भाइटिकामा दाजुभाइलाई ढाका टोपी किन पहिर्‍याइन्छ ?

भाइटिकाको दिन चेलीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरंगी टीका लगाउँछिन् । मखमली माला पहिर्‍याउँछिन् ।

मिठाइ खुवाउँछिन् ।  अनि, दाजुभाइको शिरमा ढाका टोपी लगाइदिन्छिन्।

त्यो टोपी मात्र टोपी हुँदैन । त्यसमा एउटा कामना लुकेको हुन्छ, ‘माइतीको शीर सधैँ उच्च रहोस् ।’

ढाका टोपी नेपाली पहिचानसँग जोडिएको मौलिक पहिरन हो । त्यसैले, भाइटिकामा चेलीले दाजुभाइलाई ढाका टोपी उपहार दिनुलाई केवल उपहार साटासाटका रूपमा मात्र हेरिँदैन ।

यसमा माया छ, सम्मान छ र माइतीको उन्नतिको कामना पनि छ।

चेलीको हातबाट माइतीको शिरसम्म

भाइटिकामा दाजुभाइको शिर खाली राख्नुहुँदैन भन्ने सामाजिक मान्यता नेपाली समाजमा पाइन्छ। यही विश्वाससँग जोडिएर दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टोपी लगाइदिने चलन बसेको मानिन्छ।

शिरलाई सम्मान र प्रतिष्ठाको प्रतीक मानिन्छ। त्यसैले शिरमा टोपी लगाइदिनुको अर्थ पनि सामान्य छैन।

चेलीले माइतीको शिरमा ढाका टोपी लगाइदिँदा त्यसले एउटा मौन सन्देश दिन्छ, ‘तिम्रो शिर सधैँ उँचो रहोस्।’

माइतीको सुख, समृद्धि र प्रतिष्ठाको कामना गर्दै चेलीले दिने उपहार भएकैले ढाका टोपीको अर्थ अरू उपहारभन्दा केही फरक देखिन्छ।

पहिरनभन्दा माथि, पहिचान

ढाका टोपी नेपालीका लागि केवल टाउको छोप्ने पहिरन होइन । यो आफ्नोपनको एउटा चिनारी हो।

कुनै नेपालीलाई टाढाबाट चिनाउनुपर्‍यो भने ढाका टोपी आफैँ एउटा परिचय बन्छ । दौरा–सुरुवालसँग होस् वा अन्य पोसाकसँग, शिरमा ढाका टोपी ढल्किँदा त्यसले नेपालीपनको छुट्टै झल्को दिन्छ।

त्यसैले, ढाका टोपीसँग नेपाली समाजको सम्बन्ध कपडा र पहिरनको सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन। यसमा भावना जोडिएको छ। संस्कृति जोडिएको छ।

पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परा जोडिएको छ।

हाम्रा पुर्खाले टोपीलाई शिरपोसका रूपमा महत्व दिए। शिरको शोभा र गरिमासँग जोडिएको टोपी नेपाली सामाजिक जीवनमा सम्मानको प्रतीक पनि बन्यो।

तिहारसँगै बजारमा ढाका टोपी छ्यापछ्याप्ती

तिहार नजिकिँदै जाँदा बजारमा ढाका टोपीको चहलपहल बढ्छ।

पसलका अगाडि विभिन्न रंग र बुट्टाका टोपी देखिन थाल्छन्। कतै दाजुभाइका लागि टोपी किनिँदै हुन्छ, कतै चेलीले माइतीका लागि उपहार छानिरहेकी हुन्छिन्।

बजारमा ढाका टोपी देखिनासाथ तिहार आएको अनुभूति हुन्छ।

किनभने ढाका टोपीले चाडपर्व मात्र सम्झाउँदैन, यसले माइतीको घर, दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्ध र बाल्यकालका सम्झनासमेत फर्काइदिन्छ।

त्यसैले, तिहारमा ढाका टोपीको उपस्थिति आफैँमा एउटा सांस्कृतिक दृश्यजस्तो लाग्छ।

बदलिँदै उपहारको शैली

समय फेरिएको छ। जीवनशैली फेरिएको छ। उपहार दिने शैली पनि फेरिएको छ।

कुनै समय चेलीले माइतीका लागि कपडा, मिठाइ र ढाका टोपी बोकेर जाने गर्थिन्। अहिले त्यसको ठाउँमा जुत्ता, घडी, मोबाइल, ग्याजेटलगायत आधुनिक सामग्रीले लिन थालेका छन् ।

तर उपहारको अर्थ भने बदलिएको छैन।

यद्यपी,  आधुनिकताको यो दौडमा कतिपय पुराना परम्परा बिस्तारै ओझेल पर्दै गएका छन्। ढाका टोपी पनि त्यसबाट अछुतो छैन।

आज धेरै चेलीले माइतीका लागि अन्य उपहार रोज्छन् । ढाका टोपीको स्थान कतिपय अवस्थामा अन्य सामग्रीले लिएको छ ।

तर एउटा टोपीले बोकेको अर्थ कुनै ग्याजेटले बोक्न सक्दैन ।

ढाका टोपीमा जोडिएको नेपालीपन

ढाका कपडाबाट तयार हुने ढाका टोपी नेपाली पहिरनको परिचित हिस्सा हो। यसको डिजाइन, बुट्टा र रंगले यसलाई अरू टोपीभन्दा छुट्टै पहिचान दिएको छ।

ढाका टोपीको इतिहास र यसको नामकरणबारे विभिन्न मत पाइन्छन्। तर यसको सांस्कृतिक यात्रा भने नेपाली समाजसँग गहिरोसँग जोडिएको छ।

विशेषगरी आधुनिक नेपालमा नेपाली पोसाक र राष्ट्रिय पहिचानसँग ढाका टोपीको सम्बन्ध अझ बलियो बन्दै गएको देखिन्छ। नेपाली पोसाकलाई सार्वजनिक तथा सरकारी जीवनमा प्राथमिकता दिइएका समयमा यसको प्रयोग पनि व्यापक बनेको थियो ।

यसैले, ढाका टोपी  एउटा पहिरन होइन, नेपालीपन देखाउने एउटा सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा स्थापित भयो।

शिर नझुकोस् भन्ने कामना

शिरलाई नेपाली समाजमा सधैँ सम्मानसँग जोडेर हेरिएको छ।

शिर उच्च हुनु भनेको सम्मानित हुनु हो। शिर निहुरिनु भनेको हार वा अपमानसँग जोडिनु हो।

सायद यही भावनाको सुन्दर रूप हो, भाइटिकामा चेलीले माइतीको शिरमा टोपी लगाइदिनु ।

टोपी लगाइदिँदै गर्दा उनले ठूलाठूला शब्द बोलिरहनु पर्दैन। उनको हातले नै एउटा शुभकामना बोलिरहेको हुन्छ।

‘तिम्रो शिर सधैँ उच्च रहोस्।’  माइती जहाँ पुगून्, जस्तोसुकै अवस्थामा पुगून्, उनको शिर कहिल्यै नझुकोस्।