द्वन्द्वकालका यौनहिंसा पीडित, जसका लागि आएन शान्ति

९ असोज, रुकुम (खारा) । गत भदौको अन्तिम साता । लगातारको झरीले भिजेका छन्– रुकुमका सडक, पाखा–पखेरा र गाउँहरू ।

झरीको बीच यो पंक्तिकार रुकुम पश्चिमको खारा पुग्यो, युद्धले छियाछिया बनाएको झण्डै २० वर्षपछि । युद्धमा खाराले भोगेको त्रासदीपूर्ण समय र कलान्तमारसम्म त्यसले बिथोलेका जीवनहरूबारे सुन्न र लेख्न ।

१० वर्षे सशस्त्र युद्धको खारा भिडन्त निकै चर्चित छ । तत्कालीन विद्रोही र शाही सेनाबीच भएको खारा भिडन्तले नै माओवादीलाई बन्दुक बिसाउन बाध्य बनाएको थियो । २०५९ र २०६१ सालमा शाही सेनासँग दुई पटकको हारमा ठूलो क्षति ब्यहोरेपछि माओवादीलाई शान्ति मार्ग रोज्नुपरेको थियो ।

खारा भिडन्त जति चर्चित छ उति नै गुमनाम छ, युद्धमा खाराका सर्वसाधारणमाथि भएको ज्यादती । त्यो भन्दा बढी महिलामाथि भएका हिंसाका शृंखला अनगिन्ती छन् ।

विद्रोही माओवादीले एक जना सिपाही मारेको निहुँमा २०५६ साल फागुन १० गते प्रहरीले तत्कालीन खारा गाविसका तीन वटा गाउँका ७५ घर जलाए । सर्वसाधारणमाथि बुट र बन्दुकका कुन्दा बजारे । भाग्न नसकी घरमै रहेका २४ जना बढी बालिका, किशोरी र महिलाहरूमाथि सामूहिक बलात्कार गरे ।

कलान्तरमा मुलुकमा शान्ति छायो । जलेका घरहरू बने । शरीरका घाउँहरू बिर्सिंदै गए, पुरिँदै गए । तर सामूहिक यौन हिंसामा परेका खाराका महिलाका मनमा कहिल्यै शान्ति आएन । बरु शान्तिपछि राज्यले जुन व्यवहार गर्‍यो, त्यसले घाउँहरू झन्झन् बल्झिँदै गए । फलत: आज उप्रान्त पनि उनीहरू युद्धकै आघातमा बाँचिरहेका छन् । तिनै महिलाहरूको प्रतिनिधि कथा हो, ४६ वर्षीया राममायाको ।

०००

राममायाका श्रीमान् भारतमा मजदुरी गर्थे । बेलाबखत आउजाउ गर्थे । उनी घर हेर्थिन्, खेतबारीमा काम गर्थिन् । यसैगरी जीवन चलिरहेको थियो ।

मुलुकमा सशस्त्र द्वन्द्व सुरु भएको चार वर्षपछि २०५६ साल १० फागुन गते जे भयो, राममायाको जीवन सधैंका लागि फेरियो । त्यसपछि उनको जीवन फेरि कहिल्यै उस्तै रहेन ।

त्यस दिन बिहान करिब ११ बजे २६ वर्षकी राममाया सधैंझैं खाना खाएर घरमा बसिरहेकी थिइन् । साथमा ६ वर्ष र ४ वर्षका छोरा खेल्दै थिए ।

माओवादी खोज्दै हिँडेका दुई जना प्रहरी घरभित्र छिरे । तेरो पोइ खै भनेर केरकार गरे । उनले श्रीमान् मजदुरीका लागि भारत गएको सुनाइन् । तर प्रहरीले उनको कुरा पत्याएन ।

बरु घरमा एक्लै देखेपछि उनीमाथि जबरजस्ती गर्न खोजे । बन्दुकको नाल तेर्स्याउँदै भनेको नमाने मारिदिने धम्की दिए ।

त्यसबेला राममाया ८ महिनाकी गर्भवती थिइन् । उनले आफूलाई केही नगर्न अनुनय गरिन् । रोइन्, कराइन् । आफ्नो गर्भ बसेको पेट देखाइन् । तर उनीहरूले सुनेनन् ।

राममायाले प्रतिकार गर्न खोजिन् । तर दुई सिपाहीको अघि उनी एक्लैको केही लागेन । शरीर गले । हात खुट्टा थाके । निरीह भइन् ।

‘उनीहरूले मलाई लछारपछार गरे । पालैपालो जाइलागे । पीडाले म रोएँ । कराएँ । चिच्याएँ,’ उनले भनिन्, ‘दुखाइ बढ्दै गएपछि मैले होस गुमाएँ ।’

त्यसपछि केके भयो, राममायालाई याद छैन ।

करिब आधा घण्टापछि फेरि केही थान प्रहरी आए । गस्तीमा आएका प्रहरीले गाउँका घरहरू आगो लगाउँदै हिँडेका थिए । मूर्छित अवस्थामा लडिरहेकी राममायालाई लछार्दै प्रहरीले घर बाहिर ल्याए । र, घरमा आगो झोस्न खोजे ।

अर्धबेहोस अवस्थामै राममायाले रोक्न खोजिन् । तर सकिनन् । ‘मान्छे भएको भए बुझ्थे होला,’ उनले भनिन्, ‘मान्छेको भेषमा उनीहरू अरू नै थिए ।’

आँखै अघि घर जल्यो । घरभित्र लत्ता कपडा थिए । सुत्केरी हुँदा खाने अन्नपात थिए । क्षणभरमै आगोले सबै जले । खरानी बनेको घरतिर हेर्दै राममाया रोइरहिन् ।

केही दिनपछि श्रीमान् घर आए । राममायाले श्रीमान्लाई सबै घटना फेहरिस्त सुनाइन् । सोचेकी थिइन्, ‘श्रीमान्ले आफ्नो पीडा बुझ्लान् ।’

तर, श्रीमान् उल्टै रिसाए । इज्जत फालेको भनेर गालीगलोज गरे । घरदेखि निस्केर जान भने । ‘म पीडामा थिएँ । श्रीमान्ले घृणा गर्न थालेपछि भित्रबाटै टुटें । चारैतिर अँध्यारो देखें ।’

दिन, हप्ता र महिना यसैगरी बिते । पेटमा भएको बच्चा जन्मिसकेको थियो । तर पनि श्रीमान् नजिक परेनन् । उनी राममाया रोएरै बसिरहेकी थिइन् ।

समय बित्दै गएपछि श्रीमान्ले कुरा बुझ्दै गए । उनीसँग नजिकन थाले । ‘चिन्तै चिन्ताले मलाई पूरै खाइसकेको थियो । जसोतसो सास अडिएको थियो । मेरो अवस्था देखेर श्रीमान्को मन पग्लेछ । त्यसपछि झगडा गर्न छोडे,’ उनले भनिन् ।

श्रीमान्ले कुरा बुझे पनि उनी बाहिर खुल्न सकिनन् । आफूमाथि भएको अन्यायबारे कसैलाई भन्न सकिनन् । वर्षांैसम्म मनभित्रको बेदना दबाएर राखिन् ।

घटनाको ठिक सात वर्षपछि २०६३ मंसिर ५ गते विद्रोही माओवादीले बन्दुक बिसाए । मुलुकमा शान्ति सम्झौता भयो । देशमा शान्ति आयो । तर राममायाका लागि शान्ति आएन । त्यसपछि जेजे भयो, उनी झन् मानसिक तनावमा पर्दै गइन् ।

एक दिन उनले हिम्मत गरिन् । श्रीमान्लाई लिएर नेता भेट्न गइन् । आफूमाथि भएको अन्याय सुनाइन् । आँसु बगाइन् । तत्कालीन द्वन्द्वपीडितको पहिचान र राहत क्षतिपूर्ति दिन बनेको शान्ति समितिमा गएर नाम टिपाइन् । दुई पटक काठमाडौं पुगेर आफ्नो कुरा राखिन् । तर सरकारले उनलाई पीडित ठानेन । द्वन्द्वपीडितको सूचीमा उनको नाम आएन ।

जबकि, द्वन्द्वकालका घाइते, अपांग, बेपत्ता र मृतक परिवारले पीडितको परिचय पाए । राहत, परिपूरण पाए । तर राममायाले केही पाइनन् ।

राज्यले पीडित नै ठानेन

मुलुकमा शान्ति स्थापना भएको २० वर्ष पुग्यो । तर राममायाको मनमा कत्ति पनि शान्ति छैन । मनभित्रको घाउ आलै छ ।

आफूलाई लागेको घाउबारे न खुलेर बाहिर कतै भन्न सक्छिन् न बोल्न, हास्न सक्छिन् । घाउ बल्झेर मनमा गाँठो परेर बसेको छ । आफूमाथि भएको घटनाले मानसिक आघातमा छिन् । कतिसम्म भने, बर्दीवाल प्रहरीसमेत देख्न सक्दिनन् ।

‘प्रहरी देख्दा फागुन १० गतेको घटना आँखा वरपर घुम्छ । त्यो सम्झेर अहिले पनि झस्किन्छु । कहिलेकाहीँ सपनामा अपराधीलाई देख्छुँ,’ उनले भनिन्, ‘जति पटक देख्छु, ऐंठन पर्छ । बिहान उठ्दा पसिनाले शरीर भिजेको हुन्छ ।’

युद्धमा घटेको घटनाको घाउ मानसिक रूपमा मात्र हैन, शारीरिक रूपमा पनि बल्झिरहेछ । गर्भवती अवस्थामा बलात्कार हुँदा पाठेघरमा समस्या झेलिरहेकी छिन् राममाया । ‘सुरुमा उपचार गर्न सकिनँ । घाउ बल्झिँदै गएपछि उपचार गराएँ । जति औषधि खाँदा पनि सञ्चो भएन,’ उनले सुनाइन्, ‘मनभित्रको पीडा एउटा छ, शरीरको घाउ अर्काे छ ।’

राममायालाई सबैभन्दा धेरै बिझाउने कुरा हो, शान्ति छाएको यतिका वर्ष बित्दा पनि न्याय नपाउनु । युद्धमा मैले यत्रो ठूलो पीडा भोगें, गल्ती नहुँदा पनि सजाय पाएँ,’ उनले भनिन्, ‘तर मैले न्याय पाइनँ । अरू त अरू राज्यले मलाई पीडित नै ठानेन ।’

उनलाई सबैभन्दा दुखेको कुरा हो, द्वन्द्वपीडितको पहिचान नपाउनु ।

राममाया यतिका वर्ष पहिचानका लागि धेरै ठाउँ गइन् । सबैजसो पार्टीका नेता भेटिन् । स्थानीय सरकार धाइन् । प्रदेश सरकार धाइन् । सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोगमा निवेदन लिएर पुगिन् । क्षतिपूर्ति मागिन् । द्वन्द्वमा पीडित हुनुको राहत, परिपूरण मागिन् ।

‘राहत माग्न जाँदा पीडित भएको प्रमाण मागे,’ उनले भनिन्, ‘बाहिर हेर्दा केही देखिँदैन । तर मनभित्र घाउ नै घाउ छ । त्यो घाउ म कसरी देखाउँ ?’

राममायाले जहाँ जादा पनि केही पाइनन् । बरु पाठेघरको उपचार गर्दागर्दै २ लाख सकियो । भन्छिन्, ‘अब त ऋणधन गर्ने ठाउँ पनि छैन ।’

अरू द्वन्द्वपीडित सरह आफूलाई पीडित नठान्दा सबैभन्दा धेरै पीडा महसुस भएको उनले सुनाइन् । ‘जहाँ धाउँदा, जति रुँदा पनि राज्यले मलाई पीडित ठानेन । वर्षाैं मनभित्र घुम्सिएको घाउ देखेन,’ उनले भनिन्, ‘यही कुराले दिनरात खान्छ ।’

(पीडितको परिचय गोप्य राखिएको छ, परिचय खुल्न सक्ने भएकाले तत्कालीन खारा गाविसको गाउँका नामहरू पनि खुलाइएको छैन ।)