चुनावअघि फिल्मको डिजिटल रिलिज : ‘पप-कल्चर’ ले चुनावलाई प्रभाव पार्ला ?

चुनावको ठीकअघि राजनीतिक कथावस्तु बोकेका तीन फिल्म युट्युबमा रिलिज हुनु संयोग मात्र नहोला । यी फिल्मसँग अहिलेको माहोल, समय र सन्दर्भ जोडिएको छ– जनता असन्तुष्ट छन्, परिवर्तन खोजिरहेका छन्, र डिजिटल प्लेटफर्मले नागरिक आवाजलाई बाहिर ल्याउन खोजिरहेका छन् ।

‘दिमाग खराब’ ले आक्रोश देखाउँछ ।

‘झरीपछिको इन्द्रेणी’ ले आशा देखाउँछ ।

‘सेन्टी भाइरस’ ले भावना देखाउँछ ।

तीनै फिल्मको केन्द्रमा वितृष्णा, विद्रोह र अपेक्षाको कथा समावेश छ । यी कुरा अहिलेका मतदाताको मुड पनि हुन सक्ला । चुनावको मुखैमा एकपछि अर्को गर्दै युट्युबमा रिलिज भएका यी फिल्मको समय, उद्देश्य र प्रभाव अर्थपूर्ण देखिन्छ ।

तीनै फिल्मको कथावस्तु राजनीतिक असन्तोष, व्यवस्थाप्रतिको प्रश्न, सामाजिक निराशा र वैकल्पिक नेतृत्वको खोजीमा केन्द्रित छ । निर्माण पक्षले भने यी फिल्मलाई समसामयिक यथार्थको कलात्मक प्रस्तुति भएको बताएको छ । तर चुनावी सन्दर्भले तिनलाई सामान्य मनोरञ्जनभन्दा बाहिर राखेको देखिन्छ ।

रणनीति कि आवश्यकता ?

यसअघि हलमा रिलिज भैसकेका यी तीनै फिल्मले युट्युबमा भ्यूज राम्रै पाइरहेको देखिन्छ । ‘झरीपछिको इन्द्रेणी’ का निर्देशक अर्जुन घिमिरे ‘पाँडे’को तर्कलाई मान्ने हो भने, यो फिल्म रिलिजका लागि अहिलेको समय एकदमै अनुकूल छ ।

आफूहरूले यो फिल्ममार्फत नागरिकलाई सचेत तुल्याउन खोजेको घिमिरेको कथन छ । यो फिल्मको चर्चित ट्रयाक ‘आमनेपाली बुबा’ मा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका उम्मेदवार बालेन्द्र शाहले तयार पारेका हुन् । रोचक के छ भने, बालेनकै युट्युब च्यानलबाट उक्त फिल्म युट्युबमा ल्याइएको हो ।

‘हामीले यो फिल्ममार्फत नागरिकलाई सुसूचित तुल्याउन खोजिरहेका छौं । जसका लागि अहिलेको समय एकदमै अनुकूल छ’ पाँडे भन्छन् । यो फिल्म हलमा रिलिज भएको केही महिनामै सिधै युट्युबमा आइपुगेको हो ।

तीनै फिल्मका निर्माताका भनाइ छ- डिजिटल प्लेटफर्मले भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिर व्यापक दर्शकमाझ पुग्ने अवसर दिन्छ । विदेशमा रहेका नेपाली दर्शकसमेत सहज रूपमा फिल्म हेर्न सक्छन् ।

यसवर्षको चुनावको बहस, प्रचार र संकथन सबै सोसल मिडियामा भइरहेको छ । सामाजिक सञ्जालमा राजनीतिक विषयवस्तु तीव्र रूपमा फैलिइरहेका छन् । युट्युबमा रिलिज गरिएका फिल्मका दृश्य, संवाद र सन्देश छोटा क्लिपका रूपमा फेसबुक, टिकटक र एक्स (ट्विटर) मा सेयर हुने सम्भावना उच्च हुन्छ । यसले फिल्मका यी कन्टेन्टलाई केवल फिल्मको दायराभित्र सीमित नराखी चुनावी संवादको हिस्सा बनाउँछ।

३ फिल्म : कुन कस्तो ?

‘दिमाग खराब’ ले असन्तुष्ट युवाको आवाजको कथा भन्छ । भ्रष्टाचार, सत्ता-केन्द्रित निर्णय प्रक्रिया र राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको अविश्वासलाई केन्द्रमा राखेको छ । कथाका पात्र बारम्बार दोहोरिने वाचा र अधूरा परिवर्तनबाट निराश छन् । फिल्ममा युवाको आक्रोश र ‘अब पुरानो शैली स्वीकार्य छैन’ भन्ने सन्देशलाई बलियो रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

पछिल्ला वर्षमा शहरी युवामाझ व्याप्त बढ्दो राजनीतिक असन्तोष फिल्मको कथासँग मेल खान्छ । यही कारणले यसको सन्देश चुनावी सन्दर्भमा थप अर्थपूर्ण बनेको छ ।

‘झरीपछिको इन्द्रेणी’ ले निराशापछिको सम्भावनाको कथा भन्छ । प्रतीकात्मक शैलीमा भनिएको यसको कथाले राजनीतिक अस्थिरता र सामाजिक निराशालाई ‘झरी’ का रूपमा चित्रण गर्छ । कथाको उत्तरार्धमा ‘इन्द्रेणी’ आशा र पुनर्निर्माणको संकेतको रुपमा पेश गरिएको छ ।

यो फिल्मले प्रत्यक्ष रूपमा कुनै दलको नाम नलिए पनि, नयाँ सोच र पारदर्शीतामूलक नेतृत्वको आवश्यकता देखाउँछ । परिवर्तन सम्भव छ भन्ने भावनात्मक सन्देश चुनावी समयमा विशेष रूपमा प्रभावकारी हुन सक्छ ।

‘सेन्टी भाइरस’ भावना र राजनीतिको कथा हो । काभ्रे जिल्लाको स्थानीय चुनावको कथा पेश गर्ने फिल्मले चुनावी समयमा जनभावना कसरी तीव्र रूपमा फैलिन्छ भन्ने विषयलाई कथामा समेट्छ । सामाजिक सञ्जाल, अफवाह, भावनात्मक अपिल र भीड-मनोविज्ञानले मतदाताको धारणा कसरी निर्माण गर्छ भन्ने पक्ष फिल्मको केन्द्रीय विषय हो ।

मिडिया अध्येताका अनुसार, सोसल मिडियाको उदयबीच भइरहेको निर्वाचनमा तथ्यभन्दा भावनाको प्रभाव धेरै हुन्छ । फिल्मले यही प्रवृत्तिलाई कलात्मक ढंगले प्रस्तुत गरेको देखिन्छ ।

सांस्कृतिक हस्तक्षेप ?

नेपालमा राजनीतिक विषयवस्तुमा आधारित फिल्म आउनु नयाँ कुरा होइन । तर चुनावको ठीकअघि एकैचोटि तीन राजनीतिक कथावस्तुका फिल्म युट्युबमा आउनु अर्थपूर्ण देखिन्छ । राजनीतिक कथावस्तुकै फिल्म ‘बिगुल’ हलमा त रिलिज भयो तर, एक साता नपुग्दै हलबाट उत्रियो ।

निर्माताले चुनाव अघि हेर्नैपर्ने फिल्मको रूपमा यसको प्रचार गरेका थिए । ‘श्री बुकुरो’ लाई निर्देशकले भोट हाल्नुअघि शान्त मनोविज्ञान बनाउन भएपनि हेर्नुपर्ने फिल्मको रूपमा बताएका थिए ।

चुनावी समयमा नागरिक राजनीतिक रूपमा संवेदनशील हुन्छन् । यस्तो बेला आउने पप-कल्चरका सामग्रीलाई दर्शकले आफ्नै राजनीतिक सन्दर्भमा व्याख्या गर्छन् ।

अहिलेको राजनीतिक वातावरणमा परम्परागत दलप्रतिको असन्तोष, स्वतन्त्र उम्मेदवारको उभार र डिजिटल अभियानको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ । तीनै फिल्मको सन्देश यही मनोविज्ञानसँग जोडिएको छ ।

युट्युब रिलिजपछि तीनै फिल्ममा दर्शक प्रतिक्रिया उल्लेखनीय रूपमा आएका छन् । कमेन्ट सेक्सनमा कतिपय दर्शकले फिल्मलाई ‘वास्तविकताको चित्रण’ भन्दै प्रशंसा गरेका छन् । केहीले भने चुनावी समयसँग जोडेर आलोचना गरेका छन् ।

सामाजिक सञ्जालमा फिल्मका संवाद र दृश्य छोटो भिडियोका रूपमा भाइरल भइरहेका छन् । यसले चुनावी बहसलाई फिल्मसँग जोडेर थप चर्चा बटुलेको देखिन्छ ।

‘सौम्य शक्ति’ को प्रभाव

कुनै एक फिल्मले प्रत्यक्ष रूपमा मत परिवर्तन गर्ने सम्भावना न्यून हुन्छ । यद्यपि, चुनावी भाष्य बनाउन यी फिल्मको ‘सौम्य शक्ति’ यहाँनेर प्रभावशाली हुने देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालको बहस र भावनात्मक प्रभावले दीर्घकालीन धारणा निर्माण गर्न सक्छन् ।

चर्चा गरिएका तीनै फिल्मले आक्रोश, आशा र भावनालाई केन्द्रमा राखेका छन् । यी तीन तत्व अहिलेको चुनावी मनोविज्ञानसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित पनि छन् ।

दिमाग खराब, झरीपछिको इन्द्रेणी र सेन्टी भाइरसको चुनाव अगाडिको युट्युब रिलिजले समय र सन्दर्भबारे स्वाभाविक प्रश्न उठाउँछन् । डिजिटल माध्यमको विस्तार, वैकल्पिक राजनीतिक धारको उभार र जनभावनाको तीव्र अभिव्यक्तिका बीच यी फिल्म सार्वजनिक भएका छन् ।

मतदाताको निर्णयमा यी फिल्मको प्रभाव तत्कालै कति पर्छ भन्ने कुरा स्पष्ट नहोला तर, अबको चुनाव केवल आमसभा, भाषण र पोस्टरमा मात्र खुम्चिनेछैन । डिजिटल पर्दामा पनि विस्तार भइसकेको छ । यो प्रवृत्तिलाई प्रस्तुत तीन फिल्मले दर्शाउँछन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव कस्तो छ ?

चुनावी समयमा फिल्म, टेलिभिजन कार्यक्रम, व्यंग्य सामग्री र डिजिटल भिडियोले जनमतमा कस्तो प्रभाव पार्छन् भन्ने विषय विश्वभर अध्ययनको विषय बनेको छ । प्रत्यक्ष प्रचारभन्दा भिन्न, सांस्कृतिक कन्टेन्टले दीर्घकालीन धारणा निर्माण, एजेन्डा सेटिङ र मतदाताको मनोविज्ञानमा प्रभाव पार्ने देखिएको छ । विभिन्न देशका अनुभवले केही साझा प्रवृत्ति देखाउँछन् ।

अमेरिकामा चुनावी वर्षमा राजनीतिक विषयवस्तु भएका फिल्म, डकुमेन्ट्री र टेलिभिजन कार्यक्रमको प्रभावबारे व्यापक अध्ययन भएका छन् । माइकल मूरका राजनीतिक डकुमेन्ट्री (जस्तै फरेनहाइट, नाइन इलेभेन) ले प्रत्यक्ष रूपमा जनमतमा बहस सिर्जना गरेको थियो ।

राजनीतिक व्यंग्य कार्यक्रम (जस्तै द डेली शो, स्याटर्डे नाइट लाइभ) ले युवा मतदातामा राजनीतिक चासो बढाएको अध्ययनले देखाएका छन् । हलिउड कलाकारको सार्वजनिक धारणा पनि चुनावी सन्दर्भमा प्रभावकारी मानिन्छ । यस्ता सामग्रीले मतदाताको निर्णय पूर्णरूपमा परिवर्तन नगरे पनि, पहिले नै रहेको धारणा सुदृढ पार्न मद्दत गर्छ ।

भारतमा चुनावअघि राजनीतिक बायोपिक रिलिज हुने कुराले विवाद र बहस जन्माएको छ । सत्तारूढ वा प्रभावशाली नेतामाथि आधारित बायोपिक चुनावअगाडि रिलिज हुँदा निर्वाचन आयोगले कहिलेकाहीँ प्रदर्शन रोकेका उदाहरण छन् ।

यस्ता फिल्मले प्रत्यक्ष प्रचार नगरे पनि भावनात्मक सहानुभूति निर्माण गर्न सक्छन् । भारतमा सिनेमा र राजनीति ऐतिहासिक रूपमा जोडिएका छन् । केही अभिनेता राजनीतिमा प्रवेश गरेका छन्, जसले सांस्कृतिक प्रभावलाई राजनीतिक पूँजीमा रूपान्तरण गरेका छन् ।

युरोपेली देशमा प्रत्यक्ष चुनावी प्रचारमाथि कडा नियम छन् । तर अप्रत्यक्ष प्रभाव व्यापक छ । बेलायतमा राजनीतिक व्यंग्यका कार्यक्रमले चुनावी बहसमा प्रभाव पार्ने गरेको छ । फ्रान्स र जर्मनीमा सार्वजनिक प्रसारणमाध्यमले सन्तुलन कायम राख्न कडा आचारसंहिता अपनाउँछन् ।

फिल्म वा व्यंग्य कार्यक्रमले तत्काल मत परिवर्तन नगरे पनि राजनीतिक एजेन्डा सेट गर्न सक्छ भन्ने कुरा अनुसन्धानले पनि देखाएको छ । दक्षिण कोरियामा सामाजिक सञ्जाल र वेब-सिरिजले युवा मतदातामा प्रभाव पारेको उदाहरण छन् । चुनावी समयमा भाइरल भिडियो, व्यंग्य र सांस्कृतिक सामग्रीले राजनीतिक बहसलाई तीव्र बनाएको देखिएको छ।

यहाँनेर, डिजिटल प्लेटफर्मले सांस्कृतिक सामग्रीलाई चुनावी संवादसँग छिटो जोड्ने काम गर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनबाट केही निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ कि, एक मात्र फिल्म वा कार्यक्रमले चुनावी परिणाम उल्ट्याउने सम्भावना कम हुन्छ । कुनै मुद्दालाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याउन फिल्मजस्ता सामग्री प्रभावकारी हुन सक्छन् ।

मनोरञ्जनमार्फत राजनीति प्रस्तुत हुँदा युवा पुस्तामा चासो बढ्ने देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवजस्तै, यसवर्षको नेपालको चुनावमा ठीक यस्तै प्रभाव देखिन थालिएको छ । फिल्म मात्र होइन, कुनै एक दल र उम्मेदवारलाई लक्षित गर्दै धमाधम गीत आउन थालेका छन् ।

हालै, नेपाली हिपहप कलाकार भियोमाले रास्वपा उम्मेदवार बालेन्द्र शाहलाई समर्थन गर्दै ‘झापा ५’ बोलको र्‍याप गीत ल्याए । यो गीत अहिले सामाजिक सञ्जालमा निकै भाइरल बनिरहेको छ । यो गीतमाथि लाखौं भिडियो बनिरहेका छन् ।

अब प्रश्न उठ्छ- फिल्म र संगीतको डिजिटल रिलिज रणनीति कि आवश्यकता ?