Comments Add Comment
समीक्षा :

याम्बुनेर : मासिन्याहरूको कथा

कथासंग्रह ‘याम्बुनेर’को शुरुआतमा कथाकार बिना थिङ लेख्छिन्- हाम्रो लागि याम्बूसम्मको दूरी धेरै फराकिलो हो । यो भूगोलको होइन, पहुँच र प्राप्तिको सन्दर्भ हो ।

याम्बु, अर्थात् एक तामाङको लागि ‘तात्कालीन नेपाल’ । स्वाभाविक रुपले बिना थिङ ‘तामाङ’को लागि पनि । अर्थात् अहिलेको काठमाडौं उपत्यकालाई याम्बु भनिन्थ्यो । र एक तामाङको आँखाबाट याम्बु अन्य जातिको लागि भन्दा भिन्न लोक थियो ।

‘पहुँच’को सन्दर्भ आउँदा राजकुमार दिक्पालको ‘आदिवासी विद्रोहको इतिहास’का अनुसार, इतिहासमा धेरै समयसम्म सत्ताले ‘तामाङ’लाई तामाङ भनेर लेख्नबाटै बञ्चित गराएको थियो । शाहकालीन अभिलेखहरुका अनुसार सत्ताको लागि एक तामाङ ‘मुर्मी भोट्या’ रहेछ ।

र यो सम्बोधनको क्रम भीमशमशेरको पालामा मात्रा अन्त्य भएको उनी लेख्छन् । कारण ? ‘सीता बडामहारानी’ अर्थात् ‘दिलकुमारी ब्लोन तामाङ’ । भीमशमशेरकी श्रीमती । उनको आग्रहले मात्र तामाङले तामाङ लेख्ने अधिकार पाएको देखिन्छ । एक वाक्यमा लेख्दा, राज्यको एक शक्तिशाली चरित्रले नागरिक र जातिका अधिकारहरुको ‘पहुँच’को निर्धारण गर्छ । र याम्बु ती शासकहरुको अखडा थियो/छ ।

एउटा यस्तो अखडा जसले शताब्दीयौंसम्म एक जातिलाई ‘मासिन्या मतवाली’ भनेर आर्थिक, सामाजिक रुपबाट ‘दास बनाउन मिल्ने, किनबेच गर्न मिल्ने, मार्न मिल्ने’ कानून नै बनाएर दमन गरिरह्यो । देशको आधारभूत अंगहरुमा पिपाभन्दा माथिल्लो स्तरमा प्रतिनिधित्व गर्न दिएन । र एउटा जातिले ‘तामाङ’ भएकै कारणले यी कुरा भोगे । खैर, इतिहासलाई केहीबेर थाती राखौं । वर्तमान स्थितिमा पहुँचको कथा के छ त्यसतर्फ जाऔं ।

अन्वेश थुलुङ ।

सोममाया किन यति छुच्ची ?

‘ओ ज्योज्यो, खुरुक्क त्यो झोलाबाट रक्सीको भाँडा झिक त’, (५६) ‘याम्बुनेर’ कथामा एक पात्र छिन्, सोममाया तामाङ । जसको रिस नाकैमा हुन्छ । जो घरको आर्थिक स्थिति सुधार्नको लागि रक्सी पार्छिन् । रक्सीको सानो घरेलु उद्योग निर्माण गर्न पैसा काढ्छन् । कथानुसार, उनी मात्र हैन त्यहाँको अधिकांश समुदाय त्यसै गर्छन् । तर उनलाई किन रिस उठ्छ ?

‘किन नापाउने ?  बजारभरि सिलप्याक चैं बेच्न हुने । हाम्रो चैं किन नाहुने ?’ उनी भन्छिन् । किन उनी यति छुच्ची ?

२०७६ कै आँकडाले पनि दुई अर्ब बढी रुपैयाँ बराबरको मदिरा र मदिराजन्य कच्चा पदार्थ नेपाल आयात गरिएको देखाउँछ । मदिरा मोह कतिसम्म रहेछ भने, नेपालमा निर्यात भएको महँगो ७५० मिलिको एक बोतल फ्रेन्च ब्रान्डको रक्सी क्याम्युस् केभ्यु ५.१५० को दाम लगभग ५ लाख पर्दोरहेछ । यो जानकारीलाई आधार मान्ने हो भने यसलाई ‘पहुँचवालाहरु’ले निर्माण गरेको विभेद भन्ने कि नभन्ने ?

बहस नउठेको पनि हैन । सांसद उषाकला राईले कुरा उठाइन्, ‘रक्सी ब्यान्ड हैन ब्रान्ड बनाउनुपर्छ ।’ सामाजिक सञ्जालमा बहस ध्रुवीकृत पनि भयो । धेरैले घरेलु हिंसाको कारण फेरि रक्सीलाई देखाए ।

तर के यसमा पितृसत्ता, वर्गीय असमानता र त्यसले निर्माण गरेको चेतनास्तर, देशको राजनीतिक इतिहासलाई छुटाएर रक्सीलाई मात्र दोष दिन मिल्ला ? अझ गहिरिएर हेर्ने हो भने जसले रक्सीलाई संस्कृति भन्छ, त्यो जातिभित्र वर्णीय व्यवस्था छैन, महिलाहरूको अधिकारको सवालमा पनि आर्थिक, सामाजिक रुपबाट अधिकारहरू दिएको देखिन्छ ।

यति भन्दै गर्दा घरेलु हिंसाबाट पन्छिन खोजेको हैन तर राजनीतिक रुपबाट महिलाहरूले शिक्षित हुने र राज्यको अंगहरुमा प्रतिनिधित्व गर्ने अधिकार पाएको धेरै पनि भएको छैन । घरेलु हिंसालाई यी तहबाट पनि हेर्न पर्छ कि ?

कथाभित्रको द्वन्द्व सिर्फ एक पुलिस र नागरिकबीचको मात्र हैन । राज्यभित्रकै दुई फरक विचार पद्धतिको पनि हो । पुलिस जो राज्यनिर्मित कानूनी भाष्यको प्रतिनिधित्व गर्छ र सोममाया जो आदिवासी महिलाको जातीय संस्कृतिको– द्वन्द्व यसको पनि हो ।

र आदिवासीमाझ यसको आफ्नै सांस्कृतिक प्रयोजन छ । म आफैं कानूनको ज्ञाता त हैन यद्यपि ठाडो बुझाइले भने प्रश्न गर्न सकिन्छ के कुनै देशको कानूनले आफ्नै देशको नागरिकको संस्कृतिलाई अवैध बनाउन सक्छ ?

बिना थिङको याम्बुनेर कथासंग्रहमा १३ थान कथा छन् । जहाँ अधिकांश कथाले प्रेमलाई आधार बनाएका छन् । केहीले यौन मनोविज्ञान, केहीले सामाजिक मुद्दाहरूलाई प्रधान बनाएका छन् । आयाम, गंगारामको साइकल, गन्धे झार र जुनेदोले सरल प्रेमका कथाहरु हुन्

फोर्ब्स म्यागेजिनमा जब विश्वका ठूला मदिरा कम्पनीमा चीन, जापान जस्ता राष्ट्रका ब्रान्डहरु विश्वबजारमा आफ्नो छवि बनाइरहेका छन् त्यसबेला हाम्रा आफ्नै उत्पादन भने ‘ज्योज्यो’ भन्ने पात्रसँग संघर्ष गरिरहेछ । र यसबेला के लाग्छ भने कुनै जातिको पात्र यतिकै छुच्चो भएको छैन । ऊ आफूले भोगिरहेको आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक दमनको कारण छुच्चो भएको छ ।

भगवानको नाममा के छ ?

नाम । कोही मान्छेको प्रतिनिधित्व गर्ने सूचक । देख्दा सानो देखिए पनि नाम असाधारण कुरा रहेछ । कथा ‘भगवान निवास’ (६२) मा एकपात्र छन् ‘दावा’ । उसले आफ्नो नाम परिवर्तन गरेर ‘भगवान’ राख्छ । किन राख्यो उसले आफ्नो नाम ‘भगवान’ ? इतिहासमै पनि स्वयं भीमशमशेरकी पत्नी बडामहारानी दिलकुमारी तामाङले पनि आफ्नो नाम ‘सीता’ राख्छिन् । कारण के हो ?

यद्यपि, यो कथाको प्रमुख प्रसंग हैन, तर पनि महत्त्वपूर्ण छ । हुनलाई नाम सानो कुरा हुनपर्ने हो । तर यति सामान्य कुरामा पनि कोही मान्छे आफ्नो नाम किन बदल्छ ?

वास्तवमा, नाम व्यवस्थाहरुको सूचक पनि हो । जस्तो नाममा ‘दास’ जोडिनु वा ‘सिंह’, ‘प्रसाद’, ‘बहादुर’ जोडिनु फरक सूचकहरु हुन् । फरक सामाजिक मूल्यमान्यताका सूचक । यदि हामीले हाम्रो वंशावली पल्टाएर नाम मात्रलाई अध्ययन गर्ने हो भने हामी देशको राजनीतिक घटनाक्रमको बारेमा बताइदिन सक्छौं ।

यस्तोमा दावाको नाम भगवानमा रुपान्तरित हुनु सानो घटना हैन । यो त देशको व्यवस्थाले लागू गरेको राजनैतिक, सांस्कृतिक, भाषिक दमनले उब्जाएको ‘लघुताभास’को सूचक हो ।

सामान्य गरी बुझ्दा उसको नामकै कारणले उसले स्कूलमा ‘हावा’ भनेर साथीहरूबाट नाम काढिएको हुनुपर्छ वा ‘पावा’ भनेर उसको सहनशीलता जोखिएको हुनुपर्छ । उसको जातिगत विश्वास पद्धतिलाई बुझ्ने शिक्षक नहुँदा, उसको कलिलो मस्तिष्कमा बितिरहेको आन्दोलन अन्ततः नाम रुपान्तरण गर्ने निर्णयमा पुगेको हुँदो हो । र यो बनावटी घटना हैन । धेरै आदिवासीहरुको साझा भोगाइ हो यो ।

बाँकी कथाहरू

बिना थिङको याम्बुनेर कथासंग्रहमा १३ थान कथा छन् । जहाँ अधिकांश कथाले प्रेमलाई आधार बनाएका छन् । केहीले यौन मनोविज्ञान, केहीले सामाजिक मुद्दाहरूलाई प्रधान बनाएका छन् । आयाम, गंगारामको साइकल, गन्धे झार र जुनेदोले सरल प्रेमका कथाहरु हुन् । अलि गम्भीर खालका प्रेम भने आनी पेमा, ड्राइभरका आँखा, घडी फूल, सिफनको फेरोमा महसूस हुन्छ । ब्याडभाले, ड्राइभरका आँखा, आइतीमाया यौन मनोवैज्ञानिक कथाहरु हुन् । सिकोफाइभ, याम्बुनेर, भगवान निवासले भने सामाजिक मुद्दालाई अलि बढी छोएका छन् ।

कथासंग्रहको कमजोर पक्षको विषयमा कुरा गर्दा केही कथाहरु धेरै नै हतारमा लेखिए जस्तो आभास हुन्छ । विशेषतः कथाका पात्रहरु दुई किसिमका हुन्छन् । एक ‘चेप्टा’ र ‘स्थिर’ अनि अर्को ‘गतिशील’ र ‘आयामिक’ । चेप्टा पात्रहरु मिहिनेत कम पर्ने पात्रहरु हुन् जसका तहहरु उति महसूस हुँदैनन् । मानसिक उल्झन, पारिवारिक रस्साकस्सी वा राजनैतिक उत्पीडन यी एकदम सतही हुन्छन् । कथावस्तुको हिसाबले ‘आयाम’ मीठो कथा होला तर प्रस्तुतिको हिसाबले कमजोर हो ।

केही कथाले उठाउन नसकेका प्रश्न

याङ्गजी एक एकल महिला । जो फेरि प्रेममा परेकी छ र उनलाई उनको सासूले पुनः विवाहको लागि समर्थन गर्छिन् । कथामा सबै कुरा मिल्दै जान्छ । न समाजले केही भन्छ, न उनको मनोविज्ञानको उल्झनले अड्काउँछ । भनौं न उनको जीवनमा केही अड्चन नै छैन ।

यस्ता घटना असम्भवै त नहोलान् । तर यो पात्रले अधिकांश एकल महिलाको प्रतिनिधित्व गर्छ त ? त्यसमा पनि तामाङ महिलाहरुको ? समाजको तथाकथित मान्यताको सन्दर्भमा कथा कतिको सान्दर्भिक छ ?  के हालको समयमा विवाह गर्नु नै एकल महिलाको लागि खुशीको अन्तिम बिन्दु हो ? पूर्णता हो ?

कथाको मुद्दाले मागेको पात्र ‘चेप्टो’ कदाचित हैन । अझ याङ्गजीले मन मिल्नेसँग विवाह गर्नु महत्वपूर्ण पक्ष होइन । बरु एकल महिलाहरुले पुनर्विवाह गर्न खोजेको खण्डमा, समाजले बनाउने चिन्तन अनि उक्त चिन्तनप्रतिको याङ्गजीको बुझाइ महत्वपूर्ण बन्न सक्थ्यो । अझ प्रेम, यौन, विवाह, पुनर्विवाहलाई हरेक दर्शनले फरक तरिकाले हेर्छन् । यस मानेमा याङ्गजी जुन समुदाय वा भूगोलबाट लिइएको पात्र हो त्यसैलाई मात्र मिहिन ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको भए त्यो न्यायोचित हुनसक्थ्यो ।

अन्तरजातीय प्रेम कथाभित्रै पनि केही समस्या देखिन्छन् । ‘जात’ यदि यो सामान्य कुरा हु्ँदो हो त ‘नवराज हत्याकाण्ड’लाई के भन्ने ? वा देशमा विद्यमान छुवाछूतको घटनालाई ? अनि आर्थिक, सामाजिक र राजनैतिक पहुँचलाई ? यहाँ उठाउन खोजिएको पात्र घडीफूलको हो । यो कथा तामाङ र नेवारबीचको सम्बन्धको हो । दुई आदिवासीमाझको ।

कानूनी रुपबाट कुनैबेला जंगबहादुर राणाले ‘मुलुकी ऐन’मा तोकेरै यी दुई जातिलाई ‘मासिन्या’ र ‘नमासिन्या’ जातिमा विभाजन गरिदिएका थिए । जसले संस्थागत गरेको विभेद आज पनि कतिपय समाजमा सुषुप्त रुपबाट मानसिक सोपानतन्त्र (हाइरार्की) मा लुकेर बसेको अनुभूत हुन्छ ।

अझ सांस्कृतिक रुपबाट पनि दुई जातिहरु भिन्न भिन्न विश्वास संयन्त्रलाई अँगाल्छन् । यसो भन्नुको अर्थ तामाङको आफ्नै विश्वास पद्धतिसहितको ‘सौन्दर्य चिन्तन’ छ जो नेवारको भन्दा भिन्न हुन आउँछ ।

भन्नलाई राजनीतिक अधिकारहरुको प्राप्तिको लागि सम्पूर्ण आदिवासी एक भए पनि आदिवासीहरुमाझको विभिन्नतालाई नकार्न मिल्दैन । यस अर्थमा अन्तरजातीय सम्बन्धहरुका आफ्ना सांस्कृतिक समस्याहरु होलान् । हामीले यसलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन ।

एक तामाङ महिलाको लागि नेवार घरको चुल्हो सम्हाल्नु के सामान्य घटना होला ? धार्मिक रुपबाट माने घुमाउने उनको धार्मिक मानसिकतालाई पिखुलाखेले कस्तो प्रभाव पार्‍यो होला ? वा यसैलाई उल्ट्याउँ । एउटा नेवारको लागि पिखुलाखेको महत्व के तामाङ बुहारीले बुझ्ला ?

हरेक जातिको सन्दैर्यको आफ्नै अर्थ हुन्छ । र अन्तरजातीय सम्बन्धको गहनतालाई वर्षौंसम्म अधिकांश नेपाली कथाले ‘आनन्ददायी कल्पना’को रुपबाट मात्र चित्रण गरेका छन् । शायद केही कथाहरुले गम्भीर धरातलीय यथार्थतालाई पनि बोक्नुपर्छ ।

शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज २०६५ सालसम्म १४४ वर्ग किमीको भूगोलमा फैलिएको थियो । तर त्यही साल १५ वर्ग किमी थपिएर, १५९ वर्ग किमी भयो । थपिएको भूगोल कुनै वस्ती उजाडिएको थिएन । यो तात्कालीन शाहवंशको निजी वन क्षेत्र थियो ।

र यसैको छेउमा सोममाया जस्ता पात्रहरु आफ्नो राष्ट्रको गौरवसँग लडिरहेका थिए । आज पनि लड्न बाध्य छन् । आइतीमाया जस्ता पात्रहरु आफ्नो श्रीमानसँग रिसाइरहेका थिए । र यी कथाहरु ‘याम्बुनेर’ मा घटिरहेका थिए जसलाई राज्यले नजरअन्दाज गरिरह्यो र आदिवासीलाई ‘खलनायकीकरण’ गर्न एक भाष्यको निर्माण गर्यो ।

जस्तो: जलविद्युत उत्पादन गर्नेहरुसँग, त्यहीं वर्षौंदेखि बस्दै आएका सिन्धुपाल्चोकका तामाङ वस्तीहरु, आफ्नो सांस्कृतिक सम्पदा बचाउन खोकनाका नेवारहरु, मिलुङ झरनाको मौलिकता बचाउन लागिपरेका लिम्बु वा खुवालुङ्गलाई सिर्फ अड्चन देख्नेसँग रिसाएका राईहरु । विकास फेरि पनि ‘बहुआयामिक’ हुन्छ र यसको ‘बहुक्षेत्र’ हुन्छ । तर हालको समयको विकास कतै कुनै समय युरोपले अंगीकार गरेको ‘औपनिवेशिक विकास’ जस्तै आभास हुन्छ । र यो कथासंग्रह तिनै ‘पहुँच नपुगेका’हरुको कथाहरु हो जसलाई देशको गौरवले ‘विकास विरोधी’ देखिरहेछ तर आफ्नो दमन देख्न असमर्थ ।

पुस्तक : याम्बुनेर (कथासंग्रह)

प्रकाशक : फिनिक्स बुक्स

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?

Advertisment