भ्लादिमिर पुटिन : गुमनाम जासुसदेखि रुसी सत्तामा अकण्टक

६ असोज, काठमाडौं । रुसमा सेप्टेम्बर १८ देखि २० सम्म भएको स्टेट डुमाको निर्वाचनको प्रारम्भिक परिणामले राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन समर्थित युनाइटेड रसिया पार्टीले आफ्नो बहुमत झन् बलियो बनाएको देखाएको छ।

९५ प्रतिशतभन्दा बढी मतगणना हुँदा युनाइटेड रसियाले पार्टी–लिस्टतर्फ ५७.८३ प्रतिशत मत पाएको थियो। प्रारम्भिक परिणामअनुसार उसले ४५० सदस्यीय स्टेट डुमामा ३५५ सिट जितेको छ। सन् २०२१ को निर्वाचनमा उसले ४९.८ प्रतिशत मतसहित ३२४ सिट जितेको थियो। नयाँ परिणाम उसको अघिल्लो प्रदर्शनभन्दा पनि बलियो हो।

यो निर्वाचन रुसले सन् २०२२ मा युक्रेनमा पूर्णस्तरको युद्ध सुरु गरेपछि भएको पहिलो स्टेट डुमा निर्वाचन हो। निर्वाचनअघि अधिकांश युद्धविरोधी उम्मेदवारलाई प्रतिस्पर्धाबाट बाहिर राखिएको भन्दै आलोचना भएको थियो।

यही निर्वाचनको पृष्ठभूमिमा फेरि एउटा प्रश्न चर्चामा आएको छ : आखिर को हुन् भ्लादिमिर पुटिन, जो एक समय रुसभित्रै पनि धेरैका लागि अपरिचित गुप्तचर अधिकारी थिए र आज रुसको सत्ताको सबैभन्दा लामो समयदेखि केन्द्रमा रहेका नेता बनेका छन् ?

उनको कथा बुझ्न क्रेमलिनबाट होइन, सेन्ट पिटर्सबर्गको एउटा साधारण सामुदायिक फ्ल्याटबाट सुरु गर्नुपर्छ।

युद्धपछिको लेनिनग्रादमा हुर्किएका पुटिन

भ्लादिमिर पुटिनको जन्म सन् १९५२ अक्टोबर ७ मा लेनिनग्रादमा भएको थियो। अहिले यही सहर सेन्ट पिटर्सबर्गका नामले चिनिन्छ।

उनको जन्म दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भएको सात वर्षपछि भएको थियो। तर युद्धको घाउ लेनिनग्रादमा अझै ताजा थियो। नाजी जर्मनीले सहरलाई लामो समय घेराबन्दी गरेको थियो। त्यस कठिन समयमा पुटिनका एक दाजुको मृत्यु भएको थियो भने उनका आमाबुबा पनि युद्धको भयावह अवस्थाबाट मुस्किलले बचेका थिए।

युद्धपछिको लेनिनग्रादमा पुटिनको बाल्यकाल सम्पन्न परिवारमा बितेन। उनी परिवारसहित एउटा सामुदायिक फ्ल्याटमा हुर्किए, जहाँ एउटै भवनमा धेरै परिवार बस्ने गर्थे।

पुटिनले पछि आफ्नो आत्मकथामा त्यो समय सम्झँदै फ्ल्याटमा मुसासँग जुधेको घटना उल्लेख गरेका छन्।

उनका अनुसार एकपटक उनले एउटा ठूलो मुसालाई कोठाको कुनासम्म लखेटेका थिए। मुसा अचानक उनीतिर फर्किएपछि उनीमाथि नै झम्टियो र पछि सिँढी हुँदै भाग्यो।

यो सामान्य बाल्यकालीन घटना थियो। तर पुटिनले जीवनभर यो प्रसंग सुनाउँदै आए। उनका बारेमा लेख्ने र बोल्ने कतिपय व्यक्तिले यसलाई उनको व्यक्तित्व बुझाउने एउटा प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

सोभियत संघका पूर्वप्रधानमन्त्री निकिता ख्रुश्चेभकी पनातिनी तथा पुटिनबारे लेख्ने निना ख्रुश्चेभाले बीबीसीको पोडकास्टमा पुटिनले यो कथा बारम्बार सुनाउने गरेको बताएकी थिइन्। उनका अनुसार यस कथामार्फत पुटिनले आफ्नो साधारण बाल्यकाल, कठिन वातावरण र जीवनमा आफूले सामना गरेका चुनौतीलाई जोड्ने गरेका छन्।

अर्थात्, सानो ठाउँमा हुर्किएको एउटा बालकको कथामा पछि पुटिनको राजनीतिक जीवनको एउटा स्थायी रूपक देखिन थाल्यो : दबाबमा परे पनि पछि नहट्ने र आफूलाई घेर्ने परिस्थितिबाट बाहिर निस्कने व्यक्ति।

दुब्लो किशोरदेखि जुडो खेलाडीसम्म

बाल्यकालमा पुटिन शारीरिक रूपमा निकै बलिया देखिँदैनथे। उनका बाल्यकालका साथी तथा परिचितहरूले उनलाई सानो, दुब्लो र केही हदसम्म कमजोर देखिने किशोरका रूपमा सम्झिएका छन्। तर किशोरावस्थामा उनले जुडो सिक्न थाले।

त्यही जुडो पछि पुटिनको व्यक्तित्वको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो।

उनका पुराना जुडो प्रशिक्षक एनातोली राख्लिनले बीबीसीसँगको कुराकानीमा पुटिनलाई अनुशासित र जितका लागि प्रतिबद्ध विद्यार्थीका रूपमा वर्णन गरेका थिए। उनका अनुसार पुटिन विपक्षीभन्दा शारीरिक रूपमा बलियो भएर मात्र जित्न खोज्दैनथे। उनी विपक्षीको चाल बुझेर त्यसलाई आफ्नै पक्षमा प्रयोग गर्न खोज्थे।

राख्लिनका अनुसार पुटिन दायाँ र बायाँ दुवै दिशाबाट समान रूपमा खेल्न सक्थे। विपक्षीले एउटा दिशाबाट आक्रमणको अपेक्षा गर्दा उनी अर्कै दिशाबाट चाल चल्थे।

जुडोको यही शैलीलाई पछि पुटिनको राजनीतिक व्यक्तित्वसँग पनि जोडेर हेरियो। प्रत्यक्ष भिडन्तभन्दा परिस्थितिलाई पढ्ने, सही क्षण पर्खने र विपक्षीको कमजोरीलाई आफ्नो पक्षमा प्रयोग गर्ने व्यक्ति भनेर उनलाई वर्णन गर्ने क्रम सुरु भयो।

पुटिन आफैंले पनि जुडोबाट जीवनबारे धेरै कुरा सिकेको बताउँदै आएका छन्।

समयक्रममा जुडो खेलाडीको छवि उनको राजनीतिक ब्रान्डको हिस्सा बन्यो। घोडा चढेका, पौडी खेलेका, मार्सल आर्ट्स गरेका वा शारीरिक अभ्यास गरिरहेका पुटिनका तस्बिरहरू विश्वभर सार्वजनिक भए।

तर उनको राजनीतिक यात्राको वास्तविक सुरुवात खेलकुद मैदानमा होइन, गुप्तचर सेवाप्रतिको किशोरावस्थाको आकर्षणबाट भयो।

१६ वर्षमै केजीबीको कार्यालय पुगे

पुटिन किशोरावस्थादेखि नै सोभियत गुप्तचर संस्था केजीबीमा काम गर्न चाहन्थे।

उनका अनुसार सन् १९६८ मा प्रदर्शनमा आएको सोभियत फिल्म द शिल्ड एन्ड द स्वोर्ड ले उनलाई गुप्तचर सेवाप्रति आकर्षित गरेको थियो। दोस्रो विश्वयुद्धको पृष्ठभूमिमा बनेको यो फिल्म नाजी जर्मनीभित्र काम गर्ने सोभियत गुप्तचरको कथामा आधारित थियो।

फिल्मले पुटिनमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। १६ वर्षको उमेरमै उनी लेनिनग्रादस्थित केजीबी कार्यालय पुगे र आफूलाई जागिरमा लिन आग्रह गरे।

तर तत्कालै उनलाई केजीबीमा भर्ना गरिएन। अधिकारीहरूले उनलाई पहिले विश्वविद्यालयमा कानुन पढ्न सुझाव दिए।

पुटिनले त्यो सल्लाह माने। उनले लेनिनग्राद स्टेट युनिभर्सिटीमा कानुन अध्ययन गरे। त्यसपछि उनी सोभियत गुप्तचर सेवामा प्रवेश गरे। यसरी किशोरावस्थामा देखेको सपना पूरा भयो।

१६ वर्षभन्दा बढी गुप्तचर जीवन

पुटिनले केजीबीमा १६ वर्षभन्दा बढी समय काम गरे। उनको सेवाको महत्वपूर्ण हिस्सा पूर्वी जर्मनीमा बित्यो। त्यहाँ उनी सोभियत गुप्तचर सेवाका अधिकारीका रूपमा कार्यरत थिए।

यो त्यही समय थियो, जब शीतयुद्धले विश्व राजनीतिलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गरेको थियो। सोभियत संघ र पश्चिमी शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धा चरममा थियो।

तर पुटिनको गुप्तचर करिअरको अन्त्य त्यस्तो समयमा भयो, जब सोभियत संसार नै भत्किन थालेको थियो।

सन् १९८९ मा बर्लिनको पर्खाल ढल्यो। पूर्वी युरोपमा सोभियत प्रभाव तीव्र रूपमा कमजोर भयो। केही वर्षमै सोभियत संघ विघटन भयो।

पुटिनका लागि यो केवल एउटा देशको राजनीतिक परिवर्तन थिएन। उनले आफ्नो करिअर, विचारधारा र राज्य संरचना नै परिवर्तन हुँदै गरेको देखिरहेका थिए।

सोभियत संघ विघटनपछि उनी लेनिनग्राद फर्किए। त्यहीँबाट उनको दोस्रो जीवन सुरु भयो।

केजीबीबाट स्थानीय राजनीतिमा

सन् १९९१ मा पुटिन सेन्ट पिटर्सबर्गका प्रभावशाली उदारवादी राजनीतिज्ञ अनातोली सोबच्याकको प्रशासनमा काम गर्न थाले। यो उनको राजनीतिक यात्राको निर्णायक मोड थियो।

गुप्तचर अधिकारीको रूपमा पर्दापछाडि काम गरेका पुटिन अब स्थानीय प्रशासन र राजनीतिमा देखिन थाले। सोबच्याकको कार्यालयमा काम गर्दा उनले प्रशासन, अर्थतन्त्र, विदेशी सम्बन्ध र राजनीतिक सञ्जाल निर्माण गर्ने अवसर पाए।

सोबच्याकसँगको सम्बन्धले पुटिनलाई रुसको नयाँ राजनीतिक र आर्थिक वर्गसँग जोड्यो। सोभियत संघ विघटनपछि रुसमा नयाँ राजनीतिक र आर्थिक संरचना बनिरहेको थियो। पुराना संस्थाहरू कमजोर भइरहेका थिए। नयाँ व्यवसायी, राजनीतिज्ञ र प्रशासनिक समूहहरू शक्तिशाली बन्दै थिए।

पुटिन पनि यही संक्रमणकालमा विस्तारै माथि चढिरहेका थिए। सन् १९९६ पछि उनी मस्को पुगे।

क्रेमलिन प्रशासनमा विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनी संघीय सुरक्षा सेवाको प्रमुखसम्म पुगे। त्यसपछि सन् १९९९ मा तत्कालीन राष्ट्रपति बोरिस येल्तसिनले उनलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे। केही महिनामै उनको जीवनले अर्को ठूलो मोड लियो।

येल्तसिनको अचानक राजीनामा

सन् १९९९ डिसेम्बर ३१। रुसका तत्कालीन राष्ट्रपति बोरिस येल्तसिनले अचानक राजीनामाको घोषणा गरे।

सोभियत संघ विघटनपछिको रुस निकै कठिन संक्रमणबाट गुज्रिरहेको थियो। नियन्त्रित साम्यवादी अर्थतन्त्रबाट खुला बजारतर्फको परिवर्तनले ठूलो आर्थिक र सामाजिक उथलपुथल ल्याएको थियो। भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता र आर्थिक संकटले जनजीवन प्रभावित थियो।

येल्तसिन आफैं पनि लोकप्रियताको संकटमा थिए। राजीनामा घोषणा गर्दै उनले रुसी जनतालाई नयाँ नेतृत्व आवश्यक भएको सन्देश दिए।

उनले भनेका थिए, ‘रुसलाई नयाँ नेताहरू, नयाँ अनुहारहरूसँगै समझदार, बलिया र नयाँ ऊर्जाले भरिएका मानिसहरूको आवश्यकता छ।’

त्यो नयाँ अनुहार भ्लादिमिर पुटिन बने। येल्तसिनको राजीनामापछि पुटिन कार्यवाहक राष्ट्रपति भए।

नयाँ वर्षको सुरुवातमा उनले पहिलो टेलिभिजन सम्बोधन गरे। उनको सन्देश थियो, ‘सत्तामा कुनै शून्यता हुनेछैन।’

उनले कानुन र संविधानको सीमा नाघ्ने प्रयासविरुद्ध कडा कदम चालिने संकेत पनि दिए।

रुसले येल्तसिनको अस्थिर राजनीतिक शैलीबाट थकित भएको समयमा पुटिनको संयमित र गम्भीर प्रस्तुति धेरै फरक देखिन्थ्यो।

चेचन्या युद्ध र कडा नेताको छवि

पुटिन प्रधानमन्त्री हुँदै कार्यवाहक राष्ट्रपति बनेको समय रुस चेचन्या युद्धको दोस्रो चरणमा थियो।

चेचन्याका विद्रोहीविरुद्ध उनले कडा सैन्य नीति अपनाए। यही समयमा उनको सार्वजनिक छवि तीव्र रूपमा बदलियो।

पहिले अपरिचित गुप्तचर अधिकारीका रूपमा देखिएका पुटिन अब टेलिभिजनमा दृढ र निर्णायक नेताका रूपमा देखिन थाले।

रुसका धेरै नागरिकका लागि त्यसबेला आर्थिक स्थिरता र राज्यको शक्ति प्रमुख चासो थिए। सोभियत संघ विघटनपछि आएको अस्थिरता र येल्तसिनकालीन संकटपछि पुटिनले ‘बलियो रुस’को सन्देश अघि सारे।

उनको व्यक्तित्व पनि त्यस सन्देशसँग मिल्दोजुल्दो थियो। गम्भीर अनुहार, संयमित सार्वजनिक शैली, जुडो खेलाडीको शारीरिक फिटनेस र सुरक्षा पृष्ठभूमि।

उनी येल्तसिनजस्तो सार्वजनिक रूपमा भावनात्मक वा अस्थिर देखिँदैनथे। पुटिनको उदय यही पृष्ठभूमिमा भयो।

२००० मा राष्ट्रपति 

सन् २००० मार्चमा रुसमा राष्ट्रपतीय निर्वाचन भयो। पुटिनले पहिलो चरणमै करिब ५३ प्रतिशत मत पाए र राष्ट्रपति निर्वाचित भए।

एक दशकअघि मात्र केजीबी अधिकारी रहेका व्यक्ति अब विश्वकै ठूलो भूभाग भएको देशको राष्ट्रपति बनेका थिए।

त्यसपछि पुटिनको सत्ता यात्रा रोकिएन।

सन् २००४ मा उनी दोस्रो कार्यकालका लागि निर्वाचित भए। तर रुसको संविधानले लगातार दुई कार्यकालभन्दा बढी राष्ट्रपति बन्न रोक्ने व्यवस्था गरेको थियो। त्यसैले २००८ मा पुटिन राष्ट्रपति पदबाट हटे, तर राजनीतिबाट बाहिरिएनन्।

दिमित्री मेदभेदेभ राष्ट्रपति बने भने पुटिन प्रधानमन्त्री भए।

त्यस अवधिमा पनि उनी रुसी राजनीतिको केन्द्रमै रहे। सन् २०१२ मा पुटिन फेरि राष्ट्रपति बने। त्यसपछि २०१८ मा पुनः निर्वाचित भए।

२०२४ को राष्ट्रपतीय निर्वाचनपछि उनले पाँचौं कार्यकाल सुरु गरे। यसरी सन् १९९९ देखि प्रधानमन्त्री वा राष्ट्रपतिका रूपमा उनी निरन्तर रुसको सत्ताको शीर्ष तहमा छन्।

संविधानले खोलिदिएको अर्को ढोका

पुटिनको लामो शासनलाई बुझ्न सन् २०२० को संवैधानिक परिवर्तन महत्वपूर्ण छ। रुसमा भएको संविधान संशोधनले राष्ट्रपति पदका लागि कार्यकालसम्बन्धी व्यवस्था परिवर्तन गर्‍यो र पुटिनलाई २०३० को निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्न संवैधानिक बाटो खोल्यो।

यसको अर्थ उनी २०३० मा फेरि चुनाव लडेर निर्वाचित भएमा २०३६ सम्म राष्ट्रपति रहन सक्ने अवस्था बनेको छ।

सन् २०२६ मा पनि पुटिनले संविधानले आफूलाई २०३० मा उम्मेदवार बन्न अनुमति दिने कुरा स्वीकार गरेका छन्। तर २०३६ सम्म पदमा बस्ने योजना अहिले नै सोचिरहेको विषय नभएको उनले बताएका छन्।

यसले एउटा असाधारण राजनीतिक तथ्य देखाउँछ : सन् १९९९ मा क्रेमलिनमा प्रवेश गरेका पुटिन अहिले पनि रुसको राजनीतिको केन्द्रमा छन् र आगामी दशकको सम्भावित राजनीतिक भविष्यमा पनि उनको नाम जोडिएको छ।

पुटिनको सत्ता किन यति लामो भयो ?

पुटिनको लामो शासनलाई एउटा कारणले मात्र व्याख्या गर्न कठिन हुन्छ। सन् १९९० को दशकको आर्थिक र राजनीतिक अस्थिरतापछि उनले राज्यको केन्द्रीय नियन्त्रण बलियो बनाउँदै लगे। तेल र ग्यासबाट प्राप्त आम्दानीले रुसको अर्थतन्त्रलाई सहयोग गर्‍यो। सुरक्षा संरचनालाई महत्व दिइयो। संघीय केन्द्र र क्षेत्रीय शक्तिबीचको सम्बन्ध पुनर्संरचना गरियो।

राज्यसँग सम्बन्धित ठूला आर्थिक तथा राजनीतिक संरचनामाथि केन्द्रको प्रभाव बढ्दै गयो। पुटिनका समर्थकहरूले उनको शासनलाई स्थिरता, राष्ट्रिय शक्ति र राज्यको पुनर्स्थापनासँग जोड्दै आएका छन्।

अर्कोतर्फ, आलोचकहरूले राजनीतिक प्रतिस्पर्धा खुम्चिएको, विपक्षी गतिविधिमाथि नियन्त्रण बढेको, स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यममाथि दबाब बढेको र राज्यशक्ति केन्द्रित भएको आरोप लगाउँदै आएका छन्।

युक्रेन युद्धपछि यी विवाद अझ गहिरिएका छन्।

त्यसैले पुटिनको कथा केवल ‘एक सफल राजनीतिक उदय’को कथा होइन। यो रुसी राज्यमा शक्ति कसरी केन्द्रित भयो र त्यसले देशको राजनीतिक संरचनालाई कसरी परिवर्तन गर्‍यो भन्ने प्रश्नसँग पनि जोडिएको छ।

युक्रेन युद्धपछि बदलिएको रुस

सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमा पूर्णस्तरको सैन्य आक्रमण सुरु गरेपछि पुटिनको शासन अर्को निर्णायक चरणमा प्रवेश गर्‍यो।

युद्धले रुसको विदेश नीति मात्र होइन, घरेलु राजनीति र अर्थतन्त्रमा समेत गहिरो प्रभाव पारेको छ। पश्चिमी देशहरूले रुसमाथि व्यापक प्रतिबन्ध लगाए। रुसले सैन्य खर्च बढायो। अर्थतन्त्रले प्रतिबन्ध, श्रम अभाव, प्रविधि पहुँचका समस्या र युद्धसँग सम्बन्धित दबाब सामना गरिरहेको छ।

यही युद्धको पृष्ठभूमिमा सन् २०२६ को स्टेट डुमा निर्वाचन भयो। पुटिनले निर्वाचनलाई रुसको राष्ट्रिय एकता र युद्धप्रतिको समर्थन मापन गर्ने अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए। मतदान सुरु हुनुअघि उनले रुसी नागरिकको मतले सैनिक र देशप्रतिको समर्थन देखाउने बताएका थिए।

तर विपक्षीको सहभागितालाई लिएर प्रश्न उठ्यो।

युद्धविरोधी याब्लोको पार्टीका अधिकांश उम्मेदवार प्रतिस्पर्धाबाट बाहिरिएका थिए। केही प्रमुख विपक्षी व्यक्तिहरू युद्धसम्बन्धी अभिव्यक्तिका कारण जेलमा थिए। त्यसैले निर्वाचनको प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणलाई लिएर आलोचना भयो।

२०२६ को निर्वाचनको सन्देश 

सेप्टेम्बर १८ देखि २० सम्म भएको निर्वाचनको ९५ प्रतिशतभन्दा बढी मतगणना हुँदा युनाइटेड रसियाले ५७.८३ प्रतिशत पार्टी–लिस्ट मत पाएको थियो।

उसले ४५० मध्ये ३५५ सिट जितेको प्रारम्भिक परिणाम छ। यसले पार्टीलाई संवैधानिक बहुमत कायम राख्ने अवस्था दिएको छ।

तर निर्वाचन परिणामलाई लिएर धारणा एउटै छैन।

रुसी अधिकारीहरूले निर्वाचनलाई वैध र व्यवस्थित भएको बताएका छन्। अर्कोतर्फ फ्रान्सलगायत केही पश्चिमी सरकारहरूले विपक्षीमाथिको प्रतिबन्ध, स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यममाथिको नियन्त्रण, नागरिक समाजमाथिको दबाब र रुसी नियन्त्रणमा रहेका युक्रेनी भूभागमा मतदान गराइएको विषयमा आलोचना गरेका छन्।

रुसको राजनीतिक संरचनामा रहेका अन्य प्रमुख दलहरूले पनि पछिल्ला वर्षहरूमा धेरै ठूला मुद्दामा युनाइटेड रसियासँग समान धारणा राख्दै आएका छन्। त्यसैले स्टेट डुमामा पुटिन समर्थित राजनीतिक शक्तिको प्रभुत्व निर्वाचनपछि पनि कायम रहने देखिएको छ।

एउटा बालक, एउटा गुप्तचर र एउटा क्रेमलिन नेता

भ्लादिमिर पुटिनको जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्दा उनका जीवनका विभिन्न चरणहरू एकअर्कासँग जोडिएको देखिन्छ।

युद्धपछिको लेनिनग्रादको सामुदायिक फ्ल्याटमा हुर्किएको बालक। शारीरिक रूपमा कमजोर देखिए पनि जुडोमा आफूलाई स्थापित गर्न खोज्ने किशोर।

१६ वर्षमै केजीबीको कार्यालयमा पुगेर गुप्तचर बन्ने इच्छा व्यक्त गर्ने युवा। पूर्वी जर्मनीमा वर्षौं गुप्तचर अधिकारीका रूपमा काम गर्ने व्यक्ति। सोभियत संघ विघटनपछि आफ्नो पुरानो संसार भत्किएको देख्ने अधिकारी।

सेन्ट पिटर्सबर्गको स्थानीय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने प्रशासनिक व्यक्ति। मस्को पुगेर क्रेमलिनको प्रशासनिक संरचनामा माथि चढ्ने अधिकारी। येल्तसिनको उत्तराधिकारीका रूपमा अचानक प्रधानमन्त्री र कार्यवाहक राष्ट्रपति बन्ने राजनीतिज्ञ।

र, अन्ततः सन् २००० मा राष्ट्रपति बनेर त्यसपछि करिब तीन दशकसम्म रुसी सत्ताको शीर्ष तहमा रहने नेता।

यही क्रमले पुटिनको असाधारण राजनीतिक यात्रा बनाएको छ। येल्तसिनले खोजेको ‘नयाँ अनुहार’ को कथा

पुटिनको उदयलाई अझ रोचक बनाउने एउटा विडम्बना पनि छ।

सन् १९९९ को अन्तिम दिन येल्तसिनले रुसलाई नयाँ अनुहार, नयाँ ऊर्जा र बलियो नेतृत्व आवश्यक भएको बताएका थिए।

त्यो नयाँ अनुहारका रूपमा पुटिन अगाडि आए। तर त्यसबेला कसैले कल्पना गरेको थिएन होला कि यही ‘नयाँ अनुहार’ यति लामो समयसम्म रुसी राजनीतिमा रहनेछ।

येल्तसिनको समय अस्थिरता, आर्थिक संकट र राजनीतिक उथलपुथलसँग जोडिएको थियो। पुटिनको प्रारम्भिक उदय भने स्थिरता र बलियो राज्यको सन्देशसँग जोडियो। त्यसपछि उनी आफैं रुसी राजनीतिक व्यवस्थाका सबैभन्दा महत्वपूर्ण पात्र बने।

उनको राजनीतिक यात्राले रुसको पछिल्लो इतिहासलाई नै दुई भागमा बाँडेको छ : पुटिनअघि र पुटिनपछि।

अबको प्रश्न : पुटिनपछि के ?

पुटिन ७३ वर्षको उमेरमा पनि रुसको राजनीतिक केन्द्रमा छन्। संविधानले उनलाई २०३० मा फेरि उम्मेदवार बन्न बाटो खुला राखेको छ। उनी फेरि चुनाव लडेर विजयी भएमा २०३६ सम्म राष्ट्रपति रहन सक्नेछन्। तर उनले २०३६ सम्म सत्तामा रहने योजना बनाइसकेको बताएका छैनन्।

त्यसैले अहिलेको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न पुटिनको व्यक्तिगत भविष्य मात्र होइन, पुटिनपछि रुसी सत्ता संरचना कस्तो हुनेछ ? भन्ने पनि हो।

उनको शासनकालमा निर्माण भएको राजनीतिक, सुरक्षा र प्रशासनिक संरचना कति हदसम्म व्यक्तिमा आधारित छ र कति हदसम्म संस्थागत भइसकेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर भविष्यले दिनेछ।

तर एउटा कुरा भने स्पष्ट छ। सेन्ट पिटर्सबर्गको सामुदायिक फ्ल्याटमा मुसासँग जुध्ने गरेको सम्झना बोकेको त्यो बालक, किशोरावस्थामै केजीबीमा जाने सपना देख्ने युवा, पूर्वी जर्मनीमा गुप्तचरका रूपमा काम गर्ने अधिकारी र सोभियत संघ विघटनपछि राजनीतिमा प्रवेश गरेका एक अपेक्षाकृत अपरिचित व्यक्ति आज रुसको आधुनिक इतिहासकै सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक पात्रमध्ये एक बनेका छन्।

उनको कथा केवल भ्लादिमिर पुटिनको व्यक्तिगत सफलताको कथा होइन। यो सोभियत संघको विघटनपछि जन्मिएको नयाँ रुसको कथा बनेको छ । यो साम्यवादी अर्थतन्त्रबाट बजार अर्थतन्त्रतर्फको संक्रमणको कथा बनेको छ । यो येल्तसिनकालीन अस्थिरताबाट केन्द्रीयकृत सत्तातर्फको यात्राको कथा पनि बनेको छ ।

र यो पनि एउटा प्रश्न हो, जुन अहिले पनि अस्पष्ट छ : रुसलाई १९९९ मा ‘नयाँ अनुहार’ आवश्यक थियो। तर त्यो नयाँ अनुहार कसरी २७ वर्षपछि पनि त्यही सत्ताको केन्द्रमा रहन सफल भयो ? एउटा बलियो शासकको जन्मले कसरी कमजोर लोकतन्त्र जन्माउँछ ?  (बीबीसी र समाचार एजेन्सीहरूको सहयोगमा)