मस्तिष्क क्यान्सर : कसलाई हुनसक्छ, के छ उपचार ?

मस्तिष्कमा देखिने गम्भीर समस्या मध्ये एक हो,  यसमा हुने क्यान्सर ।

कुनै कारणवश मस्तिष्कभित्रका कोषहरू अनियन्त्रित र असामान्य भई घातक क्यान्सर कोषहरूमा परिणत हुन्छ, जसलाई मस्तिष्क क्यान्सर भएको बुझिन्छ ।

यी कोषहरू ठूला हुँदै र बारम्बार विभाजित भएर क्यान्सरको कोषको समूह बनाउँछन् जसले मस्तिष्कका कार्यहरू जस्तै, स्मृति, संवेदना, मांसपेशी नियन्त्रण र शरीरका अन्य सामान्य क्रियाकलापहरूमा बाधा पुर्‍याउँछन् ।

यो मस्तिष्कमा नै सुरु हुन्छ वा अन्य भागबाट फैलिन्छ । मस्तिष्क क्यान्सरको समस्या सुरुमा पहिचान भयो भने उपचार हुनसक्छ, दुर्भाग्यवश धेरैजसो अवस्थामा यो सुरुको चरणमा नै पहिचान नहुँदा उपचार जटिल बन्छ ।

वर्षेनी कति मानिसलाई मस्तिष्क क्यान्सर हुन्छ ?

मस्तिष्क क्यान्सर विश्वव्यापी रूपमा दुर्लभ रोग हो, तर यसको संख्या बढ्दै गएको छ ।

अमेरिकामा मात्र हरेक वर्ष २४ हजारभन्दा बढी नयाँ केसहरू दर्ता हुन्छन् । यो संख्या पुरुषहरूमा बढी देखिन्छ, जसमा उमेर बढ्दै जाँदा जोखिम बढ्छ ।

नेपालमा यसको तथ्यांक सीमित छ, तर ग्लोबोक्यानका अनुसार नेपालमा क्यान्सरका कुल केसहरूमा मस्तिष्क क्यान्सरको हिस्सा सानो छ, तर वार्षिक रूपमा सयौं बिरामीहरू यसबाट प्रभावित हुन्छन् ।

नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्का अनुसार क्यान्सरका कुल केसहरूमा मस्तिष्क क्यान्सरको अनुपात करिब दुई प्रतिशत छ, यसअनुसार हरेक वर्ष २०० देखि ३०० नयाँ केसहरू हुन सक्छन् ।

यो संख्या बढ्दै गएको छ, किनकि जनसंख्या वृद्धि र उमेर बढ्दै गएका मानिसहरूको संख्या बढेको छ । बालबालिकामा यो रोग दोस्रो स्थानमा छ, जसबाट हरेक वर्ष हजारौं बालबालिका प्रभावित हुन्छन् ।

अध्ययन अनुसार हरेक वर्ष विश्वभर करिब २ लाख ५० हजार मानिसहरू यस रोगबाट मर्छन् । यो संख्या कुल क्यान्सर मृत्युको दुई प्रतिशत छ ।

यसको प्रकार

मस्तिष्क क्यान्सर दुई प्रकारका हुन्छन्, सौम्य र घातक । सौम्य प्रकार बढ्छ तर फैलिँदैन, जबकि घातक प्रकार फैलिएर घातक हुन्छ ।

सौम्य

सौम्य मस्तिष्क ट्युमर मस्तिष्कमा हुने गैर–क्यान्सर ट्युमर हो, जुन बिस्तारै बढ्छ र अन्यत्र फैलिँदैन । यो सामान्यतया स्पष्ट सीमाहरू भएको हुन्छ र अन्य भागमा फैलने सम्भावना निकै कम हुन्छ ।

यसका मुख्य प्रकारहरूमा मेनिन्जियोमा, पिट्युटरी एडेनोमा, एकुस्टिक न्यूरोमा र क्रानियोफ्यारिन्जियोमा पर्छन् । यी ट्युमरहरूले मस्तिष्कमा दबाब दिएर टाउको दुखाइ, दृष्टिमा समस्या, सुनाइ कम हुने, सन्तुलन बिग्रने जस्ता लक्षण देखाउँछन् तर छिटो बढ्दैनन् ।

यदि ट्युमर सानो र लक्षण नदेखिएमा बढेको छ छैन हेर्न नियमित जाँच गर्दा मात्रै पनि पर्याप्त हुन्छ ।

घातक मस्तिष्क क्यान्सर

यो ट्युमर क्यान्सरयुक्त ट्युमर हो, जो छिटो बढ्छ, अर कोषहरूलाई पनि आक्रमण गरेर फैलिन्छ । यो आक्रामक हुन्छ र मस्तिष्कका विभिन्न भागहरूमा प्रभाव पार्छ । मुख्य प्रकारमा ग्लियोब्लास्टोमा (सबैभन्दा सामान्य र खतरनाक), एनाप्लास्टिक एस्ट्रोसाइटोमा र अन्य उच्च ग्रेड ग्लियोमा पर्छन् ।

यो कसलाई हुन सक्छ ?

मस्तिष्क क्यान्सर जो कोहीलाई हुनसक्छ, तर केही जोखिम कारकहरूले बढाउँछन् ।

– परिवारमा पहिला नै यो क्यान्सर भएमा अन्य सदस्यलाई हुने जोखिम बढ्छ ।

– विकिरणको प्रभावले पनि क्यान्सरमा प्रभाव गर्ने हुँदा विकिरण उपचार लिएकाहरूमा देखिन सक्छ ।

– कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएकाहरूमा बढी हुन्छ, जस्तै एड्स भएकाहरूमा ।

-वातावरणीय कारकहरू जस्ता रसायनहरूले पनि बढाउँछन् ।

– केही विशेष प्रकारका क्यान्सर, जस्तै ल्युकेमिया वा नन–होजकिन लिम्फोमा भएको इतिहासले जीवनको पछिल्लो समयमा मस्तिष्क क्यान्सर हुने जोखिम बढाउन सक्छ ।

यसका लक्षणहरू के-के हुन् ?

मस्तिष्क क्यान्सरका लक्षणहरू यसको स्थान, आकार र प्रकारमा निर्भर गर्छन् ।

– सामान्य लक्षणहरूमा टाउको दुखाइ, जस बिहान बढी हुन्छ ।

– बान्ता, दृष्टि समस्या जस्ता धमिलो देख्नु ।

– सन्तुलन गुमाउने, बोल्न समस्या देखिनु ।

– व्यक्तित्व परिवर्तन, स्मृति ह्रास आउनु ।

– सुनाइ समस्या, गन्ध नआउनु ।

– थकान भइरहनु, दिमाग भ्रमित हुनु ।

यी लक्षणहरू बढ्दै जाँदा गम्भीर हुन्छन् ।

चिकित्सककहाँ कहिले जाने ?

माथि उल्लेखित लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्त चिकित्सककोमा जानुपर्छ । टाउको दुखाइ बढ्दा, छट्पट हुँदा, दृष्टि परिवर्तन, सन्तुलन गुमाउँदा वा लक्षणहरू बढ्दै गएमा तुरुन्त जानुपर्छ ।

मस्तिष्क क्यान्सर निको हुन्छ ?

मस्तिष्क क्यान्सर निको हुने सम्भावना प्रकारमा निर्भर गर्छ । सौम्य प्रकारमा ८० प्रतिशतभन्दा बढी निको हुन्छ । घातक प्रकारमा कम, जस्ता ग्लियोब्लास्टोमामा ५ वर्षे जीवित दर ६ प्रतिशत छ ।

यो क्यान्सर भएपछि कुलमा ३६ प्रतिशत जीवित दर छ । युवाहरूमा निको हुने सम्भावना बढी छ । उपचारले जीवन लम्ब्याउँछ । जहाँसम्म उपचारको कुरा छ, मस्तिष्क क्यान्सरको उपचारमा शल्यक्रिया, विकिरण र औषधिबाट उपचार हुन्छ ।

यसको पहिचान कसरी हुन्छ ?

मस्तिष्क क्यान्सरको पहिचान गर्न शारीरिक जाँच, इतिहास र विभिन्न परीक्षणहरू गरेर हेरिन्छ । ब्रेन क्यान्सरको शंका भएमा सबैभन्दा पहिले मस्तिष्कको जाँच गर्न सीटी स्क्यान गर्न सुझाव दिइन्छ । कहिलेकाहीँ मस्तिष्कको स्पष्ट तस्वीर हेर्न नसामा विशेष डाई (रङ) पनि हालिन्छ ।

त्यस्तै, एमआरआई जाँचले मस्तिष्कमा भएका परिवर्तनहरू स्पष्ट देखाएर क्यान्सर पहिचान गर्न मद्दत गर्छ । बायोप्सीले यसको प्रकार निर्धारण गर्छ । न्यूरोलोजिकल परीक्षणले कार्यक्षमता जाँच गर्छ ।

अन्य परीक्षणहरूले फैलावट जाँच गर्छन्, जसले गर्दा उपचार योजना बन्छ ।

ब्रेन क्यान्सर पुष्टि भएपछि….

ब्रेन क्यान्सर पुष्टि भएपछि चिकित्सकले ट्युमरको स्थान, चरण र गम्भीरता हेरेर उपचारको तरिका तय गर्छन् ।

१. शल्यक्रिया

यदि ट्युमर सुरक्षित रूपमा निकाल्न सकिने ठाउँमा छ भने अपरेशन गरेर ट्युमर हटाउने प्रयास गरिन्छ । तर ट्युमर मस्तिष्कको संवेदनशील भागमा भएमा जोखिम पनि हुन सक्छ ।

२. रेडिएशन थेरापी

यसमा उच्च ऊर्जा किरण (एक्स–रे वा प्रोटोन) प्रयोग गरेर क्यान्सर कोशिकालाई नष्ट गरिन्छ ।

३. रेडियोसर्जरी

यसमा धेरै विकिरण किरणहरू एउटै बिन्दुमा केन्द्रित गरिन्छ । यसले ट्युमरमा उच्च मात्रा विकिरण पुर्‍याएर क्यान्सर कोषिकालाई नष्ट गर्छ ।

४. किमोथेरापी

औषधि मुखबाट वा नसाबाट दिएर क्यान्सर कोषिकालाई नष्ट गरिन्छ । कुन औषधि दिने भन्ने कुरा क्यान्सरको प्रकार र चरण अनुसार तय हुन्छ ।

५. टार्गेटेड ड्रग थेरापी

यस उपचारले क्यान्सर कोशिकाभित्र भएका विशेष असामान्यतामा मात्र असर गर्छ । सबै प्रकारका ब्रेन क्यान्सरमा होइन, केही विशेष अवस्थामा मात्र प्रयोग गरिन्छ ।

उपचारपछि पुनःस्थापना

ब्रेन क्यान्सरले बोली, सम्झना र शरीर चलाउने क्षमता प्रभावित गर्न सक्छ । त्यसैले, उपचारपछि फिजियोथेरापी, स्पिच थेरापी र मानसिक सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ ।

पूरै निको हुन समय र परिवारको साथ अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । शल्यक्रियाले ट्युमर हटाउँछ । विकिरणले कोषहरू नष्ट गर्छ । औषधिले कोषहरू रोक्छ । संयोजनमा प्रयोग हुन्छ । यसले जीवन बचाउँछ ।