+

योगबाट कसरी पूर्ण लाभ लिन सकिन्छ ? (भिडियोसहित)

२०८० माघ  १ गते ६:०५ २०८० माघ १ गते ६:०५
योगबाट कसरी पूर्ण लाभ लिन सकिन्छ ? (भिडियोसहित)

मानव जीवनमा तीन प्रकारका पीडा छन् ।

एक, अध्यात्मिक ।

दुई, भौतिक ।

तीन, दैविक ।

यी दुःखबाट कसरी छुटकारा पाउने ? यसमा थुप्रै दर्शन छन्, जसले उन्मुक्तिको माध्याम वा तरिका बताएको छ । त्यसैमध्ये एक हो, योग दर्शन ।

हाम्रो मनमा दुई कार्य हुन्छन् । एउटा दुखद् र अर्को सुखद् । मनमा हुने जति पनि क्रियाक्रलाप छ, त्यसले हामीलाई या त आनन्द दिन्छ, या त पीडा । यो दुबै खालको मनको गतिविधिलाई रोक्ने क्रियाकलाप योग हो । पूर्विय दर्शनले योगलाई चित्तवृत्ति निरोध भनी व्याख्या गरेको छ । यसको अर्थ जसले मनको कार्य वा मनको विचारलाई रोक्छ त्यो योग हो ।

सहज रुपमा बुझ्दा योग भनेको जस्तोसुकै दुःखबाट बाहिर आउने मुक्तीको बाटो हो ।

शरीरभित्र के छ ?

हामीले सरसर्ती हेर्दा जे देख्छौं, त्यो मात्र शरीर होइन । शरीर भित्र सात तहले बनउको हुन्छ, सास, चित्त, बृद्धि, मन, अहंकार, समाधि र आत्मा । यी सात तह नै जबसम्म शुद्ध र स्वस्थ हुन्न तबसम्म हामी दुःखमै डुबिरहन्छौं ।

दुःख, कष्ट, रोगव्याधिमा हुन्छौं । यी सम्पूर्ण तहमा खुसी र आनन्दित हुने माध्याम नै योग हो ।

योगको आयम

आम बुझाई के छ भने योग भनेको व्यायाम वा आसन हो । शरीरलाई तन्काउनु, उफ्रिनु, बंगाउनु योग हो । व्यायाम गर्नु, विभिन्न आसनमा रहनु चाहिँ योगको एउटा अंग मात्र हो ।

तर, यो आफैमा सम्पूर्ण होइन ।

योग दर्शनलाई मान्ने हो भने त्यहाँ अष्टङ्ग योगको अवधारणा छ । यस अन्र्तगत यम, नियम, आसन, प्राणायम, प्रत्याहार, ध्यान, धारणा, समाधि पर्छ । यी योगका आठ अंग हुन्, जुन पुरा भएपछि मात्र योग पूर्ण हुन्छ ।

मन, आत्मा, शरीर सबैलाई यसमा समाहित गराउनु पर्छ । यसरी हरक्षण सचेतपूर्वक शरीर र मस्तिष्कलाई एउटै लयमा जोड्नु नै योग हो ।

शरीरलाई श्रम, मनलाई विश्राम

शरीरको सिद्धान्त भिन्न तरिकाले चल्छ । शरीर स्वस्थ राख्न परेमा शरीरलाई काम दिनुपर्छ । कामले शरीरलाई सक्रिय राख्छ ।

किनभने केही नगरी सुतिरहने र आराममात्र गरिरहँदा शरीरमा रक्तसंचारको कमी हुन्छ । अंग चलायमान हुन नपाउँदा शरीर विग्रन सुरु गर्छ । शरीरलाई स्वस्थ रहन केही न केही काम गर्नैपर्छ ।

यता, मनको सन्दर्भमा ठयाक्कै उल्टो छ । मनलाई आराम चाहिन्छ । विश्राम चाहिन्छ । तर, हाम्रो दैनिकी विपरित दिसामा लागिरहेको छ । मन वा दिमागलाई सक्रिय राख्छौं । मनमा हजार कुरा खेलाउँछौं । मनलाई एकछिन पनि सुस्ताउन वा आरमले बस्न दिदैनौं । केही न केही सोचिरहन्छौं, कल्पिरहन्छौं, तर्क वितर्क गरिरहन्छौं ।

यसरी हरबखत चञ्चल भइरहने मनलाई विचारसून्य स्थितीमा ल्याउनु योग हो ।

मनको विज्ञान

मन सुक्ष्म छ । मनलाई हामी अनुभव गर्न सक्छौं । तर, देख्न सक्दैनौं । नदेखेको मनलाई सोझै नियन्त्रण गर्न सकिन्न ।

यसलाई नियन्त्रण कसरी गर्ने त ?

यसको सर्वोत्तम माध्याम हो, श्वासप्रश्वास । श्वास नै शरीर र मनलाई जोड्ने माध्यम हो ।

जस्तो मन अस्थिर भइरहेमा, अनेक कुरा खेल्न थालेमा गहिरो श्वास लिनुपर्छ । यो क्रम केही समय दोहो¥याएपछि तपाईं स्वयम्ले अनुभव गर्नुहुनेछ । कपालभाती, भास्त्रिका जस्ता प्राणायाम लाभदायक हुन्छ ।

के गर्छ योगले ?

योगले शरीरलाई स्वस्थ, तन्दुरुस्त, फुर्तिलो बनाउँछ । तर, यसको लाभ यति मात्र छैन । मानसिक, भावनात्मक, आत्मिक र सामाजिक रुपमै योगले हामीलाई लाभान्वित गराउँछ ।

शरीरको प्रतिरोधी क्षमता बढाउँछ । मनको एकाग्रता बढाउँछ । भावनात्मक रुपमा बलियो बनाउँछ । सामाजिक सम्बन्धहरु प्रगाढ बनाउँछ ।

हामी सबैको चाहाना के हुन्छ भने थोरै प्रयासमा, थोरै समयमा, थोरै श्रममा धेरै कुरा हासिल गरौं भन्ने हुन्छ । तर, बर्तमान समयमा सुविधा धेरै छन् । नयाँ नयाँ प्रविधि छ, जसले हाम्रो काम सहज बनाएको छ । यति हुँदाहुँदै पनि हामी दुःखी छौं ।

दुःखी किन छौं ? यसको एउटै कारण छ, तनाव ।

तनावको कारक तत्व प्राय एकै हुन्छ । त्यो हो, जीवनमा धेरै गर्नु छ तर समय सीमित छ । र, काम गर्ने उर्जा पनि आवश्यक भन्दा कम छ । यो स्थितीले नै हामीलाई तनावग्रस्त बनाएको छ ।

कर्मलाई घटाउन सकिदैन । किनभने प्रतिस्पर्धात्मक जीवन छ । जस्तै भएको तलब घटाउन सोच्न सकिदैन । भएको कारोबार कम गर्न मनले दिदैन । कम पढ्छु भनेर बस्न पनि कोही चाहँदैन । समय सबैका लागि बराबर छ । २४ घण्टालाई २५ मा पु¥याउन सकिदैन । हामी भित्र गर्न सक्ने एउटा चिज छ, त्यो भनेको उर्जाको घटबढ हो ।

यदि शरीरमा भएको उर्जालाई बढाउन सक्ने हो भने हामी स्वत तनावमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्छौं ।

शरीरको उर्जालाई कसरी बढाउने त ? यसका लागि सर्वोत्तम माध्याम हो, योग, ध्यान र साधना ।

उर्जा बढाउन चार पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ । हामीले के खाइरहेका छौं ? हाम्रो निद्रा कस्तो छ ? हामी कुन गतिले सास फेरिरहेका छौं ? र, ज्ञानको स्रोत कति बढिरहेको छ ? यी कुरामा ध्यान दिएमा बौद्धिक र शारीरिक रुपमै उर्जावान भइन्छ ।

उर्जावान मात्र नभएर हामीले गर्ने अभ्यासले शरीरको कार्य प्रणालीमा फाइदा पुग्छ । जति पनि रोग छन्, त्यसबिरुद्ध लड्न प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनुपर्छ । जुन नियमित रुपमा गर्ने सुदर्शन क्रिया र ध्यान जस्ता विधिहरु छन् ।

यस्ता योगले एकाग्रता बढाउने, सिर्जनशिल बनाउनेदेखि पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ ।

योगलाई विधिपूर्वक गरौं, नभए हानि हुनसक्छ

स्वास्थ्यप्रति अहिले सजगता बढेको छ । यही कारण घर घरमा योग गर्नेहरु बढेका छन् । टोल टोलमा योग सिकाउने सेन्टर खुलेका छन् । योगले व्यापकता पाउनु पक्कै पनि सुखद् कुरा हो तर, योगको गुणवत्ता कस्तो छ ? ख्याल गर्नैपर्छ ।

किनभने लामो समयदेखि योग गरिरहेका कतिमा घुँडा दुख्ने, काँध दुख्ने, कम्मर दुख्ने, ढाँड दुख्ने जस्ता समस्या देखिएको छ । यसको कारणमध्ये एक हुनसक्छ योगको सही अभ्यास नगर्नु ।

योग अभ्यास गरिरहँदा जानी नजानी गरिने कतिपय गल्तीले यस्तो भएको हुनसक्छ ।

खासमा योग जथाभावी गर्नु उचित हुँदैन । योग सही ढंगले, सही समय तालिकामा गर्नुपर्छ । योग पूर्णताका साथ गर्नुपर्छ । यदि देखासेखीमा वा कसैको हेरेर योग गर्दा त्यसले आफुलाई फाइदा नगर्न सक्छ । किनभने योग आसन अनेक छन् र मान्छेको आवश्यक्ता अनुसार कुन योग गर्ने भन्ने टुंगो हुन्छ ।

मानौं सूर्य नमस्कार एकदमै राम्रो योग आसन हो । तर, यसलाई सबैले गर्नु मिल्छ त ? गर्न मिलेमा कति तिब्रताका साथ गर्ने ? इत्यादि कुरा मान्छेको अवस्था हेरेर निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले योग सुरु गर्नुअघि सम्बन्धित चिकित्सक, दक्ष योग प्रशिक्षकलाई परामर्श लिएर आफुले कुन कुन योग गर्न मिल्छ ? कसरी गर्न मिल्छ भनेर जान्नु जरुरी छ ।

योग
पवन नेपाल
लेखक
पवन नेपाल
योग थेरापिस्ट

नेपाल योग थेरापिस्ट नेपाल ‘द आर्ट अफ लिभिङ’का प्रशिक्षक हुन् । उनले योगा थेरापी र योगा एण्ड मेडिटेसनमा स्नातकोत्तर गरेका छन् ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
Khusi chhu

खुसी

Dukhi chhu

दुःखी

Achammit chhu

अचम्मित

Utsahit Chhu

उत्साहित

Akroshit Chhu

आक्रोशित

प्रतिक्रिया

भर्खरै पुराना लोकप्रिय

फिचर

सिड्नीमा दोस्रो पटक चक्कु प्रहारको घटना, प्रहरीले भन्यो ‘आतंकवादी’ हमला

सिड्नीमा दोस्रो पटक चक्कु प्रहारको घटना, प्रहरीले भन्यो ‘आतंकवादी’ हमला

७ लक्षण, जुन गर्भावस्थामा जोखिमपूर्ण हुन्छ

७ लक्षण, जुन गर्भावस्थामा जोखिमपूर्ण हुन्छ

बिर्सने समस्या रोग पनि हुनसक्छ (भिडियो)

बिर्सने समस्या रोग पनि हुनसक्छ (भिडियो)

गर्भावस्थामा मोटोपन भए के-के समस्या हुनसक्छ ? (भिडियो)

गर्भावस्थामा मोटोपन भए के-के समस्या हुनसक्छ ? (भिडियो)

भान्छाको औषधि प्याज

भान्छाको औषधि प्याज

गर्भावस्थामा श्रीमानको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ ?

गर्भावस्थामा श्रीमानको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ ?