२०औं एसियन गेम्समा नेपालको प्रदर्शन किन कमजोर ?

जापानको आइची–नागोयामा सम्पन्न २०औं एसियन गेम्स (एसियाड) मा नेपालले जम्मा दुई कांस्य पदक जित्दै आफ्नो साख त जोगायो, तर पहिलो पटक स्वर्णसहित दोहोरो अङ्कमा पदक जित्ने लक्ष्यमा भने असफल रह्यो ।

नेपालका लागि करातेका तेन्जिङ शेर्पा र महिला कबड्डी टोलीले कांस्य पदक जित्दै पदक तालिकामा नेपाललाई ३६औं स्थानमा रहन सहयोग गरे । एसियाका ४५ राष्ट्र र शरणार्थी टोलीले प्रतिस्पर्धा गरेको २०औं एसियाडमा ४० राष्ट्रले मात्र पदक जितेका थिए ।

जापानमा नेपालबाट विभिन्न २१ खेलमा १३५ खेलाडीले प्रतिस्पर्धा गरेका थिए । महिला कबड्डी टोलीले लगातार दोस्रोपटक पदक जित्दै कांस्यलाई निरन्तरता दियो । सबैभन्दा बढी आशा गरिएको करातेबाट नेपालले निराश हुनुपर्दा अन्तिमतिर प्रतिस्पर्धा गरेका तेन्जिङले पुरुष ८४ केजीमुनि तौल समूहमा कांस्य जित्दै करातेको साख जोगाए ।

तर, समग्रमा नेपालको प्रदर्शन निकै कमजोर रह्यो । नेपाली खेलाडीहरू जित्नभन्दा पनि एसियन गेम्समा सहभागी हुन गएको जस्तो देखिए । विपक्षी खेलाडी तथा टोलीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नेपाललाई चुनौती देखियो । दुई कांस्य पदक र केही खेलमा एक–दुई खेल जित्नुबाहेक नेपाली खेलाडीको प्रदर्शन फितलो रह्यो ।

करातेमै पदकको आशा गरिएका एरिका गुरुङ, राकेश मानन्धर, मिनबहादुर तामाङ र महिला काता टोलीले पनि कांस्य पदकका लागि प्रतिस्पर्धा गरेका थिए । तर, उनीहरूले पदक जित्न सकेनन् ।

यसका अतिरिक्त बक्सिङ, टेनिस, टेबलटेनिस र सफ्ट टेनिसमा नेपालले केही खेल जित्यो भने एथलेटिक्स र पौडीमा केही नयाँ राष्ट्रिय कीर्तिमान बने । करातेसँगै पदकको आशा गरिएका बक्सिङ, उसु, जुडोलगायत खेलबाट भने नेपाल निराश बन्यो ।

सन् २०२३ मा चीनको हाङझाउमा भएको १९औं एसियन गेम्सपछि नै २०औं एसियाडलाई लक्षित गर्दै ‘मिसन २०२६’ का नाममा विशेष तयारी सुरु गरिएको थियो । यसको लक्ष्य पहिलो पटक एसियाडमा स्वर्ण पदक जित्नुका साथै दोहोरो अङ्कमा अर्थात् कम्तीमा १० पदक जित्नु थियो ।

तर, नेपाल यो मिसनमा असफल भयो। नेपालले ‘मिसन २०२६’ पूरा गर्न सकेन ।

त्यसो भए २०औं एसियाडमा नेपालको प्रदर्शन किन कमजोर भयो ? खेलाडीको प्रदर्शन किन अपेक्षाअनुसार हुन सकेन ? नेपालले राखेको लक्ष्य किन हासिल गर्न सकेन ? नेपाली खेलकुदको स्तर यति नै हो त ? नेपालले यसभन्दा राम्रो प्रदर्शन गर्न के गर्नुपर्थ्यो ? आगामी दिनमा अझ राम्रो नतिजा ल्याउन के गर्नुपर्छ ?

यस्तै, ‘मिसन २०२६’ अन्तर्गत १० खेलको विशेष तयारी गरिएको भएपनि दोब्बरजति खेलमा एसियाडमा सहभागिता जनाउनु उचित थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न पनि उठेको छ । एसियाडमा सहभागिता जनाउनु नै ठूलो हो कि पदक जित्नु ठूलो भन्ने बहस त छँदै छ । त्यसैले २०औं एसियाडमा नेपालको कमजोर प्रदर्शनको समीक्षा गर्नु आवश्यक देखिएको छ ।

२०औं एसियन गेम्समा ठूलो लक्ष्य र पदकको आशासहित जापान पुगे पनि नेपालले अपेक्षित नतिजा निकाल्न सकेन । केही खेलाडीले व्यक्तिगत रूपमा राम्रो प्रदर्शन गरे पनि समग्रमा नेपालले एसियाली खेलकुदको प्रतिस्पर्धात्मक स्तरसँग आफूलाई पर्याप्त रूपमा उभ्याउन सकेन ।

यसको कारण खेलाडीको क्षमता मात्रै होइन । नेपालको तयारी, खेल प्रणाली, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, प्रशिक्षक तथा सहयोगी टोलीदेखि आधुनिक प्रशिक्षण पद्धतिसम्मका कमजोरी यसपटक स्पष्ट देखिए ।

१. कमजोर तयारी, असफल ‘मिसन २०२६’

नेपालले १९औं एसियाडपछि नै २०२६ को एसियाडलाई लक्षित गर्दै ‘मिसन २०२६’ को नारासहित तयारी सुरु गरेको थियो । तर, ठूला प्रतियोगिताका लागि नेपालको तयारी कमजोर देखियो र ‘मिसन २०२६’ पनि असफल साबित भयो ।

ओलम्पिकपछि विश्वकै ठूलो बहुखेल प्रतियोगितामध्ये एक मानिने एसियन गेम्सजस्तो प्रतियोगिताका लागि लामो समय प्रशिक्षण गर्दैमा पुग्दैन । त्यसका लागि योजनाबद्ध, वैज्ञानिक र निरन्तर तयारी आवश्यक हुन्छ ।

हरेक चार वर्षमा आयोजना हुने एसियन गेम्सका लागि सोहीअनुसार तयारी गर्नुपर्छ । नेपालले ‘मिसन २०२६’ अन्तर्गत करिब एक दर्जन खेलमा मात्रै विशेष प्रशिक्षण गरेको थियो । त्यो पनि समय–समयमा अवरुद्ध हुने, बजेट अभाव हुने र नियमित रूपमा प्रशिक्षण सञ्चालन नहुने समस्या देखिएको थियो । यसले गर्दा तीन वर्षको तयारी पनि प्रभावकारी हुन सकेन ।

यसका अतिरिक्त अन्य धेरै खेलमा नेपालले निरन्तर तयारी नगरी अन्तिम समयमा मात्र सहभागिताको टुङ्गो लगाएको थियो ।

ढिलो तयारी गर्ने, अन्तिम समयमा वैदेशिक प्रशिक्षणको व्यवस्था गर्ने र प्रतियोगिता नजिकिँदा मात्र तयारी तीव्र पार्ने प्रवृत्ति नेपाली खेलकुदमा अझै कायम छ । यसपटकको एसियाडको तयारीमा पनि यही प्रवृत्ति देखियो ।

‘मिसन २०२६’ अन्तर्गत कुन खेलबाट पदकको सम्भावना छ, कुन खेलमा लगानी बढाउँदा राम्रो नतिजा आउन सक्छ र कुन खेलाडीलाई कसरी तयार गर्ने भन्ने विषयमा ठोस योजना नभएको देखियो ।

पदक जित्नका लागि कति समय प्रशिक्षण गरियो भन्नेभन्दा पनि प्रशिक्षण प्रक्रिया कस्तो थियो, कस्तो सुविधा उपलब्ध गराइयो र तयारी कति प्रभावकारी रह्यो भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

२. अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवको कमी

नेपालले एसियाली स्तरमा पदक जित्ने लक्ष्य राख्ने हो भने तयारी पनि त्यहीअनुसार हुनुपर्छ । नेपालमै तयारी गर्ने र केही अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा मात्र सहभागी भएर एसियाडमा पदक जित्ने अपेक्षा गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ ।

एसियाडमा पदक जित्ने हो भने एसिया तथा विश्वस्तरीय खेलाडीसँग नियमित प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ । तर, २०औं एसियाडअघि नेपालका अधिकांश खेलका खेलाडीले त्यो स्तरको अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव प्राप्त गर्न सकेनन् ।

नेपालमा मात्र प्रशिक्षण गर्ने र घरेलु प्रतियोगितामा राम्रो प्रदर्शन गर्ने खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नियमित प्रतिस्पर्धाको अवसर नपाउँदा आफ्नो वास्तविक स्तर जाँच्ने मौका पाउँदैनन् । यसले गर्दा उनीहरूलाई आफ्ना विपक्षीबारे पर्याप्त जानकारी हुँदैन र आफू कुन स्तरमा छु भन्ने आकलन गर्न पनि कठिन हुन्छ ।

नियमित अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागी हुनु, आवश्यकताअनुसार विदेशी प्रशिक्षकको सहयोग लिनु र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रशिक्षण वातावरणमा अभ्यास गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नेपाल यी विषयमा चुकेको देखियो ।

जसले गर्दा एसियन गेम्समा पुगेपछि एसिया तथा विश्वका उत्कृष्ट खेलाडीसँग प्रतिस्पर्धा गर्दा नेपाली खेलाडीमा अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवको कमी देखियो ।

३. नेपाली खेल प्रणाली नै कमजोर

नेपाली खेलकुदको अहिलेको सबैभन्दा ठूलो समस्या खेल प्रणालीको कमजोरी हो ।

नेपालमा खेलाडी उत्पादनदेखि प्रतिभा पहिचान, प्रशिक्षण, प्रतियोगिता, खेल विज्ञान, इन्जुरी म्यानेजमेन्ट, पोषण र खेलाडीको करियर व्यवस्थापनसम्म जोडिएको बलियो प्रणाली अझै बन्न सकेको छैन । समग्रमा हेर्दा नेपाली खेलकुद स्पष्ट योजना र प्रणालीभन्दा पनि तदर्थ ढङ्गले सञ्चालन भइरहेको देखिन्छ ।

कुन खेलबाट एसियन गेम्समा पदकको सम्भावना छ ? कुन खेलाडीलाई चार वर्षसम्म कसरी तयार गर्ने? कुन प्रशिक्षक आवश्यक छ ? कुन अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागी गराउनुपर्छ ? यस्ता विषयमा दीर्घकालीन र तथ्यमा आधारित योजना आवश्यक हुन्छ ।

तर, नेपाली खेलकुदमा यी विषयलाई पर्याप्त प्राथमिकता दिएको देखिँदैन ।

खेलाडीको प्रतिभा पहिचानदेखि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा पदक जित्ने स्तरसम्म पुर्‍याउन एउटै निरन्तर प्रणाली आवश्यक हुन्छ । खेलाडीको विकासलाई प्रतियोगिता नजिकिँदा मात्र सम्झिने होइन, वर्षभरि योजनाबद्ध रूपमा काम गर्नुपर्छ ।

४. प्रशिक्षक र सहयोगी टोलीको अभाव

आधुनिक खेलकुदमा मैदानमा खेलाडी मात्रै हुँदैनन् । खेलाडीको पछाडि प्रशिक्षक, फिटनेस प्रशिक्षक, फिजियोथेरापिस्ट, पोषणविद्, खेल मनोवैज्ञानिक, रिकभरी विशेषज्ञ र प्रदर्शन विश्लेषकलगायतको टोली हुन्छ ।

नेपालमा धेरै खेलाडी अझै सीमित प्रशिक्षक र स्रोतसाधनका भरमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा प्रतिस्पर्धा गर्न बाध्य छन् । २०औँ एसियाडमा पनि नेपालका १३५ खेलाडीका लागि मेडिकल टोलीमा जम्मा छ जना मात्र थिए । क्रिकेट टोलीसँग छुट्टै फिजियोथेरापिस्ट भए पनि अन्य खेलका खेलाडीले सधैँ आवश्यक मेडिकल सहयोग पाउने अवस्था थिएन ।

खेलाडीले मैदानमा कस्तो प्रदर्शन गर्छ भन्ने कुरा उसकै क्षमतामा मात्र निर्भर हुँदैन । प्रशिक्षक, व्यवस्थापन, सहयोगी टोली र खेलाडीलाई उपलब्ध गराइने सुविधाले पनि प्रदर्शनमा प्रभाव पार्छ ।

खेलाडीको प्रदर्शन विश्लेषण गर्ने, कमजोरी पहिचान गर्ने, शारीरिक तथा मानसिक रूपमा तयार पार्ने र चोटपटकबाट जोगाउँदै प्रतिस्पर्धाका लागि तयार राख्ने काममा सहयोगी टोलीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।

त्यसैले खेलाडीको प्रदर्शन सुधार्न खेलाडीमाथि मात्र ध्यान दिएर पुग्दैन । उसलाई तयार पार्ने सम्पूर्ण टोली र प्रणाली पनि उत्तिकै सक्षम हुनुपर्छ ।

५. प्रतिस्पर्धीहरूको उत्कृष्ट तयारी

एसियाडमा नेपालको प्रदर्शन कमजोर हुनुको अर्को कारण अन्य देशको उत्कृष्ट तयारी पनि हो ।

नेपालले पुरानै शैलीमा प्रशिक्षण र तयारी गरिरहँदा अन्य देश खेल विज्ञान र प्रविधिको प्रयोगमार्फत धेरै अगाडि बढिसकेका छन् ।

चीन, जापान, दक्षिण कोरिया, इरान, कजाखस्तान र भारतलगायत देशले खेलाडीको तयारीमा आधुनिक विज्ञान र प्रविधिको व्यापक प्रयोग गरिरहेका छन् । उनीहरूका खेलाडीले वर्षौंदेखि उच्चस्तरीय प्रशिक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता, खेल विज्ञान, पोषण, रिकभरी र मनोवैज्ञानिक तयारीलगायतका क्षेत्रमा निरन्तर काम गरिरहेका हुन्छन् ।

तर, नेपाली खेलकुदको अवस्था फरक छ । नेपालमा प्रतिभा र क्षमता भएका खेलाडी भए पनि उनीहरूलाई अझ उत्कृष्ट बनाउने र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने बनाउने विषयमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ । नेपाली खेलकुदमा यस्तो अभ्यास पर्याप्त रूपमा देखिँदैन ।

नेपाली खेलाडीले आफ्नो व्यक्तिगत प्रदर्शन सुधार गर्नुका साथै प्रतिस्पर्धी खेलाडीको स्तर र उनीहरूको तयारीलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ । प्रतिस्पर्धीभन्दा राम्रो नतिजा ल्याउने लक्ष्य राख्ने हो भने तयारी पनि त्यही स्तरको हुनुपर्छ ।

६. पदक जित्नुपर्ने दबाब

राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गरेर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न गएपछि सबैको लक्ष्य देशका लागि पदक जित्नु नै हुन्छ । खेलाडीबाट पदकको आशा राख्नु स्वाभाविक पनि हो । तर, पर्याप्त तयारी नभएको अवस्थामा खेलाडीमाथि पदक जित्नुपर्ने दबाब थपिँदा त्यसले मनोवैज्ञानिक रूपमा असर पार्न सक्छ ।

‘स्वर्ण जित्नुपर्छ’, ‘पदक ल्याउनुपर्छ’ भन्ने दबाब दिनुअघि खेलाडीलाई जित्न आवश्यक सबै तयारी र सुविधा दिइएको छ कि छैन भन्ने विषयमा सोभ्न आवश्यक छ । उपलब्ध तयारी पर्याप्त छ कि छैन, पदक जित्न थप विशेष प्रशिक्षण आवश्यक छ कि छैन भन्ने विषयमा पनि ध्यान दिनुपर्छ ।

१९औं एसियाडमा ऐतिहासिक रजत पदक जितेर इतिहास रचेकी करातेकी एरिका गुरुङबाट नेपालले २०औं एसियाडमा स्वर्ण पदकको आशा राखेको थियो । एरिकाको पनि स्वर्ण जित्दै ‘मिसिङ गोल्ड’ को लक्ष्य पूरा गर्ने चाहना थियो होला । तर, उनको तयारी त्यो स्तरको थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न उठ्छ ।

एरिका मात्र होइन, अन्य खेलाडीको हकमा पनि पदक जित्नुपर्ने दबाबले प्रदर्शनमा असर पार्न सक्छ । त्यसैले पदकको अपेक्षा राख्नुका साथै खेलाडीलाई प्रतियोगिताअघि मानसिक रूपमा तयार पार्न पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।

७. जित्नका लागि तयारी नै पुगेन

जित्ने लक्ष्य राखेर मात्र हुँदैन, जित्नका लागि त्यहीअनुसारको तयारी पनि चाहिन्छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो ।

नेपालले धेरैपटक प्रतियोगितामा सहभागी हुन तयारी गर्छ, पदक जित्ने लक्ष्य राख्छ र पदकको आशा पनि गरिन्छ। तर, जित्नका लागि आवश्यक पर्ने पर्याप्त र प्रभावकारी तयारीमा भने कमी देखिन्छ ।

एसियन गेम्समा सहभागिता जनाउनु र पदक जित्ने स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्नु दुई फरक कुरा हुन् ।

पदक जित्नका लागि खेलाडी छनोटदेखि दीर्घकालीन प्रशिक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र मैदानबाहिरका विभिन्न पक्षमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । त्यसका लागि नेपालले कति लगानी गर्‍यो, कति समय दियो र कस्तो तयारी गर्‍यो भन्ने विषयको समीक्षा आवश्यक छ ।

अब नेपालले ‘एसियन गेम्समा कति खेलाडी पठाउने?’ भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले ‘कुन खेलमा पदक जित्ने र त्यसका लागि कति वर्षसम्म कसरी तयारी गर्ने?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्छ ।

अबको बाटो

२०औं एसियन गेम्समा नेपालले दुई कांस्य पदक जितेर कम्तीमा पदक तालिकामा आफ्नो उपस्थिति जनायो । तर, यसैमा सन्तुष्ट हुनेभन्दा पनि २०औं एसियाडको प्रदर्शनलाई सूक्ष्म रूपमा समीक्षा गर्दै त्यसबाट पाठ सिकेर नेपालको खेल प्रणाली पुनर्संरचना गर्न ढिला गर्नु हुँदैन ।

अबको लक्ष्य धेरै खेलमा सहभागिता जनाउनु मात्र होइन, पदकको सम्भावना भएका खेलमा उत्कृष्टता हासिल गर्नु पनि हुनुपर्छ ।

नेपालमा प्रतिभाको कमी छैन भन्ने कुरा हामी सधैं दोहोर्‍याउँछौँ । तर, चुनौती प्रतिभा पहिचान गर्नुमा मात्र होइन, त्यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको च्याम्पियनमा रूपान्तरण गर्नुमा छ ।

नेपाली खेलकुदले बुझ्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो, ‘एसियन गेम्समा सहभागी हुन होइन, पदक जित्नका लागि तयारी गर्नुपर्छ ।’