न्युयोर्कमा ट्रम्प र जेलेन्स्कीबीच निर्णायक भेटवार्ता हुँदै, होला त युद्धविराम ?

५ भदौ, काठमाडौं । युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्की र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पबीच सेप्टेम्बर २० मा टेलिफोन वार्ता सम्पन्न भएको छ। यस टेलिफोन वार्ता लगत्तै दुवै नेताहरू संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महासभाको अवसरमा अमेरिकाको न्युयोर्कमा प्रत्यक्ष भेटघाट र वार्ता गर्न सहमत भएका छन्।

दुई नेताहरूबीचको यो अति महत्त्वपूर्ण भेटघाट यही मङ्गलवार अर्थात् सेप्टेम्बर २२ का दिन न्युयोर्कमा हुने तय भएको छ। युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले सामाजिक सञ्जाल एक्समा यस फोन वार्ताबारे जानकारी दिँदै यो भेटघाटले युक्रेन युद्धको समाधान र कूटनीतिक दिशामा धेरै कुरा बदल्न सक्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन्। उनले हाल अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा कूटनीतिक गतिशीलता बढेको र शान्ति प्रक्रिया नै आफ्नो मुख्य प्राथमिकता रहेको स्पष्ट पारेका छन्।

संयुक्त राष्ट्र सङ्घको ८१ औँ महासभाको उच्चस्तरीय सप्ताह न्युयोर्कस्थित राष्ट्र सङ्घीय मुख्यालयमा सेप्टेम्बर २२ देखि २८ सम्म सञ्चालन हुँदैछ। यस महासभामा भाग लिन विश्वका धेरै देशका प्रमुखहरू न्युयोर्क पुग्दैछन्। यसै मञ्चको छेउमा हुन लागेको ट्रम्प र जेलेन्स्कीको यो उच्चस्तरीय भेटघाटलाई विश्व समुदायले निकै चासोका साथ हेरेको छ।

ह्वाइट हाउसले रुस र युक्रेन दुवै पक्षलाई युद्धको तनाव कम गर्दै पुनः वार्ताको टेबुलमा ल्याउने र एउटा पारस्परिक सम्झौता कायम गराउने प्रयास गरिरहेको समयमा यो भेट हुन लागेको हो। यद्यपि पछिल्ला केही दिनहरूमा दुवै देशबीच युद्धको मोर्चामा आक्रमणहरू झन् तीव्र र हिंस्रक बनेका छन्। यस विषम परिस्थितिमा हुन लागेको यो वार्ताले शान्तिको नयाँ ढोका खोल्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

युक्रेनको विदेशी गुप्तचर संस्थाका प्रमुख एवम् मुख्य वार्ताकार रुस्तेम उमेरोभले ह्वाइट हाउसका दूतहरूसँग मिलेर यो बैठकको आयोजना र तयारीका लागि निरन्तर काम गरिरहेको पुष्टि गरेका छन्। उनका अनुसार दुवै देशका प्रतिनिधिहरूबीच विगत केही दिनदेखि न्युयोर्क भेटघाटको वातावरण बनाउन गहन छलफल भइरहेको छ।

युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले अमेरिकी प्रतिनिधिमण्डलका विशेष दूत स्टेभ विटकोफ र ज्यारेड कसनरले भर्खरै युक्रेनको राजधानी किभमा गरेको भ्रमणको प्रशंसा गर्दै ट्रम्पलाई धन्यवाद दिएका छन्। युद्ध सुरु भएयता विटकोफ र कसनरको यो नै पहिलो किभ भ्रमण थियो। यस भ्रमणले अमेरिकी टोलीलाई युक्रेनको वास्तविक अवस्था र समस्याहरू प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्न ठूलो मद्दत पुर्याएको युक्रेनी पक्षको भनाइ छ।

राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले आफ्ना अमेरिकी समकक्षीसँगको टेलिफोन वार्ता निकै महत्त्वपूर्ण र फलदायी रहेको बताएका छन्।

उनले भनेका छन् , “यो एउटा महत्त्वपूर्ण कुराकानी थियो, र हामीले धेरै कुराहरूमा छलफल गर्न सक्यौँ। हामी न्युयोर्कमा भेट्न सहमत भयौँ, र यो भेटले धेरै कुरा बदल्न सक्छ। त्यहाँ कूटनीतिक गतिशीलता छ।”

छलफलका क्रममा युद्ध रोक्नका लागि चालिनुपर्ने कदमहरू र मूलभूत सुरक्षाका विषयहरूमा विस्तृत रूपमा कुराकानी भएको उहाँले उल्लेख गरेका छन्। वार्तामा ऊर्जा सुरक्षा, खाद्य सुरक्षा र नागरिकको जीवन रक्षाजस्ता संवेदनशील र आधारभूत विषयहरू समेटिएका थिए।

जेलेन्स्कीले अगाडि भनेका छन्, “शान्ति ट्र्याक हाम्रो नम्बर-वन प्राथमिकता हो। डि-एस्केलेसन कदमहरू र ऊर्जा सुरक्षा, खाद्य सुरक्षा तथा मानव जीवनको रक्षा जस्ता मूलभूत सुरक्षा मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्नका लागि विचारहरू छन्। हामी अमेरिकी टोलीसँग मिलेर काम गरिरहेका छौँ र वास्तवमै गम्भीर कदमहरू चाल्न तयार छौँ।”

दुवै नेताहरूबीच शान्ति स्थापनाका लागि सहमति कायम हुनुपर्छ भन्नेमा पूर्ण एकरूपता देखिएको छ। जेलेन्स्कीले जोड दिँदै भनेका छन्, “हामी सबै सहमत छौँ: त्यहाँ शान्ति हुनै पर्छ।”

एक्सियोसको रिपोर्ट अनुसार टेलिफोन कुराकानीका क्रममा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीसमक्ष एउटा विशेष आग्रह राखेका थिए। ट्रम्पले युक्रेनलाई रुसका तेल प्रशोधन केन्द्रहरूमा निरन्तर भइरहेका ड्रोन तथा क्षेप्यास्त्र हमलाहरू तत्काल रोक्न बारम्बार भनेका थिए।

युक्रेनले रुसी आयल रिफाइनरीहरूमा गरिरहेको आक्रमणका कारण विश्व बजारमा डिजेलको मूल्य अत्यधिक रूपमा बढेको छ। यसले गर्दा विश्वव्यापी रूपमा इन्धनको मूल्य वृद्धि भई मुद्रास्फीति बढाएको ट्रम्पको बुझाइ छ। टेलिफोन वार्ताबारे जानकारी दिँदै उक्त स्रोतले भनेको छ, “कलको क्रममा ‘डिजेल’ शब्द धेरै पटक दोहोरियो ।”

राष्ट्रपति ट्रम्पले इन्धनको मूल्य वृद्धिले अमेरिकी र विश्व अर्थतन्त्रमा पारेको असरबारे चासो व्यक्त गरेका थिए।

वार्ता र तयारीका क्रममा केही मिडिया रिपोर्टहरूले युक्रेन र अमेरिकी प्रतिनिधिहरूबीच तनाव रहेको दाबी गरेका थिए। केही दिन अघि ‘द किभ इन्डिपेन्डेन्ट’ ले युक्रेनी सरकार अमेरिकी विशेष दूत स्टेभ विटकोफको कार्यशैलीबाट निराश र असन्तुष्ट बन्दै गएको समाचार प्रकाशित गरेको थियो। विटकोफ र कसनरको किभ भ्रमण लगत्तै प्रकाशित उक्त समाचारलाई युक्रेनी मुख्य वार्ताकार रुस्तेम उमेरोभले पूर्ण रूपमा भ्रामक रहेको बताएका छन्। उनले अमेरिकी वार्ताकारहरूको कामको मूल्याङ्कन मिडियाले भन्दा पनि वार्ता प्रक्रियामा प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका र विटकोफ तथा कसनरसँग नजिक भई काम गरिरहेका मानिसहरूले गर्नुपर्ने स्पष्ट पारेका छन्।

वार्ताकार उमेरोभले आफूले विगत एक वर्षदेखि विटकोफ र कसनरसँग दैनिक रूपमा सँगै काम गरिरहेको जानकारी दिए। उनले भनेका छन्, “मलाई लाग्छ अमेरिकी वार्ताकारहरूको कामको मूल्याङ्कन ती मानिसहरूद्वारा गरिनुपर्छ जो वार्ता प्रक्रियामा प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न छन् र स्टेभ विटकोफ तथा ज्यारेड कसनरसँग नजिकबाट काम गर्छन्। हाम्रो मुख्य ध्यान युद्ध अन्त्य गर्ने र युक्रेनी जनताका लागि सुरक्षा ग्यारेन्टी र समृद्धि प्राप्त गर्ने उपायहरू खोज्नुमा छ।”

उनले शान्ति वार्ताहरू सधैँ सार्वजनिक र सञ्चारमाध्यमको कडा निगरानीमा रहने हुनाले यस्ता आलोचनाहरू आउनु स्वाभाविक भएको बताएका छन्। उनले थपेका छन्, “तथापि, हामीले ध्यान केन्द्रित राख्न आवश्यक छ। स्टेभले हामीसँग धेरै राम्रो काम गरेका छन्। हामी समय बर्बाद गर्दैनौँ र समाधानहरू खोज्नमा केन्द्रित रहन्छौँ।”

अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति प्रयास र कूटनीतिक वार्ताको वर्तमान अवस्थाबारे बोल्दै उमेरोभले शान्ति प्रक्रियामा उल्लेखनीय र महत्त्वपूर्ण प्रगति भएको दाबी गरेका छन्। उहाँका अनुसार पहिले वार्ताका क्रममा समाधान हुन नसकेका दर्जनौँ जटिल अड्चनहरू र मतभेदहरू थिए। तर निरन्तरको प्रयासपछि अहिले ती अड्चनहरू घटेर केवल एक वा दुई वटा मुख्य मुद्दाहरूमा मात्र सीमित भएका छन्।

उमेरोभले भनेका छन्, “प्रवृत्ति सकारात्मक छ। अमेरिका युक्रेनमा युद्ध रोक्ने मुद्दामा अत्यन्तै केन्द्रित छ। अमेरिकाले युद्धभूमिको स्थितिलाई बुझेको छ, र यो भयानक युद्ध अन्त्य हुनुपर्छ भनेर सबैलाई सङ्केत गरिरहेको छ।”

वार्ताको यो वातावरण तयार हुनुमा अमेरिकाले हालै चालेका केही महत्त्वपूर्ण कदमहरूको ठूलो भूमिका रहेको छ। राष्ट्रपति ट्रम्पले भर्खरै रुसमाथि नयाँ प्रतिबन्ध लगाउने विधेयकमा हस्ताक्षर गरेका छन्। यसका साथै उहाँले पदभार ग्रहण गरेयता अमेरिका र युक्रेनबीचको सबैभन्दा ठूलो हतियार बिक्री सम्झौतालाई समेत स्वीकृति दिएका छन्।

युक्रेनले विगत धेरै महिनादेखि अमेरिकाबाट नयाँ प्रतिबन्ध र सैन्य हतियार सहयोगको माग गर्दै आएको थियो। यी दुई निर्णयहरू कार्यान्वयनमा आउनुले युक्रेनको मनोबल बढाएको छ भने न्युयोर्क बैठकका लागि सकारात्मक पृष्ठभूमि तयार पारेको छ।

विशेष गरी सेप्टेम्बर १८ मा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले ‘लिन्डेसे ओ ग्राहम स्याङ्क्सनिङ रुस एन्ड इरान एक्ट अफ २०२६’ नामक कानुनमा हस्ताक्षर गरेका छन्। यो कानुन दिवंगत अमेरिकी सिनेटर लिन्डेसे ग्राहमले अघि बढाएका थिए, जसलाई अमेरिकी संसद्ले पारित गरेको हो। राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले यो ऐतिहासिक कानुनमा हस्ताक्षर गरेकोमा राष्ट्रपति ट्रम्पलाई विशेष धन्यवाद व्यक्त गरेका छन्। यस कानुनले रुसमाथि विद्यमान आर्थिक प्रतिबन्धहरूलाई अझ व्यापक र कडा बनाउनेछ। यसले रुसी ऊर्जा, तेल र ग्याँस खरिद गर्ने तेस्रो मुलुकहरूमाथि समेत नयाँ भन्सार शुल्क वा ट्यारिफ लगाउने अधिकार अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई दिएको छ।

यो नयाँ कानुनले रुसबाट आयात गरिने केही विशिष्ट वस्तुहरूमा ५०० प्रतिशतसम्मको भारी भन्सार शुल्क लगाउन सक्ने प्रावधान राखेको छ। यसका साथै रुसी ऊर्जा खरिद गर्ने शीर्ष पाँच देशहरूमाथि १०० प्रतिशतसम्म ट्यारिफ लगाउन सकिने अधिकार राष्ट्रपतिलाई दिइएको छ।

सन् २०२५ र २०२६ को व्यापारिक तथ्याङ्क अनुसार रुसी कच्चा तेल खरिद गर्ने शीर्ष पाँच मुलुकहरूमा भारत, चीन, टर्की, सिरिया र इजिप्ट रहेका छन्। तथ्याङ्क अनुसार भारतले मात्रै अगस्ट २०२६ मा प्रतिदिन १६ लाख ब्यारल रुसी कच्चा तेल आयात गरेको थियो।

यद्यपि यो कानुन लागू हुने बित्तिकै ट्यारिफहरू स्वतःस्फूर्त रूपमा लागू भइहाल्दैनन्। यो राष्ट्रपतिलाई दिइएको एक तजबिजी अधिकार हो, जसलाई अमेरिकाले कूटनीतिक बार्गेनिङको रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। तर बजार र कूटनीतिक वृत्तमा यो ट्यारिफको सम्भावित छाया नै रुसी अर्थतन्त्रका लागि ठूलो दबाब बनेको छ।

एकतिर कूटनीतिक प्रयास र वार्ताको तयारी तीव्र पारिएको छ भने अर्कोतिर युद्धको मैदानमा भने द्वन्द्व र हिंसा झन् चर्किएको छ। पछिल्ला केही दिनहरूमा युक्रेन र रुस दुवै पक्षले एकअर्काका भूभागहरूमा टाढासम्म प्रहार गर्न सक्ने क्षेप्यास्त्र र ड्रोनहरूबाट भीषण आक्रमणहरू गरिरहेका छन्।

सेप्टेम्बर २० का दिन युक्रेनले रुसको राजधानी मस्कोलाई लक्षित गरी क्षेप्यास्त्र आक्रमण गरेको थियो र त्यहाँको एक मुख्य तेल प्रशोधन केन्द्रमा क्षति पुर्याएको थियो। अर्कोतर्फ रुसले पनि विगत केही सातादेखि युक्रेनको राजधानी किभ लगायतका प्रमुख शहरहरूमा दैनिक जसो क्षेप्यास्त्र र ड्रोन हमलाहरू जारी राखेको छ।

आगामी जाडो याम सुरु हुनु अघि रुसले युद्धको तनाव कम गर्ने केही कदमहरूमाथि विचार गर्न सकिने सङ्केत दिएको छ। रुसले अमेरिका र युक्रेनसँग त्रिपक्षीय वार्ता पुनः सुरु गर्न सकिने सकारात्मक सङ्केतहरू दिए तापनि अहिलेसम्म ठोस शान्ति सम्झौतातर्फ भने खासै ठूलो व्यावहारिक प्रगति हुन सकेको छैन। दुवै पक्ष आ-आफ्ना अडानमा कायम रहेकाले न्युयोर्कमा हुने ट्रम्प र जेलेन्स्कीबीचको बैठकलाई निकै निर्णायक मानिएको छ।

युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले भनेझैँ शान्ति र नागरिकको सुरक्षा नै अहिलेको मुख्य आवश्यकता हो। न्युयोर्कमा हुन गइरहेको यो उच्चस्तरीय कूटनीतिक भेटघाटले साढे चार वर्षदेखि जारी विनाशकारी युद्धलाई रोक्न, विश्वव्यापी इन्धन र खाद्य सङ्कटलाई समाधान गर्न तथा समग्र पूर्वी युरोपमा स्थायित्व कायम गर्न कत्तिको मद्दत पुर्याउँछ भन्ने कुरा मङ्गलवार हुने वार्ताको परिणामले स्पष्ट पार्नेछ।