दुर्गन्धले स्वास्थ्यमा कस्तो असर पार्छ ?

तपाईंतर्फ आइरहेको गन्धले वाकवाकी लाग्नुको साथै यसले शरीर र दिमागलाई पनि असर गर्न सक्छ । इङ्ल्यान्डको वेस्टबरी शहरकी रिटायर्ड शिक्षिका एलेन कोर्नरका लागि गर्मीका दिनमा आफ्नो बगैंचामा पाइला राख्नु असहनीय हुन्छ । उनी यसलाई ‘खुला फोहोरको ट्रकको पछाडि हिँड्नु जस्तो’ बताउँछिन् ।

घरका सबै झ्याल ढोका बन्द गरेर पनि नजिकैको फोहोर प्रशोधन केन्द्रबाट आउने दुर्गन्धबाट बच्न नसक्ने उनी बताउँछिन् । उनका अनुसार, ‘हामी बगैंचा प्रयोग गर्न सक्दैनौं, न त बाहिर हिँड्न नै सक्छौं । यस्तो लाग्छ कि बान्ता नै आउँछ ।’

हामीमध्ये धेरैले कुहिएको फोहोरको गन्ध महसुस गरेकै हुन्छौं– फोहोर फाल्दा, नालीको छेउबाट जाँदा वा कुनै कारखानाबाट आउने खराब गन्ध सामना गर्दा ।

अब सोच्नुहोस्, यदि तपाईंले यस्तो दुर्गन्ध सधैं सहेर बस्नुपर्‍यो भने के हुन्छ ?

तर पनि हामी यस्तो ‘गन्ध प्रदूषण’ को स्वास्थ्यमा पर्ने असरप्रति निकै कम ध्यान दिन्छौं । खराब गन्धलाई प्रायः व्यक्तिगत वा सामान्य कुरा ठानेर बेवास्ता गरिन्छ ।

अध्ययनहरूले देखाएअनुसार मानिसहरूले आफ्नो देख्ने, सुन्ने, छुने र स्वाद लिने क्षमताको तुलनामा सूँघ्ने क्षमतलाई कम महत्व दिन्छन् । अमेरिकाका कलेज पढ्ने केही विद्यार्थीहरूले त आफ्नो सूँघ्ने क्षमता गुमाउनुभन्दा आफ्नो मोबाइल फोन गुमाउनु राम्रो हुन्छ भन्ने पनि स्वीकार गरेका छन् ।

गन्ध आउनु केवल असुविधाको कुरा मात्र होइन, स्वास्थ्यका लागि समेत यो निकै हानिकारक मानिन्छ । शहरी क्षेत्रमा हुने अप्रिय गन्धले टाउको दुख्ने, बान्ता आउँला जस्तो हुने , सास फेर्न गाह्रो हुने, निद्रा नलाग्ने जस्ता स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउने कुरा अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

यिनको मानसिक र शारीरिक असर लामो समयसम्म रहन सक्छ ।

खतरा संकेत गर्ने गन्ध

सूँघ्ने क्षमता हामीलाई केही हदसम्म भए पनि बिरामी वा संक्रमित हुनबाट बचाउनका लागि विकास भएको चेतावनी संकेत हो । जुन वस्तुबाट सडेको गन्ध आउँछ, त्यसमा प्रायः हानिकारक ब्याक्टेरिया हुन्छन् ।

स्वीडेनको स्टकहोमस्थित क्यारोलिन्स्का इन्स्टिच्युटका गन्ध विज्ञान प्रोफेसर जोहान लुन्डस्ट्रोम भन्छन्, ‘सूँघ्ने क्षमता हाम्रो इम्युन सिस्टमको हिस्सा हो। यसले एक बचाव प्रणालीको रूपमा काम गर्छ जसले हामीलाई वातावरणमा रहेको खतरा बारे चेतावनी दिन्छ ।’

उनको शोधले देखाएअनुसार गन्धको संकेत नाकबाट भित्र पसेको करिब ४०० मिलिसेकन्डभित्र नै दिमागले प्रोसेस गरिसक्छ । खराब गन्धको सम्पर्कमा आएका मानिसहरूले छिटो शारीरिक प्रतिक्रिया देखाए र स्वाभाविक रूपमा त्यो ठाउँबाट टाढा हटे ।

सूँघ्ने यो रक्षात्मक प्रवृत्तिले कुनै गन्ध खराब हो भन्ने कुरालाई सजिलै विश्वास गर्न सजिलो बनाउँछ, चाहे त्यो गन्ध सामान्य रूपमा राम्रो मानिन्छ भने पनि ।

लुन्डस्ट्रोम भन्छन्, ‘यदि हामी कुनै गन्धलाई पहिचान गर्न सक्दैनौं भने, त्यो लगभग सधैं नकारात्मक अनुभव हुन्छ ।’

स्वास्थ्यमा असर

सूँघ्नु केवल खतरा पत्ता लगाउने कुरा मात्र होइन । गन्धले मानिसको स्वास्थ्य र जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ । वैज्ञानिकहरूले देखाएका छन् राम्रो गन्धले हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यलाई फाइदा पुर्‍याउँछ किनकि यसले दिमागका त्यस्ता भागहरूलाई सक्रिय गर्छ जुन भावना र सम्झनासँग जोडिएका हुन्छन् ।

तर उल्टो, खराब गन्धले स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउन सक्छ भन्ने प्रमाण पनि छन् । यद्यपि वैज्ञानिकहरू अझै ‘गन्ध प्रदूषण’ र प्रत्यक्ष शारीरिक प्रभावबीचको सही सम्बन्ध बुझ्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।

खराब गन्धले टाउको दुख्ने वा बान्ता हुने जस्ता लक्षणहरू पछाडि केही जैविक कारणहरू रहेको एउटा अध्ययनमा पाइएको छ ।

खराब गन्धले ‘वेगस नर्भ’ लाई सक्रिय गर्न सक्छ, जुन दिमाग र आन्द्रालाई जोड्ने महत्वपूर्ण तन्त्रिका प्रणाली हो । यसले व्यक्तिलाई मतली लाग्न सक्छ । तर स्पष्ट निष्कर्ष निकाल्न थप शोध आवश्यक छ ।

गन्धले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभाव यो कुरामा पनि निर्भर गर्छ कि हामी त्यस गन्धप्रति कति चिन्तित छौं । अमेरिकाको फिलाडेल्फियास्थित मोनेल केमिकल सेन्स सेन्टरकी मनोवैज्ञानिक पामेला डाल्टन भन्छिन्, ‘स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव व्यक्तिको त्यो गन्धप्रतिको घृणा वा डरबाट आउँछ ।’

उनले ४० वर्षसम्म गन्धको स्वास्थ्य प्रभावमा अध्ययन गरेकी छन् । जति बढी कुनै गन्धप्रति चिन्तित भइन्छ, त्यति नै बढी यसले स्वास्थ्य र जीवनमा असर पार्छ ।

जीवनशैलीमा परिवर्तन

लगातार रहिरहने खराब गन्धले जीवनका धेरै पक्षलाई प्रभावित गर्न सक्छ । यसले मानिसहरूलाई जीवनशैलीमा यस्ता परिवर्तन गर्न बाध्य पार्छ जुन पछि स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छन् । यिनलाई ‘मालएडाप्टिभ एक्शन’ भनिन्छ ।

उदाहरणका लागि, गर्मीमा पनि झ्याल बन्द राख्ने, बाहिर गएर व्यायाम नगर्ने वा साथीभाइसँग समय बिताउन डराउने । तर केही व्यक्तिका लागि हल्का गन्ध पनि असहनीय हुन सक्छ ।

उमेर, लिङ्ग, एलर्जी र धूम्रपान जस्ता जीवनशैलीका विकल्पहरूले पनि गन्धलाई कसरी महसुस गर्ने भन्ने कुरा निर्धारण गर्छन् । समयसँगै मानिसहरू खराब गन्धसँग बानी पर्न सक्छन्, तर ल्यान्डफिल जस्तो गन्ध सहनु सजिलो हुँदैन ।

उल्टो, राम्रो वा सामान्य गन्धसँग बानी पर्नु सामान्य कुरा हो ।

लुन्डस्ट्रोम भन्छन्, ‘एक पटक कुनै गन्धलाई पहिचान गरियो र त्यसले हानि गर्दैन भन्ने बुझियो भने, त्यसलाई महसुस गर्न छोडिन्छ ।’

यही कारणले गर्दा मानिसको नाकले एक ट्रिलियन गन्ध पहिचान गर्न सक्छ, तर पनि मानिसहरूलाई खतरनाक नभएका सामान्य चीजहरू जस्तै कफी वा भेनिलाको गन्ध सहीसँग नाम बताउन गाह्रो हुन्छ ।

अध्ययनअनुसार हामीमध्ये आधाभन्दा कम मानिसले कफी वा भेनिलाको गन्ध सही पहिचान गर्न सक्छन् ।

गन्धसँग लडाइँ

कहिलेकाहीँ हावाको दिशासँगै गन्ध आउँछ–जान्छ वा शहरको केही भागमा मात्र महसुस हुन्छ । क्यानाडाको ब्रिटिश कोलम्बिया विश्वविद्यालयकी पर्यावरण मोडेलिङ तथा नीतिकी एसोसिएट प्रोफेसर अमान्डा जियाङ भन्छिन्, ‘गन्ध धेरै स्थानीय हुन्छ । म एउटा ब्लक टाढा बस्छु र मलाई थाहा पनि हुँदैन कि छेउको क्षेत्रमा सडेको माछाको जस्तो गन्ध आइरहेको छ ।’

उनले भ्यानकुभरमा गन्ध प्रदूषणको प्रभावमा अध्ययन गरेकी छन् । तर सबैले यो गन्धलाई उस्तै अनुभव गर्दैनन् । शहरका कम आय भएका क्षेत्रहरू प्रायः ल्यान्डफिल वा भारी उद्योगहरू नजिकै हुन्छन् ।

युरोप र बेलायतका अध्ययनहरूले देखाएअनुसार केही देशहरूमा फोहोर जलाउने प्लान्ट, ल्यान्डफिल र खतरनाक फोहोर स्थलहरू नजिक कम आय भएका मानिसहरू बस्ने सम्भावना बढी हुन्छ ।

खराब गन्धबारे उजुरीले परिवर्तन ल्याउन सक्छ । सीवेज प्लान्टदेखि माछा प्रशोधन कारखानासम्म धेरै ठाउँहरूलाई स्थानीय मानिसहरूको अभियानपछि बन्द गर्नुपरेको छ ।

विश्वभर गन्ध प्रदूषण नियन्त्रण गर्न प्रयासहरू बढिरहेका छन्, यद्यपि सबै ठाउँमा समान रूपमा छैनन् । उदाहरणका लागि, चिलीमा माछाको चारा प्लान्टबाट आउने गन्धमा नयाँ नियम लागू गरिएको छ भने लिथुएनियामा आवासीय क्षेत्रमा कम्पनीहरूले उत्पादन गर्ने गन्धको सीमा तोक्न कडा नियम बनाइएको छ ।

गन्धका फाइदाहरू

जुन ठाउँमा खराब गन्ध हुन्छ, त्यहाँ बस्ने मानिसहरूका लागि जीवन कठिन हुन सक्छ । तर एउटा सकारात्मक कुरा के छ भने, राम्रोसँग काम गर्ने सूँघ्ने क्षमता राम्रो स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण हिस्सा हो ।

जसको सूँघ्ने क्षमता राम्रो हुन्छ, उनीहरूले खानेकुरा र यौन जीवनबाट पनि बढी आनन्द लिन्छन् भन्ने कुरा अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

एउटा अध्ययनमा ७० वर्षका वयस्कहरूमा गरिएको शोधले देखाएको छ– सूँघ्ने क्षमता राम्रो भएका व्यक्तिहरूलाई यौन सम्बन्धबाट बढी सन्तुष्टि मिल्छ । सोही अध्ययनअनुसार महिलाहरूले सेक्सका बेला बढी पटक अर्गेज्म हुने बताएका थिए ।

पामेला डाल्टन भन्छिन्, ‘मलाई खराब गन्धबाट समस्या हुँदैन किनकि यसको मतलब मेरो सूँघ्ने क्षमता राम्रोसँग काम गरिरहेको छ ।’

दुनियाँ भरका ५ प्रतिशत मानिसहरूमा सूँघ्ने क्षमता नै हुँदैन । यस अवस्थालाई एनोस्मिया भनिन्छ । यस्ता व्यक्तिहरूले विभिन्न स्वास्थ्य प्रभावहरू भोग्नुपर्छ ।

उनीहरूसँग कुरा गर्दा थाहा हुन्छ उनीहरूलाई भोक कम लाग्छ र खानेकुराको स्वाद नआउँदा उनीहरूको खानपान पनि बिग्रिन सक्छ । लुन्डस्ट्रोम भन्छन्, ‘यदि सूँघ्ने क्षमता गुमाइयो भने, यसले भोक घटेको जस्तो लाग्छ ।’

अध्ययनअनुसार वृद्धहरूमा सूँघ्ने क्षमता कमजोर हुँदा ५ वर्षभित्र मृत्युको जोखिम ५० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्छ । वैज्ञानिकहरू अझै बुझ्न प्रयास गरिरहेका छन् किन यस्तो हुन्छ, तर यसलाई हृदय रोग, अल्जाइमर र पार्किन्सन जस्ता न्यूरोडिजेनेरेटिभ रोगसँग जोडिएको छ ।

डाल्टन भन्छिन्, ‘दशकौंसम्म गन्धमा शोध गरेकी व्यक्तिका रूपमा मलाई खराब गन्धबाट समस्या हुँदैन, किनकि यसको मतलब मेरो सूँघ्ने क्षमता राम्रोसँग काम गरिरहेको छ ।’

बीबीसीबाट