१२ संकेत, जुन स्तन क्यान्सर हुँदा देखिन्छ

स्तन क्यान्सर विश्वभरमै महिलामा मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये एक मानिन्छ ।

यस्तो हुनुको कारण मध्ये एक हो, संकेत देखिए पनि वेवास्ता गर्नु । कतिपय अवस्थामा शंका लागे पनि डरले पहिचानका लागि अस्पताल नजानु ।

धेरैलाई थाहा नहुनसक्छ, समयमै संकेत चिन्न सके जीवन बचाउन सकिन्छ । स्तनमा देखिने साना–साना परिवर्तनहरूलाई बेवास्ता नगरी ध्यान दिने हो भने उपचार सहज र सफल हुनसक्छ ।

के–कस्तो संकेत देखिए सचेत हुनुपर्छ, थाहा पाउनुहोस् ।

१. स्तन वा काखीमा गाँठो देखिनु

स्तन क्यान्सरको सबैभन्दा सामान्य संकेतमध्ये एक हो, स्तन वा काँखीको भागमा गाँठो देखिनु । यस्तो गाँठो कहिलेकाहीँ कडा, कहिलेकाहीँ नरम पनि हुन सक्छ । सबै गाँठो क्यान्सर नै हुन्छ भन्ने होइन, तर कुनै पनि असामान्य गाँठोलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन । प्रायः महिलाले नुहाउँदा वा कपडा लगाउँदा यस्तो परिवर्तन महसुस गर्न सक्छिन् ।

काखी (बाहुला तलको भाग)मा देखिने गाँठो पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनकि स्तनसँग सम्बन्धित ग्रन्थीहरू (लिम्फ नोड) त्यहाँ हुन्छन् । यदि क्यान्सर फैलिन थालेको छ भने, त्यहाँ सुन्निने वा गाँठो बन्ने सम्भावना हुन्छ ।

नियमित रूपमा आफैंले स्तन जाँच गर्ने बानी बसाल्दा यस्तो परिवर्तन छिटो पत्ता लाग्न सक्छ । यदि कुनै गाँठो लामो समयसम्म रहिरह्यो, आकार बढ्दै गयो, वा दुख्न थाल्यो भने तुरुन्तै चिकित्सकलाई देखाउनु उचित हुन्छ ।

समयमै जाँच गर्दा डर कम हुन्छ र सही उपचार सुरु गर्न सजिलो हुन्छ ।

२. स्तनको आकार वा बनावटमा परिवर्तन

समयसँगै स्तनको आकार अलि ठूलो–सानो हुनु सामान्य हो । तर अचानक एकातिरको स्तन धेरै फरक देखिन थाल्यो भने त्यसलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ ।

एक स्तन अर्कोभन्दा ठूलो, सानो वा झुकेको जस्तो देखिनु असामान्य संकेत हुन सक्छ । कहिलेकाहीँ स्तनको आकार मात्र होइन, बनावट पनि फरक देखिन्छ । जस्तै, गोलो भाग एक्कासी असमान हुनु, वा कुनै भाग उठेको÷धसिएको जस्तो देखिनु । यस्तो परिवर्तन शरीरको भित्री समस्या संकेत गर्न सक्छ ।

महिलाहरूले आफ्नो स्तनको सामान्य आकार र बनावटबारे थाहा पाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले, बेला–बेलामा ऐनामा हेरेर तुलना गर्ने बानी गर्नुपर्छ । यदि परिवर्तन एक्कासी भयो वा समयसँगै बढ्दै गयो भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

३. स्तनको छालामा परिवर्तन

स्तनको छालामा हुने साना परिवर्तनहरू पनि स्तन क्यान्सरको संकेत हुन सक्छन् । छाला रातो हुनु, खाल्डो परेको जस्तो देखिनु, चाउरी पर्नु वा बाक्लो हुन थाल्नु जस्ता लक्षणहरू देखिन सक्छन् ।

कहिलेकाहीँ छालाको बनावट सुन्तलाको बोक्राजस्तो देखिन सक्छ । यो विशेष संकेतलाई धेरैले सुरुमा बेवास्ता गर्छन् । तर यो गम्भीर संकेत हुनसक्छ ।

यस्ता परिवर्तनहरू प्रायः दुखाइ बिना पनि देखिन सक्छन्, जसले गर्दा धेरै महिलाले ध्यान नदिन सक्छन् । तर छालामा भएको सानो फरक पनि शरीरले दिएको संकेत हुन सक्छ ।

यदि छालाको रङ, बनावट वा बनावटमा परिवर्तन लामो समयसम्म रह्यो भने चिकित्सकीय परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ । समयमै जाँच गर्दा समस्या के हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ र आवश्यक उपचार सुरु गर्न सजिलो हुन्छ ।

४. निप्पलमा हुने परिवर्तन

निप्पल वरिपरि हुने परिवर्तनहरू पनि स्तन क्यान्सरका महत्त्वपूर्ण संकेत हुन् । सामान्य अवस्थामा बाहिरतिर देखिने निप्पल अचानक भित्रतिर फर्किनुलाई पनि सामान्य मान्न सकिँदैन ।

यसका साथै निप्पलबाट तरल पदार्थ निस्किनु, जस्तै पारदर्शी, पहेँलो वा रगतजस्तो । यस्तो अवस्था दुखाइबिना पनि हुन सक्छ ।

कतिपय अवस्थामा निप्पल वरिपरि संवेदनशीलता बढ्नु, पोल्नु वा दुख्नु पनि देखिन्छ । यस्ता लक्षणहरूलाई सामान्य संक्रमण ठानेर बेवास्ता गर्न हुँदैन।

महिलाले आफ्नो निप्पलको सामान्य अवस्था कस्तो छ भन्ने बुझ्न जरुरी हुन्छ । कुनै परिवर्तन देखिएमा तुरुन्तै स्वास्थ्य जाँच गराउनु राम्रो हुन्छ ।

५. लगातार रहने स्तन दुखाइ

महिनावारी चक्रका कारण कहिलेकाहीँ स्तन दुख्नु सामान्य हो । तर लामो समयसम्म एकै ठाउँमा लगातार दुखिरह्यो भने त्यसलाई ध्यान दिनुपर्छ । स्तन क्यान्सरका कारण हुने दुखाइ कहिलेकाहीँ हल्का तानिएको जस्तो वा चिलाउने जस्तो पनि हुन सक्छ, वा कहिलेकाहीँ कडा दुखाइ पनि हुनसक्छ । विशेषगरी एउटै स्तन वा काखमा मात्र दुखाइ भइरह्यो भने जाँच आवश्यक हुन्छ ।

दुखाइसँगै अन्य लक्षणहरू, जस्तै गाँठो, छालामा परिवर्तन वा निप्पलबाट तरल आउने समस्या देखिए भने झनै सचेत हुनुपर्छ ।

६. निप्पलबाट असामान्य तरल निस्किनु

नथिचीकन आफैँ निप्पलबाट तरल पदार्थ बग्नु पनि असामान्य हो । यो स्तन क्यान्सरको संकेत हुनसक्छ । यो तरल पारदर्शी, पहेँलो वा रगत मिसिएको हुन सक्छ । कतिपय अवस्थामा दुखाइ नहुने भएकाले महिलाले यसलाई बेवास्ता गर्न सक्छन् ।

यदि एकातिरको निप्पलबाट मात्र यस्तो भइरहेको छ भने झनै ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ ।

यस्तो लक्षण देखिएपछि ढिलाइ नगरी स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । यसले रोगको अवस्था छिटो पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ । समयमै कदम चाल्दा उपचार सफल हुने सम्भावना धेरै हुन्छ ।

७. काखीमा सुन्निनु

स्तन क्यान्सरले कहिलेकाहीँ का‍खीमा पनि प्रभाव पार्छ । काखीमा सानो गाँठो देखिनु वा सुन्निनु यसको संकेत हुनसक्छ । काखीमा रहेका ग्रन्थीहरू शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीसँग सम्बन्धित हुन्छन् । यदि क्यान्सर फैलिन थालेको छ भने यी भागहरू प्रभावित हुन सक्छन् ।

महिलाले काखीको भाग पनि बेला–बेलामा जाँच गर्ने बानी बसाल्नु राम्रो हुन्छ । कुनै कडा भाग, गाँठो वा असामान्य तरिकाले सुन्निएको देखिएमा त्यसलाई बेवास्ता गर्नुहुँदैन । यस्तो अवस्था अन्य लक्षण बिना पनि देखिन सक्छ, त्यसैले सचेत हुनु आवश्यक हुन्छ ।

८. छालामा असामान्य परिवर्तन

स्तन वा निप्पल वरिपरि रातोपन, र्‍यास (घाउजस्तो) वा छाला खस्ने समस्या देखिन सक्छ । धेरैले यसलाई सामान्य एलर्जी वा छालाको समस्या ठान्छन् ।

यदि यस्तो समस्या लामो समयसम्म निको भएन भने यो स्तन क्यान्सरको संकेत हुनसक्छ । छाला पोल्नु वा सुक्खा भएर खस्ने समस्या पनि ध्यान दिनुपर्ने कुरा हो ।

यदि कुनै क्रिम वा औषधि प्रयोग गर्दा पनि सुधार भएन भने तुरुन्तै डाक्टरलाई देखाउनु उचित हुन्छ । यस्ता संकेतलाई सानो समस्या ठानेर ढिलाइ गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ ।

९. हिँड्दा वा चल्दा दुखाइ बढ्नु

कतिपय अवस्थामा स्तनमा भएको दुखाइ चल्दा वा थिचिँदा अझ बढ्न सक्छ । यो सामान्य मांसपेशीको दुखाइभन्दा फरक हुन्छ । विशेषगरी एउटै स्तनमा मात्र यस्तो समस्या देखिएमा ध्यान दिनुपर्छ ।

यो दुखाइ समयसँगै बढ्दै जान सक्छ र अरू लक्षणहरूसँग पनि देखिन सक्छ । यदि दैनिक काम गर्दा असहज महसुस हुन थाल्यो भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नुहुँदैन । समयमै जाँच गर्दा समस्या गम्भीर हुनु अघि नै नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

१०. स्तनको तापक्रममा परिवर्तन

एक स्तन अर्कोभन्दा बढी तातो महसुस हुनु पनि असामान्य संकेत हुनसक्छ । कहिलेकाहीँ सुन्निने अवस्था वा भित्री परिवर्तनका कारण यस्तो हुनसक्छ।

महिलाले प्रायः यस्तो सानो फरक महसुस नगर्न सक्छन्, तर ध्यान दिएमा थाहा पाउन सकिन्छ । यदि कुनै कारण बिना स्तन तातो वा रातो देखियो भने त्यसलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । यस्तो अवस्थामा स्वास्थ्य जाँच आवश्यक हुन्छ ।

११. स्तनको कुनै भाग सुन्निनु

स्तनको कुनै एक भाग मात्र सुन्निनु, कडा हुनु वा भारी महसुस हुनु पनि क्यान्सरको संकेत हुन सक्छ । यस अवस्थामा स्पष्ट गाँठो नदेखिए पनि भित्री समस्या हुन सक्छ ।

एकातिर मात्र परिवर्तन देखिएमा झनै सचेत हुनुपर्छ । स्तनको आकार वा बनावटमा सानो फरक देखिए पनि ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । समयमै जाँच गर्दा समस्या पत्ता लगाउन सजिलो हुन्छ ।

१२. स्तनको समग्र रूपमै परिवर्तन

स्तनको समग्र संरचना परिवर्तन हुनु, जस्तै छाला चाउरिनु, धसिनु वा बनावट फरक हुनु महत्त्वपूर्ण संकेत हुनसक्छ । कहिलेकाहीँ यो परिवर्तन बिस्तारै हुन्छ, जसले गर्दा महिलाले तुरुन्तै ध्यान नदिन सक्छन् ।

ऐनामा हेरेर नियमित रूपमा स्तनको अवस्था जाँच गर्दा यस्तो परिवर्तन चिन्न सजिलो हुन्छ । यदि कुनै नयाँ परिवर्तन देखियो भने त्यसलाई बेवास्ता नगरी जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ ।