आईभीएफमा हुने त्रुटि केवल मानवीय गल्ती होइनन्, आवश्यक छ डिजिटल प्रणाली

इन भिट्रो फर्टिलाइजेसन (आईभीएफ)ले सन्तान प्राप्त गर्न कठिनाइ भोगिरहेका हजारौँ दम्पतीका लागि नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ । आधुनिक चिकित्सा प्रविधिको विकाससँगै उपचारको सफलता पनि निरन्तर बढिरहेको छ । तर उपचार प्रविधि जति उन्नत भए पनि त्यसलाई व्यवस्थित गर्ने प्रणाली भने धेरै ठाउँमा अझै पुरानै शैलीमा सञ्चालन भइरहेको देखिन्छ ।

नेपालसहित विश्वका विभिन्न देशहरूमा सार्वजनिक भएका केही घटनाहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएका छन्– के आईभीएफमा हुने सबै त्रुटि केवल
कुनै एक चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको व्यक्तिगत गल्ती मात्र हुन् ?

कमजोर अभिलेख व्यवस्थापन, फरक–फरक प्रणालीमा छरिएका विवरण, नमूनाको स्पष्ट पहिचान नहुनु, वा उपचार प्रक्रियाको प्रभावकारी डिजिटल निगरानीको अभावले पनि जोखिम बढाउन सक्छ ।

आईभीएफ क्लिनिक बिरामीका लागि सामान्य स्वास्थ्य संस्था मात्र होइन । धेरै दम्पतीका लागि यो उनीहरूको वर्षौँदेखिको सपना, आशा र परिवार निर्माण गर्ने यात्राको केन्द्र हो । उपचार सुरु गर्नुअघि उनीहरूले मानसिक, आर्थिक र शारीरिक रूपमा ठूलो संघर्ष पार गरेका हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा एउटा सानो प्रक्रियागत त्रुटिले उपचारको परिणाममा मात्र होइन, स्वास्थ्य संस्थाप्रतिको विश्वासमा पनि गहिरो असर पार्न सक्छ ।

सामान्य उपचारमा कुनै परीक्षण दोहोर्‍याउन वा औषधि परिवर्तन गर्न सकिन्छ । तर आईभीएफमा एउटा अण्डा, एउटा शुक्रकीट वा एउटा भ्रूणको विकल्प सधैँ उपलब्ध हुँदैन । त्यसैले यहाँ प्रत्येक प्रक्रिया, प्रत्येक नमूना र प्रत्येक निर्णय अत्यन्त सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन हुन आवश्यक हुन्छ ।

आज पनि धेरै फर्टिलिटी केन्द्रहरूमा बिरामीको उपचार हिस्ट्री, प्रयोगशालाका अभिलेख, भ्रूणसम्बन्धी विवरण तथा अन्य महत्त्वपूर्ण जानकारी कागजी फाइल, हस्तलिखित लेबल वा छुट्टाछुट्टै कम्प्युटर प्रणालीमा राख्ने अभ्यास देखिन्छ । जब एउटै समयमा धेरै बिरामीको उपचार भइरहेको हुन्छ, यस्ता विखण्डित प्रणालीले सूचना छुट्ने, दोहोरिने वा गलत व्यक्तिसँग सम्बन्धित हुने जोखिम बढाउन सक्छ।

यही कारणले एकीकृत डिजिटल प्रणाली वा फर्टिलिटी ईआरपीको आवश्यकता बढ्दो रूपमा महसुस भइरहेको छ । यस्तो प्रणालीले बिरामीको सम्पूर्ण उपचार इतिहास, प्रयोगशालाका गतिविधि, नमूनाको पहिचान, उपचारका प्रत्येक चरण तथा कसले, कहिले र कुन प्रक्रिया सम्पन्न गर्‍यो भन्ने विवरण सुरक्षित रूपमा अभिलेखित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ । यसले चिकित्सकलाई आवश्यक जानकारी समयमै उपलब्ध गराउँछ, निर्णय प्रक्रियालाई सहज बनाउँछ र मानवीय त्रुटिको सम्भावना कम गर्न मद्दत गर्छ ।

आईभीएफ व्यवस्थापनलाई केवल अपोइन्टमेन्ट वा बिलिङ प्रणालीका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । प्रारम्भिक परामर्शदेखि परीक्षण, औषधि व्यवस्थापन, भ्रूण विकास, क्रायोप्रिजर्भेसन र अन्तिम उपचार परिणामसम्मका सबै चरण एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन् । विशेष गरी भविष्यका लागि सुरक्षित राखिएका भ्रूण, अण्डा वा शुक्रकीटको सही पहिचान, भण्डारण, स्थान र प्रयोगसम्बन्धी पूर्ण अभिलेख सुरक्षित हुनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।

यससँगै बिरामीको गोपनीयता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण विषय हो । आईभीएफ उपचारका क्रममा स्वास्थ्य इतिहास, परीक्षण नतिजा, भ्रूणसम्बन्धी अभिलेखलगायत अत्यन्त संवेदनशील जानकारी संकलन गरिन्छ । त्यसैले डेटा सुरक्षा, सीमित पहुँच, गतिविधिको अभिलेख र सुरक्षित डिजिटल संरचना प्रत्येक स्वास्थ्य संस्थाको नैतिक तथा कानुनी जिम्मेवारीको हिस्सा बन्नुपर्छ ।

नेपालमा आईभीएफ सेवा तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ । यससँगै साझा राष्ट्रिय डिजिटल मापदण्ड, अभिलेख व्यवस्थापनका स्पष्ट निर्देशिका र प्रभावकारी नियामक अनुगमनको आवश्यकता पनि बढ्दै गएको छ । भविष्यमा स्वास्थ्य संस्थाको मूल्यांकन भवन, उपकरण र जनशक्तिमा मात्र सीमित नरही डिजिटल अभिलेख, डेटा सुरक्षा, नमूना व्यवस्थापन र उपचार प्रक्रियाको पारदर्शितालाई समेत समेट्नुपर्ने समय आएको छ ।

अन्ततः आईभीएफमा सफलता केवल गर्भधारण सफल हुनुमा मात्र सीमित हुँदैन । वास्तविक सफलता तब प्राप्त हुन्छ, जब प्रत्येक बिरामीको जानकारी सुरक्षित हुन्छ, प्रत्येक नमूना सही रूपमा व्यवस्थापन हुन्छ र उपचारका सबै चरण आवश्यकता पर्दा स्पष्ट रूपमा प्रमाणित गर्न सकिन्छ ।

आधुनिक प्रयोगशालासँगै डिजिटल सुशासन, साझा मापदण्ड र उत्तरदायी नियमनलाई सँगसँगै अघि बढाउन सके आईभीएफ सेवा अझ सुरक्षित, विश्वसनीय र जनविश्वासको बलियो आधार बन्न सक्छ ।

(खनाल सूचना प्रविधि, डिजिटल सुशासन र प्रणाली सुधार क्षेत्रका प्रविधि विज्ञ हुन् ।)