रेमिट्यान्सपछि दोस्रो पुस्ताको नेपाल कहाँ छ ?

४ भदौ, काठमाडौं । नेपालबाट विदेशिएको पहिलो पुस्ताको सपना ठूलो थिएन- घरको छानो फेरियोस्, चुलोमा नियमित आगो बलोस्, बाबुआमाको औषधि नछुटोस्, घरको ऋण तिरियोस् ।

परिस्थितिले उनीहरूलाई यति सामान्य आवश्यकता पूरा गर्न पनि देश बाहिर धकेल्यो। कसैका लागि विदेशिनु रोजाइ थियो, तर ठूलो संख्याका लागि त्यो आर्थिक बाध्यताको अर्को नाम थियो।

विदेश पुगेपछि उनीहरूले आफ्नो जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा परिवारकै नाममा खर्चिए। खाडीको गर्मी होस् वा युरोपका अपरिचित शहर, महिनौँसम्म परिवारबाट टाढा बसेर कमाएको पैसा नेपाल पठाए। फाटेको टालो सिउनेदेखि घरको छानो फेर्नेसम्म, ऋण तिर्नेदेखि परिवारको आर्थिक आधार बलियो बनाउनेसम्म- उनीहरूको कमाइले घर मात्र बदलेन, एउटा पुस्ताको जीवन नै बदलियो।

व्यक्तिगत आम्दानीबाट सुरु भएको त्यो विदेश यात्राले विस्तारै नेपालको अर्थतन्त्रको ठूलो आधार निर्माण गर्‍यो। रेमिट्यान्स नेपाली परिवारको मात्र होइन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रकै महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो। तर आप्रवासनको त्यो पहिलो अध्यायसँगै नेपाली समाजमा अर्को पुस्ता पनि जन्मिँदै र हुर्किँदै थियो, नेपाल बाहिर।

पहिलो पुस्ताले विदेशलाई संघर्ष र कमाइको ठाउँका रूपमा अनुभव गर्‍यो। दोस्रो पुस्ताले त्यही विदेशलाई जन्म, शिक्षा, करिअर र सामाजिक जीवनको स्वाभाविक भूगोलका रूपमा पायो।
यहीँबाट कथा बदलिन्छ।

पहिलो पुस्ताका लागि नेपाल घर थियो। दोस्रो पुस्ताका लागि नेपाल जरा हो। पहिलो पुस्ताले नेपालसँगको सम्बन्ध आफ्नो श्रम र रेमिट्यान्समार्फत कायम राख्यो। अब विदेशमै जन्मिएको वा हुर्किएको दोस्रो पुस्ताको सम्बन्ध कुन आधारमा निर्माण हुन्छ? रेमिट्यान्सपछि दोस्रो पुस्ताको नेपाल कहाँ छ?

यो प्रश्न दोस्रो पुस्ताले नेपाललाई कति सम्झन्छ भन्ने मात्र होइन, नेपालले विदेशमा जन्मिएको आफ्नो नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भविष्यसँग जोडिने कति ठाउँ दिएको छ भन्ने प्रश्न पनि हो।

विश्वले देखाएको बाटो : डायस्पोरालाई विकासको शक्तिमा कसरी बदले?

नेपालका लागि डायस्पोराको शक्ति उपयोग गर्ने बहस नयाँ हुन सक्छ, तर विश्वका धेरै देशले यसलाई दशकौँअघि नै आफ्नो विकास रणनीतिको हिस्सा बनाइसकेका छन्। विदेशिएका नागरिकलाई केवल पैसा पठाउने समुदायका रूपमा होइन, ज्ञान, सिप, पूँजी, प्रविधि र विश्वव्यापी नेटवर्क बोकेको राष्ट्रिय सम्पत्तिका रूपमा हेर्ने अभ्यास धेरै देशमा देखिन्छ।

भारत यसको महत्वपूर्ण उदाहरण हो। भारत विश्वकै ठूलो डायस्पोरा भएका देशमध्ये एक हो। विदेशमा रहेका भारतीय मूलका मानिसहरूले व्यापार, विज्ञान, प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य र वित्त जस्ता क्षेत्रमा विश्वव्यापी प्रभाव बनाएका छन्।

यसका चर्चित उदाहरण हुन्, सुन्दर पिचाई र सत्य नाडेला। भारतीय मूलका पिचाई गुगल तथा यसको मूल कम्पनी अल्फाबेटका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) हुन्। त्यस्तै, नाडेला माइक्रोसफ्टका अध्यक्ष तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) हुन्। उनीहरू भारत फर्किएर होइन, अमेरिकामै बसेर विश्वका प्रभावशाली प्रविधि कम्पनीको नेतृत्वमा पुगेका हुन्।

यी दुई नामलाई भारतको डायस्पोराको सम्पूर्ण उपलब्धिको प्रतिनिधि मान्न मिल्दैन। तर उनीहरूले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछन्- देशबाहिर पुगेको प्रतिभा आफ्नो मूल देशबाट पूर्ण रूपमा अलग हुँदैन; उसले आफ्नो ज्ञान, अनुभव र विश्वव्यापी पहुँचमार्फत मूल देशको प्रभाव पनि विस्तार गर्न सक्छ।

भारतले डायस्पोरासँगको सम्बन्धलाई व्यक्तिगत सफलताको कथामा मात्र सीमित राखेको छैन। विदेशमा रहेका भारतीय समुदायसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न सरकारले ‘प्रवासी भारतीय दिवस’ जस्ता संस्थागत पहल अघि बढाएको छ। लगानी, ज्ञान आदानप्रदान र व्यावसायिक सम्बन्ध विस्तारका लागि डायस्पोरालाई जोड्ने प्रयास पनि भएका छन्। यसको मूल सोच यही हो- विदेशमा रहेका भारतीयलाई देश बाहिरको समुदाय मात्र होइन, भारतसँग जोडिएको विश्वव्यापी शक्ति र सम्भावित साझेदारका रूपमा हेर्नु।

यो पनि पढ्नुहोस

एनआरएनएसँग पुरानो पुस्ता टाढिँदैछ, नयाँ पुस्ता नजिक हुनै चाहँदैन

चीनको अनुभव अझ बढी आर्थिक विकाससँग जोडिन्छ। सन् १९७० को दशकको अन्त्यपछि आर्थिक सुधार र खुलापनको प्रक्रियामा चीनले विदेशमा रहेका चिनियाँ व्यापारी, उद्यमी र लगानीकर्तासँगको सम्बन्धलाई उपयोग गर्‍यो। हङकङ, ताइवान, सिंगापुर र दक्षिण–पूर्वी एसियामा रहेका चिनियाँ व्यवसायीहरूले चीनमा पूँजी मात्र ल्याएनन्; उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारको पहुँच, व्यापारिक सम्बन्ध, व्यवस्थापन अनुभव र प्रविधिको ज्ञान पनि भित्र्याए।

यसरी विदेशमा बनेको चिनियाँ नेटवर्क चीनका लागि पूँजी भित्र्याउने माध्यम मात्र रहेन, विश्व बजारसँग जोडिने पुलसमेत बन्यो। यसको अनुभवले देखाउँछ- विदेशमा कमाएको अनुभव पनि विकासको पूँजी बन्न सक्छ।

दक्षिण कोरिया र ताइवानको अनुभव भने ज्ञान र प्रविधिसँग बढी सम्बन्धित छ। विदेशमा उच्च शिक्षा हासिल गरेका वैज्ञानिक, इन्जिनियर र अन्य पेसेवरलाई आफ्नो विकास यात्रासँग जोड्ने प्रयासले यी देशको औद्योगिक रूपान्तरणमा भूमिका खेल्यो। विशेषगरी ताइवानले विदेशमा अध्ययन तथा काम गरेका वैज्ञानिक र इन्जिनियरहरूको ज्ञान र नेटवर्कलाई प्रविधि उद्योगको विकाससँग जोड्ने प्रयास गर्‍यो।

इजरायलको उदाहरण पनि महत्वपूर्ण छ। विदेशमा रहेका यहुदी समुदायसँगको सम्बन्धलाई उसले केवल भावनात्मक सम्बन्धका रूपमा राखेन। लगानी, अनुसन्धान, विज्ञान, प्रविधि र उद्यमशिलतामार्फत त्यसलाई विकाससँग जोड्ने प्रयास गरियो। विदेशमा रहेका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी र लगानीकर्तासँगको सम्बन्धले इजरायलको नवप्रवर्तन प्रणालीलाई बलियो बनाउन योगदान गर्‍यो।

यी देशहरूको इतिहास, राजनीतिक व्यवस्था र आर्थिक अवस्था फरक छन्। त्यसैले उनीहरूको अनुभव नेपालमा हुबहु लागु गर्न सकिँदैन। तर साझा पाठ भने स्पष्ट छ- डायस्पोरालाई केवल रेमिट्यान्सको स्रोतका रूपमा हेर्ने कि राष्ट्रिय विकासको अतिरिक्त क्षमताका रूपमा उपयोग गर्ने?

भारतले प्रतिभा र विश्वव्यापी नेटवर्कलाई, चीनले पूँजी र व्यापारिक सम्बन्धलाई, दक्षिण कोरिया र ताइवानले ज्ञान र प्रविधिलाई तथा इजरायलले लगानी, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई आफ्नो डायस्पोरासँग जोड्ने प्रयास गरे।

नेपाल बाहिर भेटिने नेपाली सम्भावना

विश्वका उदाहरणपछि नेपालले आफ्नै डायस्पोरातिर फर्केर हेर्नुपर्ने हुन्छ। विदेशमा रहेका नेपालीको योगदानलाई अझै मुख्यतः रेमिट्यान्सको तथ्यांकबाट मापन गर्ने गरिन्छ। तर पछिल्ला वर्षमा विदेशमा भेटिएका नेपाली प्रतिभाका कथाले त्यो तस्वीर निकै फराकिलो बनाइरहेका छन्।

अनलाइनखबरले यस वर्ष ४० वर्षमुनिका ४० प्रभावशाली युवाको खोजी गर्दा डायस्पोराबाट पनि यस्ता पात्रहरू भेटिएका छन्, जसले विज्ञान, प्रविधि, उद्यम, अनुसन्धान, कूटनीति, स्वास्थ्य र वित्तलगायतका क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा आफ्नो स्थान बनाइरहेका छन्। डा. यादवप्रसाद कँडेलदेखि डा. सुमन गिरी, आदित्य सुवेदी र डा. सरोजकुमार अर्यालसम्मका कथा त्यसैका प्रतिनिधि उदाहरण हुन्।

यी पात्रहरू सबै दोस्रो पुस्ताका हुन् भन्ने होइन। कतिपय पहिलो पुस्ताबाटै विदेश पुगेका नेपाली हुन्। तर उनीहरूको यात्राले एउटा महत्वपूर्ण सम्भावना देखाउँछ- नेपालबाट बाहिरिएको मानव क्षमता विदेशमा पुगेर विश्वस्तरीय ज्ञान, सिप, अनुसन्धान र नेतृत्वमा बदलिन सक्छ।

गुल्मीको शृङ्गामा घाँस-दाउरा गर्दै हुर्किएका डा. यादवप्रसाद कँडेल अहिले आईबीएमको क्वान्टम अनुसन्धानसँग जोडिएका छन्। काठमाडौँको असनमा हुर्किएका डा. सुमन गिरी फाइजरमा डेटा साइन्स र एआईको नेतृत्व तहमा पुगेका छन्। आदित्य सुवेदीले हार्वर्डको पढाइ बीचमै छाडेर सिलिकन भ्यालीमा चिप डिजाइनको क्षेत्रमा कम्पनी स्थापना गरेका छन्। पोल्यान्डको वार्सा विश्वविद्यालयमा डा. सरोजकुमार अर्याल साना राष्ट्रको कूटनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमाथि अनुसन्धान गरिरहेका छन्।

यी यस वर्ष खोजिएका केही प्रतिनिधि नाम मात्र हुन्। विदेशमा यस्ता नेपाली प्रतिभाको संख्या अझ ठूलो छ।

यसले एउटा कुरा प्रष्ट पार्छ- नेपाली क्षमता नेपालभित्र मात्र छैन; संसारभर फैलिएको छ।

तर, अब प्रश्न प्रतिभा कहाँ छ भन्ने होइन, त्यो प्रतिभासँग नेपाल कसरी जोडिन्छ भन्ने हो। विदेशमा बसेर विश्वस्तरीय अनुसन्धान गरिरहेको नेपाली वैज्ञानिकले नेपालका विश्वविद्यालयसँग सहकार्य गर्ने अवसर पाउँछ कि पाउँदैन? विश्व बजारमा काम गरिरहेको नेपाली उद्यमीले नेपालका स्टार्टअपसँग जोडिन सक्ने वातावरण छ कि छैन? विदेशमा जन्मिएको वा हुर्किएको नेपाली मूलको युवाले आफ्नो सिप नेपालमा प्रयोग गर्ने कारण देख्छ कि देख्दैन?

यी प्रश्नको उत्तरले नै रेमिट्यान्सपछिको नेपाली डायस्पोराको दिशा निर्धारण गर्नेछ।

दोस्रो पुस्ताको नेपाल कहाँ छ ?

नेपालले लामो समयसम्म विदेशमा रहेका आफ्ना नागरिकलाई मुख्यतः श्रम र रेमिट्यान्सको दृष्टिले हेर्‍यो। त्यो दृष्टिकोण आफ्नो समयका लागि आवश्यक पनि थियो। तर आप्रवासनको चरित्र बदलिइसकेको छ।

अब विदेशमा नेपाली श्रमिक मात्र छैनन्; वैज्ञानिक, चिकित्सक, इन्जिनियर, प्राध्यापक, अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी, लगानीकर्ता र विश्वका ठूला संस्थामा नेतृत्व गरिरहेका पेसेवर पनि छन्। उनीहरूसँगै विदेशमै जन्मिएको वा हुर्किएको नयाँ पुस्ता पनि छ, जसको नेपालसँगको सम्बन्ध पहिलो पुस्ताको भन्दा फरक आधारमा निर्माण हुन सक्छ।

अब यही परिवर्तनलाई राज्यले कति चाँडो बुझ्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ।

दोस्रो पुस्तालाई नेपालसँग जोड्ने जिम्मेवारी कुनै एउटा संस्था वा एनआरएनएको मात्र होइन। यसको पहिलो जिम्मेवारी सरकारकै हो। सरकारले डायस्पोरालाई विशेष कार्यक्रम, सम्मेलन वा लगानीको आह्वानमा मात्र सम्झेर पुग्दैन। शिक्षा, अनुसन्धान, प्रविधि, उद्यम, लगानी र सांस्कृतिक सम्बन्धका क्षेत्रमा विदेशमा रहेका नेपाली र उनीहरूका सन्ततिसँग दीर्घकालीन सम्बन्ध बनाउने स्पष्ट नीति आवश्यक छ।

नेपालले संसारभर रहेका नेपाली प्रतिभाको तथ्यांक राख्न सक्छ। उनीहरूको सिप र विशेषज्ञता पहिचान गर्न सक्छ। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र निजी क्षेत्रसँग उनीहरूको सहकार्यका लागि सहज व्यवस्था बनाउन सक्छ। विदेशमा जन्मिएका वा हुर्किएका नेपाली मूलका युवालाई नेपालका अनुसन्धान, उद्यम, प्रविधि र सामाजिक परियोजनासँग जोड्ने अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण, उनीहरूलाई नेपाल आउन आग्रह गर्नुभन्दा पहिले नेपालसँग जोडिनु किन अर्थपूर्ण छ भन्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। राज्यले नीति र बाटो खोल्ने हो। निजी क्षेत्रले अवसर बनाउने हो।

विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थाले सहकार्यको ढोका खोल्ने हो। डायस्पोरा संस्थाहरूले समुदाय र देशबीच पुलको काम गर्ने हो। नयाँ पुस्ताले त्यसलाई आफ्नो आवश्यकता र क्षमताअनुसार नयाँ अर्थ दिने हो।

नेपालसँग सम्बन्ध केवल पासपोर्ट, पुर्ख्यौली घर वा वर्षमा एक पटक नेपाल आउने यात्राले निर्धारण गर्दैन। सम्बन्ध त्यतिबेला बलियो हुन्छ, जब कुनै व्यक्ति संसारको जुनसुकै कुनामा रहे पनि नेपालसँग आफ्नो

ज्ञान, काम, लगानी, सिर्जना वा भविष्य जोड्ने अर्थ देख्छ।

त्यसैले अब नेपालले विदेशमा रहेका आफ्ना नागरिकलाई ‘कति पैसा पठाउँछन्?’ भनेर मात्र सोध्ने समय सकिएको छ। प्रश्न बदलिनुपर्छ, ‘उनीहरूले संसारबाट के सिके, के बनाए र त्यो क्षमतालाई नेपालसँग कसरी जोड्न सकिन्छ ?’

यही परिवर्तनले रेमिट्यान्समा आधारित सम्बन्धलाई ज्ञान, सिप, लगानी र विश्वव्यापी सहकार्यमा आधारित सम्बन्धमा बदल्न सक्छ।

अन्ततः दोस्रो पुस्ताको नेपाल कुनै निश्चित भूगोलमा छैन। त्यो काठमाडौं वा पोखराको एउटा पक्की घरमा भेटिँदैन। कुनै सम्मेलनको मञ्चमा मात्र पनि छैन। दोस्रो पुस्ताको नेपाल त्यहाँ छ, जहाँ उसले आफ्नो भविष्य र नेपालको भविष्यबीच कुनै सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छ।

यदि नेपालले त्यो सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्यो भने विदेशमा जन्मिएको वा हुर्किएको नेपाली मूलको युवा नेपाल फर्किएर बस्नै पर्ने छैन, उसले संसारको जुनसुकै कुनाबाट पनि नेपालको विकासमा आफ्नो हिस्सा राख्न सक्छ।

रेमिट्यान्सले एउटा पुस्ताको घर धान्यो। अबको प्रश्न अर्को पुस्ताले नेपालको भविष्यसँग आफ्नो सम्बन्ध कहाँ र कसरी बनाउने भन्ने हो। नयाँ पुस्ताको नेतृत्व र नयाँ राजनीतिक जोससहित नेपालले परिवर्तनको दाबी गरिरहेको बेला डायस्पोरासँगको सम्बन्ध पनि त्यसै परिवर्तनको एउटा परीक्षा हुनेछ- नेपालले विदेशमा रहेको नेपालीपनलाई सम्झनामा होइन, सम्भावनामा बदल्न सक्छ कि सक्दैन ?

यो पनि पढ्नुहोस

नेपाली भाषा पढ्दै नेपालीका सन्तान