सिनेमा क्षेत्रबाट कति कमाइ हुन्छ र निर्माणमा के–कस्ता चुनौती छन् ?

फिल्मको बक्स अफिसमा सफलता र असफलताको चर्चा त भइरहन्छ । तर समयसँगै फिल्म निर्माणको काम कति चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ भन्ने विषयमा कमै चर्चा हुन्छ । फिल्मबाट कमाइ गर्ने तरिका कसरी बदलिएको छ ? हिन्दी फिल्म उद्योग कुन दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ ?

यस छलफलमा एक्सेल इन्टरटेनमेन्टका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत विशाल रामचन्दानी, सनसाइन पिक्चर्सका विपुल अमृतलाल शाह, पूजा फिल्म्सका ज्याकी भगनानी र दक्षिण भारतीय फिल्म निर्माता दिल राजू सहभागी छन् ।

उनीहरूले ‘डन’ फ्रेन्चाइज, ‘द केरला स्टोरी’ र ‘कुली नम्बर १’ जस्ता सफल फिल्म निर्माण गरेका छन् ।

अहिले फिल्म बनाउन चुनौती बढेको हो ?

एक्सेल इन्टरटेनमेन्टका सीईओ विशाल रामचन्दानीका अनुसार फिल्म निर्माणका लागि अहिले पनि रोमाञ्चक समय छ । ओटीटी प्लेटफर्मले सिनेमा हलका दर्शक खोसेको भन्ने धारणा पूर्ण रूपमा सही नभएको उनको भनाइ छ ।

उनका अनुसार फरक विधा, बजेट र भाषाका फिल्मले पनि हलमा दर्शक पाइरहेका छन् । तर अहिले फिल्मको कथा र विषयवस्तुमा पहिलेभन्दा बढी विश्वास गर्नुपर्ने अवस्था छ । प्रि–सेल्सबाट मात्रै फिल्मको लगानी सुरक्षित गर्न सकिने अवस्था छैन ।फिल्म हेर्नलायक लाग्यो भने दर्शकहरू हलसम्म पुग्ने उनको धारणा छ।

निर्माता विपुल अमृतलाल शाहका अनुसार फिल्म बनाउनु सधैँ कठिन काम हो । दर्शकलाई कस्तो फिल्म मन पर्छ भन्ने थाहा पाउने कुनै निश्चित सूत्र छैन । त्यसैले सधैँ नयाँ र राम्रो कथाको खोजी गर्नुपर्छ ।

ओटीटीको विस्तारपछि दर्शकसँग मनोरञ्जनका धेरै विकल्प छन् । त्यसैले दर्शकलाई आफूले बनाएको कथासँग जोड्न सक्नु अहिलेको मुख्य चुनौती भएको उनी बताउँछन् ।

फिल्म निर्माता दिल राजूका अनुसार अहिले चुनौती झन् बढेका छन् । फिल्मको बजेट बढेको छ र दर्शकसँग ओटीटीसहित मनोरञ्जनका अनेक विकल्प छन् । यस्तो अवस्थामा दुई घण्टाभन्दा बढी समय दर्शकलाई सिनेमा हलमा बस्न प्रेरित गर्नु सजिलो छैन । त्यसका लागि फिल्मको कथा र विषयवस्तु बलियो हुनुपर्छ ।

अभिनेता तथा निर्माता ज्याकी भगनानीका अनुसार दर्शकको रुचि निरन्तर बदलिरहेको छ । फिल्मको बजेटसँगै प्रचारप्रसारको खर्च पनि बढेको छ । त्यसैले राम्रो फिल्म बनाउनु मात्र पर्याप्त छैन । सही कथा छनोट गर्ने, त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्ने, खर्च नियन्त्रण गर्ने र लक्षित दर्शकसम्म पुर्‍याउने चुनौती पनि निर्मातासामु छ ।

फिल्म निर्माण कम्पनीको व्यवसाय कसरी चल्छ ?

विशाल रामचन्दानीका अनुसार एक्सेल इन्टरटेनमेन्टको मुख्य व्यवसाय फिल्म र वेब सिरिज निर्माण हो । कम्पनीले प्रत्येक वर्ष करिब तीनवटा फिल्म र दुईवटा सिरिज बनाउने लक्ष्य राखेको छ ।

कम्पनीले म्युजिक लेबल, बौद्धिक सम्पत्ति, व्यापारिक सामग्री र नयाँ सञ्चारमाध्यममा पनि लगानी विस्तार गरिरहेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका सम्भावना पनि खोजिरहेको छ । उनको भनाइमा बलिया कथा निर्माण गरी विश्वभरका दर्शकसम्म पुर्‍याउनु कम्पनीको लक्ष्य हो ।

विपुल शाहका अनुसार फिल्म सुरु गर्नुअघि पर्याप्त तयारी र अनुसन्धान गरिन्छ । आर्थिक योजना, तथ्याङ्क र सम्भावित लगानी प्रतिफलको अध्ययन गरेपछि मात्रै फिल्म निर्माणको काम सुरु हुन्छ ।

उनका अनुसार फिल्म निर्माण सामूहिक प्रयास हो । स्पट ब्वाईदेखि निर्माता, निर्देशक, अभिनेता र लेखकसम्म सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । सबैले एउटै टोलीका रूपमा काम गरेपछि मात्रै राम्रो फिल्म बन्न सक्छ ।

दिल राजूको कम्पनी श्री वेंकटेश्वर क्रिएसन्सको व्यवसाय सही कथा र निर्देशक छनोट, बजेट नियन्त्रण, फिल्मको प्रभावकारी प्रस्तुति र उचित प्रदर्शनमा आधारित छ । फिल्म हल, ओटीटी, स्याटेलाइट र संगीतका अधिकार बिक्री गरेर आम्दानी गरिन्छ ।

ज्याकी भगनानीका अनुसार अहिले निर्माण कम्पनीहरू बजेटप्रति बढी सचेत भएका छन् । नयाँ परियोजना छनोट गर्दा पनि पहिलेभन्दा धेरै सोचविचार गर्नुपर्ने अवस्था छ ।

सिनेमा हलको कमाइबाहेक आम्दानीका स्रोत के–के हुन् ?

विशाल रामचन्दानीका अनुसार फिल्मबाट आम्दानी गर्ने प्रमुख माध्यममा सिनेमा हल, डिजिटल तथा ओटीटी स्ट्रिमिङ, स्याटेलाइट टेलिभिजन र संगीतका अधिकार पर्छन् ।

यसका अतिरिक्त व्यापारिक सामग्री बिक्री, ब्रान्डसँगको साझेदारी र फिल्मसँग जोडिएका बौद्धिक सम्पत्तिको व्यावसायिक प्रयोगबाट पनि कमाइ गर्न सकिन्छ ।

विपुल शाहले फिल्मको आम्दानीलाई मुख्यतः पाँच भागमा विभाजन गरेका छन् ।

१. सिनेमा हलबाट हुने कमाइ ।

२. विदेशी बजारका सिनेमा हलबाट हुने कमाइ ।

३. ओटीटी अधिकार बिक्री ।

४. स्याटेलाइट प्रसारण अधिकार बिक्री ।

५. संगीतका अधिकार बिक्री ।

यसका अतिरिक्त जहाज, एयरलाइन्स, केबल नेटवर्क र होटलमा फिल्म प्रदर्शन गर्ने अधिकारबाट पनि आम्दानी हुन्छ । यस्ता अधिकार अहिले प्रायः एकमुष्ट प्याकेजमा बिक्री गरिन्छन् । तर तिनको व्यावसायिक मूल्य पहिलेको तुलनामा घटेको छ ।

दिल राजूका अनुसार फिल्मलाई हिन्दी वा अन्य भाषामा डबिङ गर्ने अधिकार बिक्री गरेर पनि आम्दानी गर्न सकिन्छ ।

ठूला फिल्मका लागि हलबाट हुने कमाइ अझै महत्त्वपूर्ण छ । तर अन्य स्रोतबाट हुने आम्दानीले फिल्मको लागत उठाउन र समग्र कारोबार सन्तुलित बनाउन सहयोग गर्छ ।

हिन्दी फिल्म उद्योगका मुख्य चुनौती के हुन् ?

विशाल रामचन्दानीका अनुसार हिन्दी फिल्म उद्योग कुनै ठूलो सङ्कटमा नभई परिवर्तनको चरणमा छ । दर्शकको रुचि तीव्र गतिमा बदलिएकाले फिल्म निर्माणको व्यवसाय पनि सोहीअनुसार बदलिनुपर्छ ।

उनका अनुसार बजेटमा अनुशासन कायम गर्नुपर्छ । कथामा नयाँपन ल्याउनुपर्छ र दर्शकलाई कुन फिल्म हलमै गएर हेर्न मन लाग्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ ।

विपुल शाहले लगानी र त्यसबाट प्राप्त हुने प्रतिफलबीचको अनुपात सुधार्नुपर्ने बताएका छन् । उनका अनुसार ‘द केरला स्टोरी’ आफ्नो लागतको तुलनामा निकै धेरै कमाइ गर्ने फिल्ममध्ये एक हो ।

दिल राजूका अनुसार हिन्दी फिल्म उद्योगका समस्या अन्य फिल्म उद्योगका समस्यासँग मिल्दोजुल्दो छन् । तर हिन्दी फिल्म क्षेत्रमा ती समस्या अझ स्पष्ट देखिन्छन्।

ओटीटीमा फिल्म छिट्टै उपलब्ध हुन थालेपछि दर्शकलाई हलसम्म जाने उत्सुकता कम हुन थालेको उनको भनाइ छ । साथै, कतिपय फिल्मले पारिवारिक तथा ठूलो दर्शक समूहको अपेक्षा पूरा गर्न सकिरहेका छैनन् ।

उनका अनुसार अहिले फिल्ममा कलाकारको स्टारडमभन्दा विषयवस्तु महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ । शुक्रबार हलमा दर्शक आएनन् भने कलाकारको लोकप्रियताले मात्रै फिल्मलाई सफल बनाउन सक्दैन । दर्शकले आफ्नो समय र पैसा खर्च गर्नुको औचित्य खोज्न थालेका छन् ।

ज्याकी भगनानीका अनुसार फिल्म उद्योगले दर्शक वास्तवमा के हेर्न चाहन्छन् भन्ने कुरा बुझ्न सकेको छैन । फिल्मको ठूलो बजेट, कलाकारको लोकप्रियता र प्रचारप्रसारमा बढी ध्यान दिँदा कतिपय अवस्थामा कथा नै पछाडि परेको छ ।

त्यसैले फिल्म उद्योगले मौलिक कथा, बलियो विषयवस्तु र दर्शकसँग भावनात्मक सम्बन्ध जोड्ने फिल्म निर्माणमा ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

निर्माताको अवस्था सुधार्न के गर्नुपर्छ ?

विशाल रामचन्दानीका अनुसार फिल्म निर्मातालाई संस्थागत वित्तीय स्रोतबाट लगानी जुटाउन सहज बनाउनुपर्छ । यसले निर्मातालाई नयाँ र सिर्जनात्मक विषयमा जोखिम लिन सहयोग गर्छ ।

त्यस्तै, भारतमा सिनेमा हलको पूर्वाधार विस्तार गर्नुपर्छ । विशेषगरी हलको पहुँच कम भएका क्षेत्रमा नयाँ सिनेमा हल खोल्न आवश्यक छ । फिल्म प्रदर्शनसँग जोडिएका खर्च पनि नियन्त्रण गर्नुपर्छ ।

विपुल शाहका अनुसार निर्माताहरूले उद्योगका समस्या समाधान गर्न एकजुट भएर काम गर्नुपर्छ । साथै, फिल्म हलमा प्रदर्शन भएको आठ सातापछि ओटीटीमा आउने अहिलेको समयसीमालाई कम्तीमा १६ सातासम्म पुर्‍याउनुपर्ने उनको सुझाव छ । यसो गर्दा साना र मध्यम बजेटका फिल्मलाई हलमा लामो समय टिक्न सहयोग पुग्ने उनको धारणा छ ।

दिल राजूका अनुसार फिल्मको बजेट र छायाङ्कन अवधि नियन्त्रण गर्नुपर्छ । सम्भव भएसम्म नाफा बाँडफाँटको मोडल अपनाउनुपर्छ । अनावश्यक खर्च रोक्न सके फिल्म सफल नभए पनि आर्थिक रूपमा टिक्न सक्छ ।

ज्याकी भगनानीका अनुसार ठूलो बजेट हुँदैमा फिल्म राम्रो हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन । फिल्मको बजेट त्यसको कथा र सम्भावित दर्शकअनुसार तय हुनुपर्छ । कलाकारभन्दा कथालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

उनका अनुसार स्टार कलाकारले फिल्मको पहिलो सप्ताहान्तमा दर्शक तान्न सक्छन् । तर फिल्मलाई लामो समय सफल बनाउने काम त्यसको विषयवस्तु र दर्शकबाट हुने सकारात्मक चर्चाले गर्छ ।

फिल्म असफल हुँदा त्यसको सम्पूर्ण आर्थिक भार निर्माताले मात्रै बेहोर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न पनि उद्योगमा सहकार्यको वातावरण बनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ ।

बीबीसीबाट