ट्रम्पले किन बढाए इरानसँगको युद्धविराम? 

९ वैशाख, काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले मंगलबार दिउँसो ह्वाइट हाउसमा आफ्ना राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारहरूसँग एक महत्त्वपूर्ण निर्णय लिनका लागि छलफल गरे – इरानसँग अब के गर्ने?

उनले घोषणा गरेको युद्धविरामको समयसीमा समाप्त हुन लागेको थियो र उपराष्ट्रपति जेडी भान्स अर्को चरणको वार्ताका लागि पाकिस्तान प्रस्थान गर्ने तयारीमा जोइन्ट बेस एन्ड्रुजमा एयरफोर्स टु जहाजमै थिए। तर, ट्रम्प प्रशासन एउटा गम्भीर अन्योलमा थियो । इरानी पक्षबाट भने पूर्ण रूपमा मौनता छाएको थियो।

त्यसअघिका दिनहरूमा अमेरिकाले वार्ताको अर्को चरण सुरु हुनुभन्दा पहिले नै इरानीहरूले सहमति जनाउनुपर्ने केही मुख्य बुँदाहरूको सूची तेहरान पठाएको थियो। तर, यस मामिलाका जानकार तीन अधिकारीहरूका अनुसार, कयौँ दिन बितिसक्दा पनि इरानबाट कुनै प्रतिक्रिया नआएपछि भान्स र अन्य टोली पाकिस्तान प्रस्थान गर्दा तय गरिएको प्रत्यक्ष वार्ताबाट के कति उपलब्धि होला भन्नेमा आशंका उब्जिएको थियो।

मंगलबार ह्वाइट हाउसमा ट्रम्पले उपराष्ट्रपति भान्स, विदेशमन्त्री मार्को रुबियो, रक्षामन्त्री पिट हेगसेथ, जोइन्ट चिफका अध्यक्ष ड्यान केन र सीआईए निर्देशक जोन र्याटक्लिफसँग भेट गरिरहँदा पनि प्रशासनले इरानी पक्षबाट कुनै खबर पाएको थिएन। अधिकारीहरूले पाकिस्तानका मुख्य मध्यस्थकर्ता फिल्ड मार्शल असिम मुनिरलाई भान्स एयरफोर्स टु जहाज चढ्नुअघि नै कम्तीमा कुनै न कुनै किसिमको जवाफ मगाइदिन आग्रह गरेका थिए।

यद्यपि, घण्टौँ बितिसक्दा पनि इरानबाट कुनै प्रतिक्रिया आएन।

यस मामिलाका जानकार तीन अधिकारीहरूका अनुसार, ह्वाइट हाउसमा रहेका ट्रम्पका मुख्य सल्लाहकारहरूले इरानबाट जवाफ नआउनुको मुख्य कारण त्यहाँको वर्तमान नेतृत्वभित्रको फुटलाई मानेका छन्। उनीहरूको यो बुझाइ आंशिक रूपमा पाकिस्तानी मध्यस्थकर्ताहरूबाट प्राप्त सूचनामा आधारित छ। ट्रम्प प्रशासनलाई के महसुस भइरहेको छ भने, युरेनियम संवर्द्धन र हाल इरानसँग रहेको संवर्द्धित युरेनियमको भण्डारका सम्बन्धमा वार्ताकारहरूलाई कति अधिकार दिने भन्ने विषयमा इरानीहरूबीच साझा धारणा बन्न सकेको छैन, जुन अहिलेको शान्ति वार्ताको सबैभन्दा जटिल र बाधक मुद्दा बनेको छ।

यस जटिलताको एउटा पाटो नयाँ सर्वोच्च नेता मोज्ताबा खामेनीले आफ्ना मातहतका अधिकारीहरूलाई स्पष्ट निर्देशन दिइरहेका छन् वा उनीहरूले कुनै ठोस निर्देशन बिना नै उनी के चाहन्छन् भनेर अनुमान मात्र लगाइरहेका छन् भन्ने रहेको अमेरिकाको विश्वास छ।

अमेरिकी अधिकारीहरूको बुझाइमा मोज्ताबाले आफूलाई पर्दा पछाडि राख्न खोज्दा इरानी सरकारको आन्तरिक छलफल र निर्णय प्रक्रियामा अवरोध पुगेको छ। यस्ता ठूला अड्चनहरूका बाबजुद पनि एक अधिकारीले अमेरिका र इरानी वार्ताकारहरूबीच चाँडै भेट हुने सम्भावना अझै रहेको बताएका छन्। तर, त्यो कहिले र कसरी हुन्छ भन्ने कुरा अझै पूर्ण रूपमा अनिश्चित छ।

सैन्य आक्रमणहरू पुनः सुरु गर्नुको सट्टा, राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले दुई हप्ताको युद्धविराम समाप्त हुन लाग्नु केही समयअघि मात्रै त्यसको अवधि बढाउने निर्णय रोजेका छन्। यस पटक भने उनले युद्धविराम समाप्त हुने कुनै निश्चित मिति तोकेका छैनन्। ट्रम्पले युद्धविराम विस्तार गर्दै ‘ट्रुथ सोसल’मा गरेको एक पोस्टमा इरानी सरकारी अधिकारीहरू “गम्भीर रूपमा विभाजित” रहेको बताएका छन्। उनले आफूले पहिले नै जितिसकेको दाबी गरेको यो अलोकप्रिय द्वन्द्वलाई फेरि ब्युँताउन नचाहेकाले उनी अझै पनि युद्धको कूटनीतिक समाधान खोज्न उत्सुक देखिएका छन्।

यद्यपि, हालका लागि वार्ता असफल हुनुले ट्रम्पले आफ्ना अनेकौँ मागहरू पूरा हुने गरी सम्झौता गर्न खोज्दा कति धेरै कठिनाइहरूको सामना गरिरहनु परेको छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पारेको छ।

इरानले नयाँ चरणको वार्तामा सहभागी हुनुअघि तेहरानले होर्मुज स्ट्रेटमा रहेका इरानी बन्दरगाहहरूमा आउने र जाने जहाजहरूमाथि ट्रम्पले लगाएको नाकाबन्दी हटाउनुपर्नेमा सार्वजनिक रूपमा जोड दिँदै आएको छ। ट्रम्पले भने यो मागलाई अस्वीकार गर्दै आएका छन्। “जबसम्म हामी अन्तिम सम्झौतामा पुग्दैनौँ, तबसम्म हामी होर्मुज स्ट्रेट खोल्ने छैनौँ,” उनले मंगलबार बिहान सीएनबीसीसँग भनेका थिए।

दिउँसोको एक बैठकमा ट्रम्प र उनको टोलीले युद्धविरामको अवधि बढाउने निर्णय गरे, जुन पाकिस्तानी मध्यस्थकर्ताहरूका अनुसार केही घण्टामै समाप्त हुँदै थियो। यद्यपि, ट्रम्पले भने यो वासिङ्टनको समयअनुसार बुधबार साँझसम्म रहने विश्वास व्यक्त गरेका थिए। सिद्धान्ततः यसरी समय बढाउनाले इरानलाई खामेनीको स्वीकृतिको साथ एउटै साझा धारणा बनाउन थप समय मिल्नेछ, यद्यपि अधिकारीहरूले यसको ग्यारेन्टी भने न्यून रहेको बताएका छन्।

इरान वार्ताको टेबुलमा फर्कन तयार रहेको संकेत प्राप्त भएमा तत्कालै भ्रमणको व्यवस्था मिलाउन सकिने अधिकारीहरूले बताएका छन्। होर्मुज स्ट्रेट प्रभावकारी रूपमा बन्द रहँदासम्म अमेरिका र तेहरान दुवैले आर्थिक क्षति बेहोर्नुपर्ने हुन्छ, जसका कारण यस क्षेत्रका केही अधिकारीहरूले दुवै पक्ष चाँडोभन्दा चाँडो समाधानमा पुग्न प्रेरित हुने आशा राखेका छन्।

मंगलबार इरानलाई वार्तामा सहभागी गराउन निकै कसरत गरेका पाकिस्तानी अधिकारीहरूले सोही समयमा ट्रम्पलाई पनि युद्धविराम लम्ब्याउन प्रोत्साहित गरिरहेका थिए। युद्धविरामको समयसीमा समाप्त हुन लाग्दा ट्रम्पले “इरानको तर्फबाट प्रस्ताव पेश नभएसम्म र छलफल कुनै न कुनै निष्कर्षमा नपुगुञ्जेलका लागि युद्धविराम विस्तार गर्ने” निर्णय लिएका छन्।

इरानी अधिकारीहरू भने यस निर्णयबाट खासै प्रभावित देखिएनन्।

इरानी वार्ता टोलीको नेतृत्व गरिरहेका संसदका सभामुख गालिबाफका सल्लाहकार मेहदी मोहम्मदीले भने, “ट्रम्पले युद्धविराम लम्ब्याउनुको कुनै अर्थ छैन। हार्ने पक्षले सर्तहरू थोपर्न सक्दैन। नाकाबन्दी जारी राख्नु भनेको बमबारी गरे सरह नै हो र यसको प्रतिकार सैन्य माध्यमबाटै गरिनुपर्छ।”

युद्धविराम जारी रहने ट्रम्पको घोषणाले अन्योलपूर्ण दिनको अन्त्य गरिदिएको छ। जबकि, सोही दिनको सुरुवातमा ट्रम्पले निकट भविष्यमै इरानमाथि फेरि ‘बमबारी गर्ने अपेक्षा गरेको’ उद्घोष गरेका थिए।

यद्यपि, युद्धविरामको कुनै नयाँ समयसीमा नतोक्दा दबाब कम हुन जाने र यसले इरानलाई वार्ता लम्ब्याउने अवसर दिने चेतावनी ट्रम्पका सल्लाहकारहरूले उनलाई गोप्य रूपमा दिएका छन्। यस मामिलाका जानकार स्रोतहरूले यस्तो जानकारी दिएका हुन्।

कम्तीमा पनि, वार्ताकारहरूले यसै हप्ता अमेरिका र इरानबीच एउटा प्रारम्भिक खाकामा समझदारी बन्ने आशा राखेका थिए। अमेरिकी अधिकारीहरूले उक्त समझदारीपछि आगामी हप्ताहरूमा सम्झौताका सूक्ष्म विषयहरूमा विस्तृत छलफल हुने अपेक्षा गरेका थिए।

यद्यपि, यो दृष्टिकोणका केही आलोचकहरू पनि छन्। उनीहरूले इरानले युद्धका क्रममा जमिनमुनि लुकाएर राखेका आफ्ना मिसाइल प्रणालीहरू निकाल्नका लागि समय लिने रणनीतिका रूपमा यी छलफलहरूलाई लम्ब्याइरहेको हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

वार्ताका जानकार व्यक्तिहरूका अनुसार इरानको भविष्यमा युरेनियम संवर्द्धन गर्न पाउने क्षमता, उसको उच्च संवर्द्धित युरेनियमको मौज्दातको व्यवस्थापन र इरानमाथि लगाइएका कुन प्रतिबन्धहरू हटाउने भन्ने जस्ता कैयौँ महत्त्वपूर्ण विषयहरू अझै सुल्झिन बाँकी छन्।

सम्झौता हुन सक्छ वा सक्दैन भन्ने कुरा अन्ततः दुवै पक्ष आफ्ना सर्तहरूमा कत्तिको लचिलो हुन्छन् भन्नेमा निर्भर हुनेछ। ट्रम्पका लागि एउटा अनिवार्य सर्त भनेको ओबामा युगको ‘ज्वाइन्ट कम्प्रिहेन्सिभ प्लान अफ एक्सन’ सँग तुलना गर्न मिल्ने कुनै पनि सम्झौतामा सहमत नहुनु हो। ट्रम्प सन् २०१८ मा उक्त इरान आणविक सम्झौताबाट बाहिरिएका थिए र उनले निरन्तर त्यसलाई एक कमजोर सम्झौता भन्दै आलोचना गर्दै आएका छन्।

पछिल्ला केही दिनहरूमा ट्रम्पले आफ्नो वार्ता कौशलका आधारमा अझ उत्कृष्ट सम्झौता सुनिश्चित गर्ने कुरामा ठूलो आत्मविश्वास देखाएका छन्। यहाँसम्म कि उनले मंगलबार यदि आफू त्यस समयमा राष्ट्रपति भएको भए ‘भियतनाम युद्ध निकै चाँडै जित्ने’ दाबी समेत गरे।

“मलाई के लाग्छ भने अन्ततः हामी एउटा उत्कृष्ट सम्झौतामा पुग्नेछौँ,” उनले जिद्दी गर्दै भने। “मलाई लाग्दैन कि उनीहरूसँग अब कुनै विकल्प बाँकी छ। हामीले उनीहरूको नौसेना ध्वस्त पारिदिएका छौँ, वायुसेना सिध्याइदिएका छौँ र स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा उनीहरूका नेताहरूलाई पनि सिध्याएका छौँ, जसले एक हिसाबले परिस्थिति केही जटिल भने बनाएको छ।”

केही घण्टापछि, ‘स्टेट डाइनिङ रुम’मा कलेजका खेलाडीहरूलाई सम्मानित गर्ने क्रममा ट्रम्पले युद्धका बारेमा आफ्नो मन्तव्यमा अस्वाभाविक मौनता साधे। कोठाबाट बाहिर निस्कनुअघि युद्धका बारेमा प्रश्न सोध्न खोज्ने पत्रकारहरूलाई उनले हात हल्लाएर मात्रै अभिवादन गरे।