४ असोज, काठमाडौं । सेप्टेम्बर १९ मा मध्य प्रदेशको इन्दौरमा कांग्रेस नेता राहुल गान्धीको मुख्य आतिथ्यमा ‘छात्रों की गुँज’ नामक विद्यार्थी संवाद कार्यक्रमको आयोजना गरिएको थियो। उक्त कार्यक्रममा विद्यार्थी र युवाहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने र उनीहरूका मुद्दाहरू उठाउने उद्देश्य राखिएको थियो।

कार्यक्रमको मञ्चमा स्ट्यान्ड-अप कमेडियन तथा व्यंग्यकार पुल्किट मणि पुगेका थिए। उनले मञ्चमा पुगेर भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको सार्वजनिक जीवन, उनको शैली र अभिव्यक्तिहरूको हुबहु नक्कल अर्थात् मिमिक्री प्रस्तुत गर्न थाले।

पुल्किट मणिले प्रधानमन्त्री मोदीले विदेशी नेताहरूसँग भेट्दा बारम्बार प्रयोग गर्ने ‘माई फ्रेन्ड’ भन्ने अङ्ग्रेजी लवज, उनको हातको इशारा र शारीरिक हावभावलाई दुरुस्त उतारेका थिए। प्रहसनका क्रममा उनले प्रधानमन्त्रीको ‘अङ्गलो मार्ने कूटनीति’ अर्थात् ‘हग डिप्लोमेसी’ माथि कडा व्यंग्य कसे। उनले मोदीले विदेशी नेताहरूसँग कुराकानी गर्दा प्रयोग गर्ने शैलीको नक्कल गर्दै विदेशी राजनीति र भारतको वैदेशिक नीतिको सान्दर्भिकतामाथि हास्य-व्यंग्य प्रस्तुत गरेका थिए।

मञ्चमा यो प्रहसन चलिरहँदा एउटा रोचक दृश्य देखियो। कमेडियन पुल्किट मणिले मञ्चमै बसिरहेका कांग्रेस नेता राहुल गान्धीतर्फ फर्किएर प्रधानमन्त्री मोदीको लवजमा ‘माई फ्रेन्ड, हाउ आर यु?’ भनेर प्रश्न गरे। यसको उत्तरमा राहुल गान्धीले पनि व्यंग्यात्मक शैलीमा हास्दै ‘आई एम फाइन, हाउ आर यु मोदी जी?’ भनेर सोधे। राहुल गान्धीको यो प्रश्न सुन्नासाथ कमेडियन पुल्किट मणिले मोदीकै स्वर र शैलीमा ‘ग्रेट ह्यारासमेन्ट’ भन्दै जवाफ फर्काए। यो संवाद सुन्नासाथ सभाहलमा उपस्थित दर्शक तथा युवाहरूले जोडले ताली बजाए र ठूलो अट्टहास गुञ्जियो।

प्रहसन यतिमा मात्र सीमित रहेन। कमेडियन मणिले प्रधानमन्त्री मोदीका केही निजी र सार्वजनिक क्रियाकलापहरूलाई पनि व्यंग्यको विषय बनाए। उनले प्रधानमन्त्रीले साना बालबालिकाहरूसँग भेट्दा उनीहरूको निधारमा सिक्का टाँस्ने गरेको बहुचर्चित घटनाको नक्कल गरेर देखाए। यसका साथै उनले प्रहसनका क्रममा प्रधानमन्त्रीकी स्वर्गीय आमाको सन्दर्भलाई पनि जोडेर व्यंग्यात्मक टिप्पणीहरू प्रस्तुत गरेका थिए। मञ्चमा प्रस्तुत गरिएको यो सम्पूर्ण प्रहसनलाई सभाहलमा रहेका कांग्रेसका शीर्ष नेताहरू र दर्शकहरूले मनोरञ्जनात्मक रूपमा लिएका थिए।

कार्यक्रम सकिएलगत्तै भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसले यो प्रहसनलाई राजनीतिक हतियारको रूपमा प्रयोग गर्ने निर्णय गर्‍यो। कांग्रेसको आधिकारिक सामाजिक सञ्जाल टोलीले उक्त प्रहसनको भिडियो क्लिप बनाएर आफ्नो आधिकारिक एक्स अर्थात् साबिकको ट्विटर खातामा पोस्ट गर्‍यो। कांग्रेसले उक्त भिडियोको क्याप्सनमा ‘नरेन्द्र मोदी कि फरेन पोलिसी’ र ‘माई फ्रेन्ड!! ग्रेट ह्यारासमेन्ट!!’ भन्ने शब्दहरू लेखेर सार्वजनिक गरिदियो। भिडियो सेयर हुनासाथ सामाजिक सञ्जालमा फैलियो र केही घण्टामै लाखौँ मानिसहरूले यसलाई हेरे तथा सेयर गरे।

भिडियो व्यापक रूपमा भाइरल भएपछि सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले यसप्रति अत्यन्तै कडा आपत्ति जनायो। भाजपाका केन्द्रीय मन्त्रीहरू, शीर्ष नेताहरू र प्रवक्ताहरूले एकपछि अर्को गर्दै कांग्रेस र राहुल गान्धीमाथि भीषण हमला बोले। देशको प्रधानमन्त्री जस्तो संवैधानिक र सर्वोच्च पदमा आसीन व्यक्ति र उनकी स्वर्गीय आमालाई जोडेर अमर्यादित टिप्पणी गरिएको भन्दै कडा शब्दमा भर्त्सना गरे। उनीहरूले प्रधानमन्त्रीको आमाको अपमान गर्नु भारतीय संस्कृति र मर्यादाविपरीत भएको बताए।

भाजपाका नेताहरूले विशेष गरी राहुल गान्धीको भूमिकामाथि गम्भीर प्रश्न उठाए। मञ्चमा प्रधानमन्त्री र उनकी स्वर्गीय आमाको अपमान भइरहँदा राहुल गान्धी विरोध गर्नुको सट्टा मञ्चमा बसेर हाँसिरहेको दृश्यलाई भाजपाले मुख्य मुद्दा बनायो। भाजपा प्रवक्ताहरूले सार्वजनिक रूपमा भने, ‘कांग्रेस अब कुनै गम्भीर राजनीतिक दल रहेन, यो कमेडियन र जोकरहरूको पार्टी बनेको छ।’

उनीहरूले राहुल गान्धीले देशको प्रधानमन्त्री र उनकी स्वर्गीय आमाको अपमानलाई प्रोत्साहन दिएको र मञ्चमा बसेर रमाइलो मान्नुले कांग्रेसको तल्लो स्तरको राजनीति छताछुल्ल भएको आरोप लगाए।

भाजपाको तीव्र आक्रमणपछि कांग्रेसले पनि यसको प्रतिवाद गर्‍यो। कांग्रेसका नेताहरूले यो केवल एउटा सामान्य राजनीतिक ‘पोलिटिकल सटायर’ र मिमिक्री मात्र भएको सफाइ दिए। उनीहरूले लोकतन्त्रमा राजनीतिक नेतृत्व, सत्तापक्ष र प्रधानमन्त्रीमाथि व्यंग्य गरिनु सामान्य र स्वाभाविक कुरा भएको बताए।

इन्दौरको कार्यक्रममा कमेडियन पुल्किट मणिले गरेको मिमिक्रीलाई लिएर भाजपाले कडा आपत्ति जनाउँदै राहुल गान्धी र कांग्रेसमाथि हमला गरेपछि, हरिश रावतले त्यसको प्रतिवाद गरेका थिए ।

उनले भाजपाको आपत्तिका सम्बन्धमा सञ्चारमाध्यमसँग कुरा गर्दै भनेका थिए, ‘जब तपाईं राजनीतिमा कुनै पद वा स्थानमा हुनुहुन्छ, तब यस्ता कुराहरूलाई एउटा स्वाभाविक प्रक्रियाको रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। भाजपाको यो व्यवहार-जसमा उनीहरू आफूमाथि सानो माखा पनि बस्न दिन चाहँदैनन्-बिल्कुलै लोकतान्त्रिक छैन। लोकतन्त्रमा यस्ता हास्य-व्यंग्य र आलोचनाहरू खेलको एउटा स्वाभाविक हिस्सा हुन् भन्ने कुरा बुझ्न अत्यन्तै जरूरी छ।’

यसका साथै, कांग्रेसका राज्यसभा सांसद पवन खेडा लगायतका अन्य नेताहरू र पार्टीको आधिकारिक सामाजिक सञ्जाल टोलीले पनि यो प्रस्तुतिलाई केवल एउटा सामान्य राजनीतिक हास्य-व्यंग्य र अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता भन्दै बचाउ गरेका थिए।

यसअघि  पुल्किट मणिले आफ्नो  आफ्नो व्यक्तिगत इन्स्टाग्राम ह्यान्डलबाट पनि प्रधानमन्त्री मोदीको वैदेशिक नीति र ‘माई फ्रेन्ड’ भन्ने लवजको नक्कल गरिएको उक्त व्यंग्यात्मक रिल पोस्ट गरेका थिए। इन्स्टाग्राममा यो रिलले अभूतपूर्व सफलता पायो। छोटो समयमै यसलाई १ करोड ६० लाख अर्थात् १६ मिलियन भन्दा बढी पटक हेरियो। यो रिल भारतभरका युवाहरूमाझ भाइरल बन्यो।

भिडियोको बढ्दो प्रभाव र राजनीतिक तनावका बीच भारत सरकारले कदम चाल्यो। भारत सरकारको निर्देशनमा सूचना प्रविधि ऐन अर्थात् आईटी एक्टको दफा ६९-ए प्रयोग गरियो। यो दफा सरकारलाई राष्ट्रिय सुरक्षा, सार्वभौमसत्ता वा सार्वजनिक व्यवस्थाका लागि खतरा मानिएका इन्टरनेट सामग्रीहरू रोक्ने वा ब्लक गर्ने अधिकार दिन्छ।

सरकारको आदेशपछि मेटाले भारतभर उक्त रिलमाथि प्रतिबन्ध लगायो । त्यसपछि भारतीय प्रयोगकर्ताहरूले उक्त रिल खोल्दा ‘पोस्ट नट अवेलेबल इन इन्डिया’  भन्ने प्राविधिक सन्देश देखिन थाल्यो।

सरकारले भाइरल रिलमाथि प्रतिबन्ध लगाएपछि यो मुद्दा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको बहस बन्न पुग्यो। प्रसिद्ध भारतीय युट्युबर र सामाजिक-राजनीतिक विश्लेषक ध्रुव राठीले यो घटनाप्रति कडा आपत्ति जनाउँदै मुख खोले। ध्रुव राठीले यसलाई प्रत्यक्ष रूपमा सरकारको सेन्सरशिप र नागरिकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथिको ठाडो हस्तक्षेपको रूपमा व्याख्या गरे। उनी आफ्नो सामाजिक सञ्जालमा आए र सरकारको यो कदमको तीव्र आलोचना गरे।

ध्रुव राठीले सामाजिक सञ्जालमा लेख्दै र बोल्दै सरकारको नीतिको कडा शब्दमा आलोचना गरेका थिए । उनले भने, ‘यदि तपाईं मोदीको प्रशंसा गर्नुहुन्छ भने त्यसलाई प्रवर्द्धन गरिन्छ, तर हास्य-व्यंग्यमार्फत वास्तविकता देखाउन खोज्नुभयो भने सामाजिक सञ्जालबाटै भिडियो हटाइन्छ।’

राठीले सरकारले आफ्ना समर्थकहरूलाई डिजिटल प्लेटफर्ममा खुला छुट दिएको र आलोचक वा व्यंग्यकारहरूलाई भने राज्यको शक्ति प्रयोग गरेर दबाउन खोजेको आरोप लगाए।

सरकारले भिडियो हटाएपछि ध्रुव राठीले एक कदम अगाडि बढेर सरकारलाई खुला चुनौती दिए। उनले प्रतिबन्धित गरिएको उक्त व्यंग्यात्मक रिललाई डाउनलोड गरेर आफ्नै सामाजिक सञ्जाल खाताहरूबाट रि-अपलोड गरिदिए। उनले आफ्ना करोडौँ दर्शक, समर्थक र सामान्य जनतालाई आह्वान गर्दै यो भिडियोलाई ह्वाट्सएप, टेलिग्राम, फेसबुक र अन्य सामाजिक सञ्जालहरूमा व्यापक रूपमा फैलाउन आग्रह गरे।

उनले सार्वजनिक रूपमा भने, ‘यो रिललाई ३ करोड भन्दा बढी मानिससम्म पुर्‍याएर सरकारलाई जनताको शक्तिको अहसास गराउनुपर्छ।’

राठीको यो आह्वानपछि भारतका इन्टरनेट प्रयोगकर्ताहरूले उक्त रिललाई विभिन्न प्लेटफर्महरूमा अपलोड र सेयर गर्न थाले। यसले गर्दा सरकारले हटाउन खोजेको भिडियो झनै ठूलो डिजिटल आन्दोलनको रूपमा फैलिएको थियो।