चलचित्रमा फर्किन सक्छ त इलामे दर्शकको क्रेज ?

एक समय इलाममा नेपाली चलचित्रप्रति दर्शकको निकै ठूलो आकर्षण थियो । इलाम बजारमा नयाँ फिल्म लाग्दा भिडियो हल पूरै भरिभराउ हुने अवस्था थियो । गाउँघरबाट समेत चलचित्र हेर्नकै लागि बजार आउने दर्शकहरूको संख्या अत्यन्त बाक्लो थियो ।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा डिजिटल प्लेटफर्मको सहज पहुँच, मोबाइल मनोरञ्जन, हलहरूको अभाव, गुणस्तरीय नेपाली फिल्महरूको कमी र युवापुस्ताको बदलिँदो रुचिका कारण त्यो क्रेज क्रमशः घट्दै गएको थियो ।

हुन त इलाम चलचित्र छायांकनका लागि प्राकृतिक स्टुडियो नै मानिन्छ । यहाँको मनोरम प्राकृतिक दृश्य, हरिया चिया बगान, पहाडी ढाल र शान्त वातावरणले चलचित्र निर्माणकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्दै आएको छ ।

आंशिक वा पूर्ण रूपमा इलाममै छायांकन भएका चलचित्रहरूको संख्या पनि दर्जनौं पुगिसकेको छ । लाहुरे, साथी, मेरो एउटा साथी छ, म यस्तो गीत गाउँछु २, फूलबारी, आप्पा, मुर्चुंगा, नाइँ नभन्नू ल ५, एञ्जिला, पिताम्बर, जय भोले, पाँच पाण्डव लगायतका चलचित्रहरू इलाममै सुटिङ भएका थिए ।

मायाका रङहरू लगायत थुप्रै नयाँ चलचित्रहरूको सुटिङ हाल इलाममा भइरहेको छ ।

करिब दुई दशकपछि चलचित्रप्रेमीहरूका लागि नयाँ उत्साह थपिएको छ । मुख्य कारण हो – इलाममा ‘फ्रेन्ड्स सिनेमाज’ ले शाखा विस्तार गर्नु । सिनेमाजले बुटवल हुँदै पूर्वमा धरानपछि इलाममा तेस्रो शाखाको रूपमा आधुनिक सुविधासम्पन्न सिनेमा हल सञ्चालनमा ल्याएको छ ।

करिब ३ करोड ५० लाख रुपैयाँको लगानीमा निर्माण गरिएको यस हलमा १८८ सिट क्षमताको हल रहेको छ । टुके प्रोजेक्सन र डल्बी डिजिटल साउन्ड सिस्टम सहित मल्टिप्लेक्स सरहको उच्च गुणस्तरीय ध्वनि र दृश्य अनुभव दिने यो हल पूर्वी पहाडी जिल्लामा व्यवसायिक लगानी र आधुनिक विशेषताका हिसाबले पहिलो अत्याधुनिक सिनेमा हल मानिन्छ ।

यो केवल एउटा सिनेमा हल मात्र होइन, इलामे दर्शकको मनोरञ्जन संस्कृतिलाई नयाँ ऊर्जा दिने महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा पनि लिन सकिन्छ । लामो समयपछि आधुनिक प्रविधिसहितको हल सञ्चालनमा आउँदा स्थानीय चलचित्रप्रेमीहरूले आफ्नै बजारमा गुणस्तरीय सिनेमा हेर्ने अवसर पाएका छन् । यसले लामो समयदेखि हराउँदै गएको ‘हलमा गएर चलचित्र हेर्ने’ संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

यसअघि नयाँ चलचित्र हेर्न झापा, बिर्तामोड वा अन्य सहर पुग्नुपर्ने बाध्यता रहेका इलामे दर्शकहरू अब आफ्नै ठाउँमा सहज रूपमा नेपाली तथा विदेशी चलचित्रहरू हेर्न सक्ने भएका छन् । पारिवारिक वातावरण, आरामदायी सिट, उत्कृष्ट ध्वनि-दृश्य प्रविधि र आधुनिक सुविधाले विशेषगरी युवा पुस्ता र परिवारहरूलाई हलसम्म आकर्षित गरेको छ ।

पर्यटकीय दृष्टिकोणले पनि यो सिनेमा हल इलामका लागि थप आकर्षक बनेको छ । चिया बगान, प्राकृतिक सौन्दर्य र शान्त वातावरणका लागि परिचित इलाम घुम्न आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूलले अब मनोरञ्जनको आधुनिक विकल्प पाउनेछन् ।

यसले इलामको पर्यटन क्षेत्रलाई थप चलायमान बनाउन महत्वपूर्ण सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । यसका साथै स्थानीय व्यवसाय, होटल, क्याफे र बजार क्षेत्रमा समेत सकारात्मक आर्थिक प्रभाव पर्ने देखिन्छ । चलचित्र हेर्न आउने दर्शक र पर्यटकको चहलपहल बढेसँगै इलामको समग्र आर्थिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा नयाँ उत्साह थपिने आशा गर्न सकिन्छ ।

इलाममा चलचित्र हल र इलामे दर्शकको विगत

इतिहासविद् जुद्धप्रसाद वैद्यका अनुसार त्यतिबेला मुख्य रूपमा भारतीय हिन्दी चलचित्र तथा टेलिसिरियलहरू प्रदर्शन गरिन्थे । ‘जय हनुमान’ लगायत हिन्दी गीतका भिडियोहरू पनि त्यस हलमा प्रदर्शन भएका थिए । तर प्रभात सिनेमाले ४-५ वर्षपछि नै हल बन्द गरेको थियो ।

इलाम बजार छेउमा हालको आदर्श आधारभूत विद्यालय रहेको ‘जनभवन’ मा पनि उल्लेख्य रूपमा चलचित्रहरू च्यारिटी सो तथा प्रदर्शनका रूपमा देखाइएको विगत पाइन्छ । वि.सं. २००८ सालमै ‘जनभवन’ को रूपमा स्थापना भएको उक्त भवन विविध कार्यक्रमहरू (सभा, सम्मेलन, वैठक, भेला आदि) का लागि बनाइएको थियो । त्यतिबेला इलाममा स्थायी चलचित्र हल नहुँदा जनभवन नै चलचित्र प्रदर्शनको मुख्य केन्द्र बनेको थियो ।

वि.सं. २०१७ सालमा इलाममा महेन्द्ररत्न बहुमुखी क्याम्पसको स्थापना भएपछि क्याम्पसले आफ्नो आर्थिक अवस्था सुधार्न प्रसिद्ध माइबेनी मेलामा केही च्यारिटी सोहरू देखाएको थियो । यसका साथै इलामको फिक्कल, गोर्खे, नयाँबजार, शुक्रबारे लगायतका बजारहरूमा पनि विभिन्न च्यारिटी सोहरू नियमित रूपमा प्रदर्शन हुने गरेका थिए ।

इलाम बजार नजिकै रहेको सिलिखान (शाही सेनाको हातहतियार राख्ने ठाउँ) हालको वीपी पार्कमा पनि विभिन्न नेपाली तथा हिन्दी चलचित्रहरू प्रदर्शन गरिएको इतिहास छ । यसरी इलाममा चलचित्र हेर्न र हेराउन दुःख-सुख चलिरहेको थियो ।

२०४५ सालतिरको सुनौलो समय

वि.सं. २०४५ सालतिर पुराना प्रविधिका चलचित्र हलहरू नै मनोरञ्जनको मुख्य केन्द्र मानिन्थे । इलाममा पनि यसको प्रभाव बढ्दै गएको थियो । २०४५-५० को समयमा इलाम बजारमा राज भिडियो हल र पञ्चकन्या भिडियो हल स्थापना भए । सीमित प्रविधि, साधारण पर्दा र सामान्य ध्वनि प्रणाली भए पनि ती हलहरूमा दर्शकको उत्साह भने असाधारण रहन्थ्यो ।

पञ्चकन्या भिडियो हलका संस्थापक बाबुकाजी ताम्राकार भन्छन् , ‘हरेक आइतबार र बिहीबार बजार बाहेकका दर्शकका लागि टिकट राख्नुपर्थ्यो ।’ उनी थप्छन्,  ‘त्यतिबेला इलाममा हप्तामा दुई दिन बजार लाग्थ्यो । बजार अहिलेको जस्तो सानो थिएन, अटिअटि बजारेहरू हुन्थे ।

गाउँ-गाउँबाट मानिसहरू आवश्यक सामान किनबेच गर्न आउँथे । कृषि उपज, घरेलु सामग्री, पशुचौपाया, लत्ताकपडा र स्थानीय उत्पादनले बजार भरिभराउ हुन्थ्यो । धेरैजसो बजारेहरू फिल्म हेरेरै फर्किन्थे । युवा पुस्ता त फिल्म हेर्नकै लागि बजार आउँथे ।’

राज भिडियो हलका सञ्चालकमध्येका सरोज भक्तराज भन्छन् , ‘प्रायः सबै चलचित्रहरू चलेको याद छ । लोकप्रिय चलचित्र लागेका बेला हलभित्र खचाखच भीड हुन्थ्यो । टिकट नपाएर बाहिर बसेकाहरूले खुला झ्याल, ढोका वा पर्खालका साना प्वालबाटै पर्दामा देखिने दृश्यहरू हेर्थे ।

बलिदान चलचित्र हेर्न हलले नअटाएर ढोका र झ्यालको प्वालबाट कतिपयले पूरा फिल्म हेरेको सम्झना अझै ताजै छ ।’

त्यो समय सीमित मनोरञ्जनका बीच चलचित्रप्रतिको आकर्षण यति धेरै थियो कि एक झलक हेर्नका लागि पनि मानिसहरू घण्टौं प्रतीक्षा गर्न तयार हुन्थे । बलिदान, दुई थोपा आँसु, युगदेखि युगसम्म, लाहुरे, मितज्यू, कुसुमे रुमाल जस्ता चलचित्रहरू महिनौंसम्म चले । लिम्बू भाषाको ‘मारा’ जस्ता फिल्मको च्यारिटी सो पनि गरिएको थियो ।

त्यतिबेला विद्युतिकरणको अभाव थियो । पत्रकार सुदिप श्रेष्ठ सम्झन्छन्, ‘प्रायः जेनेरेटरकै भरमा चलचित्र चलाउनुपर्थ्यो ।’

टिकट दर भुइँमा पलेटी मारेर बस्नेले ५ रुपैयाँ, बेन्चमा १० रुपैयाँ र साधारण कुर्सीमा १५ रुपैयाँ थियो । यी दुई हलहरूले करिब डेढ दशकसम्म दर्शकलाई मनोरञ्जन दिइरहे ।

हल बन्द हुनुका कारणहरू

पछिल्लो समय मुलुकमा देखिएको सशस्त्र द्वन्द्वको प्रभाव इलाममा पनि पर्‍यो । असुरक्षा, बन्द-हड्ताल, साँझपख आवतजावतमा कमी, पाइरेसी, टेलिभिजन, भिडियो, सीडी-डीभीडी र इन्टरनेटको बढ्दो प्रयोगले हलहरूको व्यापार घट्दै गयो ।

धेरै हलहरू आधुनिकीकरण हुन सकेनन् । जग्गाको मूल्य वृद्धि र वैकल्पिक व्यवसायको आकर्षणले गर्दा इलामका पञ्चकन्या भिडियो हल र राज भिडियो हल पनि बन्द भए ।

फरक विधाका चलचित्र र आधुनिक हलप्रति बढ्दो चाहना

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा कथावस्तु, प्रस्तुति र प्रविधिका दृष्टिले उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ । दर्शकहरू ठूलो पर्दामा उत्कृष्ट दृश्य र ध्वनि अनुभव लिन चाहने भएका छन् ।

यसै क्रममा रेडपाण्डा सिनेमाज सञ्चालनमा आयो । मिलन खत्री, राजकुमार राई, केवल तामाङ लगायतको प्रयासमा सानो हल सञ्चालन गरियो ।

यसले आधा दशकसम्म इलामे दर्शकलाई फिल्मसँग जोडिराख्यो । तर कोरोनाकाल र पूर्ण बहादुरको सारङ्गी विवादपछि यो हल बन्द भयो ।

फ्रेन्ड्स सिनेमाजको स्थापना र प्रारम्भिक दिनहरू

इलाम नगरपालिकाको पहल र कोशी प्रदेश सरकारको गौरव आयोजनाअन्तर्गत पुरानो बसपार्कमा निर्माण भएको बहुउद्देश्यीय भवनको चौथो तलामा फ्रेन्ड्स सिनेमाज सञ्चालनमा आएको छ ।

२०८२ फाल्गुन ८ गते अभिनेता पल शाह र अभिनेत्री उषा उप्रेतीको उपस्थितिमा उद्घाटन भएको यो हल प्रदीप धामी, पुष्कर घिमिरे र आशिष तामाङको लगानीमा सञ्चालित छ ।

इलाममा स्तरीय सिनेमा हलको अभाव खड्किरहेको बेला फ्रेन्ड्स सिनेमाजको आगमनले स्थानीय मनोरञ्जन क्षेत्रमा नयाँ इँटा थपेको छ । यसको दिगोपनाका लागि इलामे दर्शक, स्थानीय सरकार, चलचित्रकर्मी, व्यवसायी, शैक्षिक संस्था, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक संघसंस्थाहरूको साझा प्रयास आवश्यक छ ।

पाइरेसीबाट टाढा रही हलमा गएर चलचित्र हेर्ने संस्कृतिको विकास गर्न सकेमा इलामे दर्शकको क्रेज फेरि फर्किन सक्छ ।