युद्ध अन्त्य गर्न इरानलाई दबाब सिर्जना गर्दै अमेरिका, यस्तो छ सम्भावित १४ बुँदे सहमति

२४ वैशाख, काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिका र इरानबीचको युद्ध रोक्ने र परमाणु कार्यक्रमसँग जोडिएको सम्झौताको धेरै नजिक पुगेको दाबी गरेका छन्। साथै उनले वार्ता विफल भएमा फेरि बमबारी सुरु गर्न सकिने चेतावनी पनि दिएका छन्।

यसअघि बुधबार अमेरिकी वेबसाइट एक्सियोसको रिपोर्टमा इरानले ४८ घण्टाभित्र युद्धविरामलाई लिएर सहमति जनाउन सक्ने बताइएको थियो। यद्यपि इरानले यसबारे कुनै स्पष्ट जवाफ दिएको छैन।

इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बघाईले सम्झौता नजिक पुगेको खबरलाई बढाइचढाइ गरिएको बताएका छन्। उनले आफूहरूले प्रस्तावको जवाफ नदिएको तर पाकिस्तानमार्फत वार्ता भने जारी रहेको बताए।

इरानी सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टहरूमा अमेरिकी प्रस्तावमा स्वीकार गर्न नसकिने केही सर्तहरू रहेको उल्लेख गरिएका छन् तर, ती के हुन् भन्नेबारे बताइएको छैन ।

इरानी संसद्को विदेश मामिला समितिका प्रवक्ता इब्राहिम रेजाईले यसलाई इच्छा सूची (विशलिस्ट) भनेका छन्।

इरानमाथि दबाबको रणनीतिमा अमेरिका

रिपोर्टका अनुसार दुई देशबीच १४ बुँदे सम्झौता तयार भएको छ। यद्यपि यसले अहिलेसम्म अन्तिम रूप पाइसकेको छैन, तर वार्ता पहिलेभन्दा धेरै अघि बढिसकेको छ।

अमेरिकाले स्ट्रेट जलसन्धिमा जहाजहरूको आवागमन पुनः सुचारु गराउन राष्ट्रसङ्घीय सुरक्षा परिषद्मा नयाँ प्रस्ताव पेस गरेको छ। अर्कोतर्फ इरानले सदस्य राष्ट्रहरूलाई यो प्रस्ताव खारेज गर्न अपिल गरेको छ।

उता, चीन र इरानबीच बेइजिङमा उच्चस्तरीय बैठक भएको छ। चीनले युद्ध तत्काल रोक्न आग्रह गर्दै इरानलाई समर्थनको आश्वासन दिएको छ। उता इरान भने ट्रम्पको चीन भ्रमणका क्रममा बेइजिङले अमेरिकी दबाबमा परेर तेहरानलाई नोक्सान पुग्ने कुनै निर्णय नगरोस् भन्ने चाहन्छ।

स्थिति नियन्त्रणमा छ : ट्रम्प

ट्रम्पले अमेरिकी सैन्य कारबाहीपछि इरानको नौसेना, वायुसेना, मिसाइल प्रणाली र रडार नेटवर्कमा भारी क्षति पुगेको दाबी गरेका छन्। उनले स्थिति आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको र यदि सम्झौता नभएमा अमेरिकाले पहिलेभन्दा ठूलो आक्रमण गर्ने बताए।

उनले अमेरिकाले इरानलाई परमाणु हतियार राख्न दिनेछैनौँ। ओभल अफिसमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै उनले भने, ‘हामी यस्ता मानिसहरूसँग वार्ता गरिरहेका छौँ जो सम्झौता गर्न चाहन्छन्। अब उनीहरू हाम्रो लागि सन्तोषजनक सम्झौता उनीहरू गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् हेर्नुछ ।’

उनले थपे, ‘स्थिति हाम्रो नियन्त्रणमा छ। अमेरिकी नौसेनाले उत्कृष्ट काम गरेको छ। यो स्टिलको पर्खाल जस्तै छ। विशेषगरी इरानी जहाजहरू यसबाट पार हुन सकिरहेका छैनन्। नाकाबन्दी अविश्वसनीय छ।’

सूत्र खोज्दै ट्रम्प, सम्मानजनक सम्झौताको खोजीमा इरान

न्युयोर्क टाइम्सका अनुसार, इरान युद्ध अन्त्य गर्न ट्रम्प लगातार दबाबको रणनीति अपनाइरहेका छन्। उनीहरूलाई कुनै जादुमयी सूत्रको खोजी छ। यद्यपि, विज्ञहरूका अनुसार यस सङ्कटको कुनै सजिलो समाधान छैन।

उनीहरूका अनुसार ट्रम्पको सबैभन्दा ठूलो गल्ती नै यही हो कि उनले इरानको रणनीति, मनोविज्ञान र दबाब झेल्ने क्षमतालाई कम आँकिरहेका छन्। इरानी नेतृत्व आफूसँग अग्रता रहेको मान्छ, किनभने होर्मुज स्ट्रेट बन्द रहँदा तेल-ग्यासको आपूर्ति प्रभावित भइरहेको छ।

ऊर्जाको मूल्य बढ्दा ट्रम्पलाई राजनीतिक नोक्सान हुने सम्भावना पनि छ। विज्ञहरूका अनुसार, आर्थिक दबाबले समयसँगै असर गर्न सक्छ, तर इरानलाई सम्मानजनक निकास नदिई कुनै पनि सम्झौता हुन गाह्रो छ। इरान दबाबको अगाडि आत्मसमर्पण गरेको जस्तो छवि चाहँदैन।

इरानले विगतमा पनि भारी प्रतिबन्धहरू झेलेको छ। त्यसका बाबजुद त्यहाँको सत्ता न त झुक्यो न हतारमा ठूला सहुलियतहरू दियो। विज्ञहरूको भनाइ छ- इरानले आफ्नो तेल उत्पादन क्षमता घटाएर केही समयसम्म दबाब सहन सक्छ।

तेल निर्यात नहुँदा इरानको तेल संरचना केही दिनमै धरासायी हुनेछ भन्ने ट्रम्पको दाबीलाई अतिशयोक्ति मानिएको छ। इरानले खाली वा पुराना ट्याङ्करहरूमा तेल जम्मा गर्न सक्छ।

केही आपूर्ति सडक वा रेलमार्फत पाकिस्तान पठाउन सक्छ। यो सत्य हो- विगतमा कडा प्रतिबन्धहरूले इरानलाई वार्ताको टेबुलसम्म पक्कै ल्याएको थियो, जसपछि २०१५ को परमाणु सम्झौता भएको थियो। तर ट्रम्पले सन् २०१८ मा अमेरिकालाई यस सम्झौताबाट अलग गरे र अधिकतम दबाब नीति लागू गरे।

यसका बाबजुद नयाँ सम्झौता हुन सकेन। अब इरान भनिरहेको छ कि उसले परमाणु कार्यक्रममा तब मात्र कुरा गर्नेछ जब हालको शत्रुता समाप्त हुन्छ र उसलाई फेरि आक्रमण नहुने ग्यारेन्टी मिल्छ।

इरान-अमेरिका सम्झौताका १४ सम्भावित सर्तहरू

अमेरिकी सञ्चार माध्यमहरूका अनुसार, इरान-अमेरिकाबीच युद्ध रोक्नका लागि जुन १४ सर्तहरूको सम्झौता तयार गरिएको छ, त्यसका बुँदाहरू आधिकारिक रूपमा सार्वजनिक गरिएका छैनन्। तर बाहिर आएको जानकारीअनुसार प्रस्तावका सर्तहरू यसप्रकार छन्:

१. तत्काल युद्ध रोक्ने अर्थात् युद्धविरामको घोषणा।

२. आगामी वार्ताका लागि ३० दिनको समयसीमा तय।

३. होर्मुज जलसन्धिमा जहाजहरूको आवागमन पुनः सुचारु गर्ने।

४. इरानले केही समयका लागि आफ्नो परमाणु कार्यक्रम रोक्ने।

५. अमेरिकाले बिस्तारै प्रतिबन्धहरू कम गर्दै लैजाने।

६. इरानको रोक्का गरिएको अर्बौं डलर फुकुवा गरिने।

७. इरानले परमाणु हतियार नबनाउने वाचा गर्ने।

८. संयुक्त राष्ट्रसङ्घका निरीक्षकहरूलाई थप अधिकार दिइने।

९. अचानक जाँच (स्न्याप इन्स्पेक्सन) को अनुमति हुने।

१०. इरानले आफ्नो उच्च स्तरको युरेनियम भण्डार (स्टक) देशबाहिर पठाउने।

११. भूमिगत परमाणु साइटहरूमा रोक वा कडा निगरानीको सर्त।

१२. भविष्यमा सीमित स्तर (करिब ३.६७ प्रतिशत) सम्म मात्र युरेनियम प्रशोधनको अनुमति।

१३. यदि इरानले सर्त तोडेमा सम्झौताको अवधि लम्ब्याउने प्रावधान।

१४. भविष्यमा ठूलो र स्थायी सम्झौताका लागि ‘रोडम्याप’ तयार गर्ने।

रिपोर्टका अनुसार, यो १४ बुँदे मस्यौदा सम्झौता अमेरिकाको तर्फबाट तयार पारिएको हो। यस वार्तालाई अगाडि बढाउन अमेरिकी दूत स्टिभ विटकफ र ट्रम्पका ज्वाइँ जेरेड कुश्नरको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। उनीहरू पाकिस्तान र अन्य मध्यस्थकर्ताहरूमार्फत इरानसँग वार्ता गरिरहेका छन्।

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)