राजनीतिक गत्यावरोधको चुरो कुरो

इतिहासमा पढ्ने गरिएको छ कि करोडौं करोड मानिस अर्धपागलहरूलाई महान सम्झने मूर्खता गरिरहेका हुन्छन् । राजनैतिक र धार्मिक आस्थाका कारण मानिसमा एकांकी र एकलकाँटे चिन्तनको विकास हुन पुग्दछ । यसले गर्दा उनीहरू स्वतन्त्रताको धर्तीमा उभिन सक्दैनन् । उनीहरूको स्वाभिमान पराधीन हुन पुग्दछ । ती व्यक्तिहरू धर्म, आस्था, विचार वा पात्रबाट सम्मोहित भएका हुन्छन् । यसले गर्दा आफ्ना इन्द्रीयहरूले बोध गरेको कुरा पनि उनीहरूमा बोल्ने साहस र आँट आउने गर्दैन ।

त्यस्ता व्यक्तिहरू हामी देखिरहेका छौं । कथित धार्मिक गुरु राम रहिम जसलाई लाखौं लाख मानिसले ईश्वरको रूपमा बुझे तर आज गलत कर्मका कारण उनी जेलमा छन् । त्यस्तै आशाराम बापूका अनुयायीहरू लाखौंमा गणना गर्न सकिन्छ । उनी पनि बलात्कारको केसमा जेलमै बसेका छन् । त्यसैगरी रामपालजी महाराजले संसारको सृष्टिकर्ता, कविरदास र उनको निर्देशनमा आफू पृथ्वीमा आएको कुरा गर्दछन् । उनी पनि जेलमै बसेका छन् ।

हाम्रै वरिपरि कथित स्वर्गको टिकटको व्यापार गर्ने व्यक्तिहरू थिए र छन् । भूकम्पको समय चर्चमा प्रार्थना चलिरहँदा पादरीले भने कि नआत्तिनुस्, बाहिर जानुपर्दैन, हामीलाई येसुले बचाउनुहुन्छ । केही क्षणमा भूकम्पले घर भत्कियो, मानिसहरू मरे ।

जर्मन तानाशाह हिटलरलाई लाखौं मानिसले महान सम्झने गल्ती गरे । उनकै कारण दोस्रो विश्वयुद्ध भयो । झण्डै ६ करोड मानिसको ज्यान गएको थियो । हिटलर यति धेरै पागल थिए कि भनिन्छ, उनी ८० किसिमका ड्रगको सेवन गर्ने गर्दथे । त्यस्तै रुमानियाको कम्युनिष्ट तानाशाह चाउचेस्कु माथि लाखौं मानिसले विश्वास गरे तर उनकै कारण रुमानिया तहसनहस भयो र पछि उनलाई जनताले सार्वजनिक स्थानमा गोली ठोकेर मार्नु परेको थियो ।

आज पनि धार्मिक आस्थाका कारण आफ्ना गुरुको दिसालाई प्रसाद सम्झेर सेवन गर्ने मानिस रहेका छन् । शायद तीन वर्ष अगाडि हामीले सुन्यौं कि इसाइ धर्मको समारोहमा के-के मिसाइएको होली वाइन प्रसादको रूपमा वितरण गरियो । हाम्रै देशका दुई ठूला नेताहरूले त्यसको सेवन गरेका थिए ।

यो रोगबाट हामी नेपाली पनि ग्रस्त बनिरहेका छौं । सम्भवतः चार वर्ष अगाडि दुई ठूला पार्टीका दुई सर्वोच्च लिडरले पार्टी मिसाउने भने । त्यसको लागि कुनै गृहकार्य, कुनै विस्तारित बैठक, कुनै राष्ट्रिय सम्मेलनले अनुमोदन गर्न परेन । छलफलको आवश्यकता नै ठानिएन । विचार, विधि, प्रक्रियामा गम्भीरताका साथ प्रवेश गरिएन ।

दुई नेताको महत्वाकांक्षा, सनक र स्वार्थमा हजारौं हजार कार्यकर्ता सम्मोहित बन्यौं, एउटै पार्टी बन्यो, चुनावमा गयौं । ऐतिहासिक परिणाम पनि प्राप्त गर्‍यौं तर आजको दिनमा समीक्षा गर्दा परिस्थिति कसरी गुज्रेको छ ?

पार्टी टुक्राटुक्रा बन्यो, केन्ऽीय सत्ता ढल्यो, देशभरिका प्रादेशिक सत्ताहरू ढले । जनता, कार्यकर्ता निराश बने । देशले ठूलो नोक्सानी बेहोर्नुपर्‍यो । तर आज त्यति ठूलो परिघटनाको बारेमा कसैले जिम्मा लिंदैन, आत्मसमीक्षा गर्ने आवश्यकता नै कसैले ठान्दैन । न त केपी ओली नै आत्मसमीक्षा गर्न तयार छन् । न त माधव नेपाल यसको जिम्मा लिन्छन्, न प्रचण्ड नै आत्मसमीक्षा गर्न तयार छन् । तर हामी फेरि पनि तिनै नेता र नेतृत्व महान, युगपुरुष, दूरदर्शी, सबैभन्दा उन्नत चेतनाका, सबैभन्दा अब्बल दर्जाका ठानिरहेका छौं ।

इतिहासको निर्मम समीक्षा विना नै अर्धपागल बनेर तीव्र रफ्तारमा अन्धकारमा दौडिरहेका छौं । के हामी यो अर्धचेतना र अल्पज्ञानबाट माथि उठ्न सक्दछौं ? के हामीले पुनर्मूल्याङ्कन र पुनर्समीक्षा गर्न आवश्यकता छैन र ? के हामी दासत्व र पराधीनताबाट मुक्त हुन सक्दछौं ?

दासत्व र पराधीनता जमीनदारको मात्रै हुने गर्दैन । कुनै फ्रेमवर्क भित्र बाँधिएको विचारको, नेतृत्वको, धर्मको पनि पराधीनता हुने गर्दछ । मानव जबसम्म त्यहाँबाट निस्केर स्वतन्त्रताको दुनियाँमा र्फकंदैन, तबसम्म मुक्तिको कल्पना गर्न सकिंदैन ।

हामी कुनै न कुनै ब्राण्डको हृयाङओभरबाट थिचिएका छौं । माक्र्सवादको हृयाङओभर या बीपीवादको हृयाङओभर अथवा कुनै न कुनै धर्मको हृयाङओभरले हामीलाई एकांकी र एकलकाँटे बनाएको छ ।

कुनै हिन्दूको मन्दिरमा कुनै इसाइ वा मुस्लिम धर्म मान्ने मानव प्रवेश गर्न नमिल्ने या त्यहाँ प्रार्थना गर्न नमिल्ने वा प्रार्थनामा सामेल हुन नमिल्ने ? कुनै इसाइ धर्मको पादरीले आफ्नो चर्चमा अठार पुराणमध्येका कुनै राम्रा कुरा प्रवचन गर्न नमिल्ने ? कुनै मस्जिदमा इस्लाम धर्म बाहेक अर्को धर्मको राम्रो कुराको वर्णन गर्न नमिल्ने ? त्यसैगरी हिन्दू मन्दिरमा अर्को धर्मको राम्रो कुराको सम्प्रेषण गर्न नमिल्ने ?

कुनै माक्र्सवादी ब्राण्ड बोकेको पार्टीमा अर्को स्वतन्त्र व्यक्ति वा माक्र्सवाद मात्रै मान्ने अथवा बीपीलाई मात्र मान्ने माओवाद नमान्ने व्यक्तिले त्यहाँ प्रवेश नपाउने । यही त हो अल्पज्ञान ! हामी कुनै परिबन्दमा बाँधिन किन जरूरी छ ? संसारभरिका सरकारहरू, अर्थात् राम्रा कुराहरू, संसारभरिका सबै दार्शनिक, वैज्ञानिक, आदर्श पुरुषहरूका राम्रा कार्यको अनुसरण गरौं । केजरीवालको जस्तै सादगी, सदाचार र जनताको हितलाई सर्वोपरि राखौं । सबै ब्राण्ड र हृयाङओभरबाट मुक्त बनौं ।

मार्क्सका योगदानहरूको दर्शन, एंगेल्सको दर्शन, हेगेलको दर्शन, फायरवाखको दर्शन, बुद्धको दर्शन र गान्धीको दर्शन लगायत सबै दर्शन विचार र योगदानहरूको सम्मान गरौं । सबैका सकारात्मक व्यवहारहरूको अनुसरण गरौं । बीपी पढ्दा पुष्पलाल किन नपढ्ने ? मनमोहन पढ्दा गणेशमान किन नपढ्ने ? लेनिन पढ्दा स्टालिन र खु्रश्चेभ किन नपढ्ने, माओ पढ्दा हृवाकोफेङ, तेङ् स्याओ पिङ र सी जिङ पिङ किन नपढ्ने ?

कांग्रेस भन्दा कम्युनिष्ट भनिएकाहरू अर्थात् कथित मालेमा भनिएकाहरू के-कति मानेमा फरक छन् या कम्युनिष्ट भन्दा बीपीका अनुयायी भन्नेहरू के-कति मानेमा फरक छन् ? कुनै पनि मानेमा फरक छुट्याउन गाह्रो छ । अनि यो संकीर्णता, यो जडता, यो हृयाङओभर केको निम्ति ?

मात्र राजनीतिक व्यापारको निम्ति ! हाम्रो अज्ञानताले, समूहको वा आफ्नो निजी स्वार्थले अल्पज्ञानी भइरहँदा हामी सबैको त होइन, कसैकसैको स्वार्थ प्राप्त हुन त सक्ला तर यो चेतनाले भावी पुस्ताको बर्बादी र राष्ट्रको बर्बादीतर्फ हामी गइरहेका हुनेछौं ।

त्यसैले अनावश्यक नेता र नेतृत्वको दलाली, चाकरी र देवत्वकरणको संस्कारबाट माथि उठौं, १८औं शताब्दीको चेतनाबाट मुक्त बनौं । एक्काइसौं शताब्दीको स्वतन्त्र र स्वाभिमान सहितको सभ्य मानव बन्ने कोशिश गरौं । तब मात्र त्यही बिन्दुबाट मात्र नयाँ नेपालको परिकल्पना गर्न सकिनेछ । जबसम्म हामी ब्राण्डको हृयाङओभर सहित नेतृत्वको देवत्वकरणको संस्कृतिमा हुनेछौं, तबसम्म हामी दास चेतनाबाट मानव चेतनामा रूपान्तरण हुने छैनौं ।

यसर्थ वर्तमानमा चलनचल्तीमा रहेका पार्टी र तिनका नेतृत्वहरू शेरबहादुर छान्नुहोस् वा केपी ओली वा प्रचण्डलाई छान्नुहोस् वा अन्य कुनै । त्यसले कुनै आधारभूत तात्विक अन्तर आउने छैन । अहिलेको शासकीय स्वरूप रहँदासम्म, अहिलेकै निर्वाचन प्रणाली रहँदासम्म, अहिलेकै कर्मचारीतन्त्रको फ्रेमवर्कलाई नबदल्दासम्म नयाँ नेपालको परिकल्पना कुनै मूर्ख वा अर्धपागलले मात्रै गर्न सक्दछ । अतः हामी सबै पराधीनता, हृयाङओभर र टेस्टेड भइसकेका ब्रान्डहरूबाट बाहिर निस्कने कोशिश गरौं । पराधीनताको दुनियाँबाट स्वतन्त्रताको दुनियाँमा र्फकने हिम्मत गरौं । अनि मात्र नयाँ नेपालको प्रारम्भ गर्न सकिनेछ ।

(लेखक जसपा, नेपालको केन्द्रीय सल्लाहकार समितिका अध्यक्ष हुन् ।)