कति खतरनाक हो फ्याटी लिभर ‍? नियन्त्रणका ६ तरिका

फ्याटी लिभर अर्थात् कलेजोमा आवश्यकभन्दा बढी बोसो जम्मा हुनु आजभोलि धेरै मानिसमा देखिने समस्या हो । धेरैलाई स्वास्थ्य परीक्षण वा पेटको अल्ट्रासाउन्ड गराउँदा अचानक ‘ग्रेड १ फ्याटी लिभर’ देखिन्छ ।

त्यसपछि पहिलो प्रश्न हुन्छ, ‘अब कलेजो बिग्रिन थाल्यो त ?’

ग्रेड १ फ्याटी लिभर देखिँदा सामान्य समस्या भनेर बेवास्ता गर्नु ठीक होइन, तर यसलाई कलेजो बिग्रिसकेको वा सिरोसिस भइसकेको अवस्था ठान्नु पनि गलत हो । फ्याटी लिभरका ग्रेड १, २ र ३ हुन्छन् । सामान्यतया ग्रेड १ भन्दा ग्रेड २ र ३ मा कलेजोमा बोसो बढी जम्मा भएको हुन्छ र जोखिम पनि बढी हुन्छ ।

ग्रेड १ प्रायः कलेजोमा बोसो जम्मा हुन थालेको सुरुवाती अवस्था हो । त्यसैले ग्रेड १ देखिँदैमा धेरै आत्तिनु पर्दैन । सही समयमा खानपान, तौल, शारीरिक गतिविधि र मधुमेह तथा कोलेस्ट्रोलजस्ता समस्यामा नियन्त्रण गर्न सके कलेजोमा जम्मा भएको बोसो घटाउन र रोगको प्रगति रोक्न सकिन्छ ।

फ्याटी लिभरलाई कसरी बुझ्ने ?

कलेजोमा केही मात्रामा बोसो हुनु असामान्य होइन । तर कलेजोका कोषिकामा आवश्यकभन्दा बढी बोसो जम्मा हुन थालेपछि त्यसलाई फ्याटी लिभर भनिन्छ ।

अल्ट्रासाउन्डमा कलेजोमा बोसोको मात्रा हल्का बढेको देखिएमा प्रायः त्यसलाई ग्रेड १ फ्याटी लिभर भनिन्छ । ग्रेड २ र ३ मा बोसोको मात्रा क्रमशः बढी देखिन्छ ।

यो अवस्थालाई अहिले चिकित्सकीय भाषामा ‘मेटाबोलिक एसोसिएटेड स्टियाटोटिक लिभर डिजिज’ भनिन्छ । यसमा मोटोपन, पेट वरिपरि बोसो, इन्सुलिन प्रतिरोध, टाइप–२ मधुमेह, उच्च रक्तचाप र रगतमा कोलेस्ट्रोल वा ट्राइग्लिसराइड बढ्नेजस्ता मेटाबोलिक समस्या महत्वपूर्ण जोखिम कारक हुन्छन् ।

तर ‘ग्रेड १’ देखियो भन्दैमा कलेजोमा गम्भीर क्षति भइसकेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । अल्ट्रासाउन्डले मुख्यतः कलेजोमा बोसो जम्मा भएको संकेत दिन्छ; कलेजोका भाग सुन्निनु वा दाग अर्थात् फाइब्रोसिस कति छ भन्ने कुरा छुट्टै मूल्यांकन गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

कति खतरनाक ?

ग्रेड १ आफैंमा प्रायः गम्भीर अवस्था होइन । त्यसैले ग्रेड १ फ्याटी लिभर देखिँदैमा धेरै आत्तिनु पर्दैन । तर यसलाई भविष्यमा समस्या हुन सक्ने जोखिमको संकेतका रूपमा लिनुपर्छ ।

कलेजोमा बोसो जम्मा हुनु लामो समयसम्म रह्यो र त्यससँगै कलेजोमा सुन्निनु तथा कलेजोका कोषिकामा क्षति हुन थाल्यो भने अवस्था गम्भीर हुँदै जान सक्छ । मेटाबोलिक एसोसिएटेड स्टियाटोटिक लिभर डिजिजबाट मेटाबोलिक एसोसिएटेड स्टियाटोहिपाटाइटिसतर्फ जान थालेपछि भने बढी सचेत हुनुपर्छ ।

स्टियाटोहिपाटाइटिसमा कलेजोका कोषिकामा इन्जुरी हुन थाल्छ । कलेजोका इन्जाइमहरूमा गडबडी देखिनु पनि कलेजोका कोषिकामा क्षति हुन थालेको संकेत हुनसक्छ ।

त्यसपछि फाइब्रोसिस हुँदै सिरोसिस र दुर्लभ अवस्थामा कलेजोको क्यान्सरसम्म पुग्ने जोखिम हुन्छ । तर सबै ग्रेड १ फ्याटी लिभर सिरोसिसमा पुग्छन् भन्ने होइन ।

समग्रमा, फ्याटी लिभर भएका मानिसमध्ये करिब ३ प्रतिशतमा मात्र गम्भीर समस्या हुँदै कलेजो बिग्रिने वा कलेजो फेल हुने अवस्थासम्म पुग्ने जोखिम हुने चिकित्सकीय अनुभव छ । त्यसैले ग्रेड १ देखिँदैमा ‘अब कलेजो बिग्रियो’ भनेर डराउनु आवश्यक छैन । तर ‘ग्रेड १ हो, केही गर्नुपर्दैन’ भन्ने सोच पनि गलत हो ।

किन हुन्छ ?

फ्याटी लिभरको पछाडि एउटै कारण हुँदैन । विशेषगरी शरीरमा बोसो र चिनीको मेटाबोलिज्मसँग सम्बन्धित समस्याले यसको जोखिम बढाउँछन् ।

१. तौल बढी हुनु

विशेषगरी पेट वरिपरि बोसो बढी जम्मा भएको अवस्थामा कलेजोमा बोसो जम्मा हुने सम्भावना बढ्छ ।

२. मधुमेह वा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढी हुनु

इन्सुलिन प्रतिरोध र टाइप–२ मधुमेह फ्याटी लिभरसँग बलियो रूपमा सम्बन्धित छन् ।

३. कोलेस्ट्रोल र ट्राइग्लिसराइड बढ्नु

रगतमा बोसोको मात्रा असन्तुलित हुँदा कलेजोमा पनि बोसो जम्मा हुन सक्छ ।

४. शारीरिक गतिविधि कम हुनु

दिनभर बसिरहने, नियमित व्यायाम नगर्ने र शरीरलाई पर्याप्त सक्रिय नराख्ने बानीले तौल तथा मेटाबोलिक समस्या बढाउन सक्छ ।

५. अस्वस्थ खानपान

अत्यधिक क्यालोरी, चिनी, गुलियो पेय पदार्थ, प्रशोधित खाना तथा अस्वस्थ बोसोको अत्यधिक सेवनले जोखिम बढाउन सक्छ । विशेषगरी धेरै चिनी भएका पेय पदार्थ र फ्रक्टोजयुक्त खानेकुराको अत्यधिक सेवन कम गर्न चिकित्सकीय सल्लाह दिइन्छ ।

६. मदिरा सेवन

मदिराले पनि कलेजोमा बोसो जम्मा गराउन सक्छ । त्यसैले, फ्याटी लिभर देखिएको अवस्थामा मदिरा सेवनबारे चिकित्सकसँग स्पष्ट छलफल गर्नुपर्छ । यसका अतिरिक्त केही औषधि, तीव्र रूपमा तौल घट्नु, कुपोषण तथा केही दुर्लभ आनुवंशिक समस्याले पनि कलेजोमा बोसो जम्मा हुन सक्छ ।

लक्षण के के हुन् ?

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—ग्रेड १ फ्याटी लिभरमा धेरैजसो मानिसमा कुनै स्पष्ट लक्षण देखिँदैन ।

त्यसैले, आफूलाई केही नभएको महसुस हुँदैमा कलेजो पूर्ण रूपमा स्वस्थ छ भनेर ढुक्क हुन मिल्दैन । कतिपयमा लगातार थकान, कमजोरी वा पेटको दायाँ माथिल्लो भागमा असहजता हुन सक्छ ।

यही कारणले धेरै मानिसमा फ्याटी लिभर नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, रगतको जाँच वा पेटको अल्ट्रासाउन्ड गर्दा संयोगवश पत्ता लाग्छ ।

तर आँखा वा छाला पहेँलो हुनु, पेटमा पानी जमेर फुल्नु, खुट्टा सुन्निनु, अत्यधिक कमजोरीजस्ता लक्षण देखिए भने त्यसलाई सामान्य ग्रेड १ फ्याटी लिभर भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । यस्ता लक्षण गम्भीर कलेजो रोगमा पनि देखिन सक्छन् र चिकित्सकीय मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ ।

कसरी थाहा हुन्छ ?

फ्याटी लिभर पत्ता लगाउन चिकित्सकले बिरामीको तौल, खानपान, मदिरा सेवन, मधुमेह, रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल तथा अन्य स्वास्थ्य अवस्थाबारे जानकारी लिन सक्छन् ।

रगतमा कलेजोका इन्जाइम तथा कलेजोको कार्यसम्बन्धी परीक्षण, रगतमा चिनी, एचबीए१सी, कोलेस्ट्रोल तथा ट्राइग्लिसराइडजस्ता परीक्षण गर्न सकिन्छ ।

हेपाटाइटिस बी तथा सीजस्ता अन्य कारण पनि आवश्यकताअनुसार जाँच गरिन्छ । अल्ट्रासाउन्डबाट कलेजोमा बोसो जम्मा भएको देखिन सक्छ ।

तर अल्ट्रासाउन्डमा ‘ग्रेड १’ देखिनु मात्रले कलेजो सुन्निनु वा फाइब्रोसिस छैन भनेर निश्चित गर्न सकिँदैन । आवश्यक परे चिकित्सकले थप परीक्षणबाट कलेजोमा दाग परेको जोखिम मूल्यांकन गर्न सक्छन् ।

ग्रेड १ फ्याटी लिभरको उपचार कसरी गर्ने ?

ग्रेड १ फ्याटी लिभरमा उपचारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार तौल घटाउनु अर्थात् वेट लस गर्नु हो । सकेसम्म शरीरको कुल तौलको करिब १० प्रतिशत तौल घटाउनु राम्रो हुन्छ । त्यो सम्भव नभए पनि कम्तीमा ५ प्रतिशत तौल घटाउँदा कलेजोमा जम्मा भएको बोसो घटाउन मद्दत पुग्छ ।

तौल घटाउनु, तर बिस्तारै

तौल बढी भएका व्यक्तिले तौल घटाउँदा कलेजोमा जम्मा भएको बोसो घट्न सक्छ । शरीरको कुल तौलको करिब ३–५ प्रतिशत तौल घटाउँदा पनि कलेजोको बोसो कम हुन सक्छ, जबकि करिब ७–१० प्रतिशत तौल घटाउँदा कलेजोको सूजन र फाइब्रोसिसमा समेत सुधार आउन सक्छ ।

तर छोटो समयमा अत्यधिक तौल घटाउने प्रयास गर्नु उचित हुँदैन । बिस्तारै र चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार तौल घटाउनु सुरक्षित हुन्छ ।

खानपान सुधार्नु

‘फ्याटी लिभरको औषधि’ भनेर कुनै एउटा खाना खोज्नुभन्दा समग्र खानपान सुधार गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

थालीमा हरियो सागसब्जी, विभिन्न तरकारी, फलफूल, साबुत अन्न, दाल तथा स्वस्थ बोसोका स्रोत समावेश गर्न सकिन्छ । अत्यधिक चिनी भएका पेय पदार्थ, मिठाई, प्रशोधित खाना तथा धेरै क्यालोरी भएका खानेकुरा कम गर्नु उपयोगी हुन्छ ।

भात वा रोटी पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्ने भन्ने होइन । मात्रा, खाना पकाउने तरिका र समग्र आहारको सन्तुलन महत्वपूर्ण हुन्छ ।

लस्सी, सस्सीजस्ता पेय वा खानेकुरा पनि फ्याटी लिभर भएका व्यक्तिले आफ्नो समग्र खानपानअनुसार ध्यान दिएर लिनुपर्छ । विशेषगरी धेरै चिनी मिसाइएको पेय पदार्थको सेवन कम गर्नु उचित हुन्छ ।

नियमित शारीरिक गतिविधि

नियमित हिँडडुल तथा व्यायामले तौल नियन्त्रणमा मात्र होइन, कलेजोको स्वास्थ्यमा पनि फाइदा पुर्‍याउन सक्छ । तौल घट्न नसके पनि शारीरिक गतिविधिले लाभ दिन सक्छ ।

मधुमेह, रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण

फ्याटी लिभरलाई कलेजोको समस्या भनेर मात्र हेर्नु हुँदैन । यो शरीरको समग्र मेटाबोलिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको हुन्छ ।

त्यसैले, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, उच्च कोलेस्ट्रोल वा ट्राइग्लिसराइड भए त्यसलाई पनि नियन्त्रणमा राख्नु उपचारकै महत्वपूर्ण हिस्सा हो ।

औषधि कहिले आवश्यक पर्छ ?

ग्रेड १ फ्याटी लिभर देखिँदैमा सबैले औषधि खानुपर्छ भन्ने होइन । यसको मुख्य उपचार जीवनशैली परिवर्तन र तौल घटाउनु नै हो ।

तर फ्याटी लिभरबाट स्टियाटोहिपाटाइटिसको अवस्था विकास भएको अवस्थामा चिकित्सकले बिरामीको अवस्था हेरेर औषधिको आवश्यकता मूल्यांकन गर्न सक्छन् ।

भिटामिन ‘ई’ केही निश्चित बिरामीमा प्रयोग गर्न सकिने औषधिमध्ये एक हो । त्यस्तै, रेसमेटिरोम (Resmetirom) स्टियाटोहिपाटाइटिसमा प्रयोग हुने र अहिले निकै आशाजनक नतिजा देखाएको औषधिका रूपमा चर्चा भइरहेको छ । यो औषधि सबै फ्याटी लिभर भएका व्यक्तिका लागि भने होइन ।

रेसमेटिरोम नेपालमा हाल उपलब्ध नहुन पनि सक्छ । त्यसैले औषधि आफैंले किनेर वा चिकित्सकीय सल्लाहबिना प्रयोग गर्नु हुँदैन । कुन अवस्थामा कुन औषधि आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा कलेजोमा सुन्निनु, फाइब्रोसिस तथा अन्य स्वास्थ्य अवस्थाको मूल्यांकनपछि चिकित्सकले निर्णय गर्छन् ।

आफैं औषधि वा जडीबुटी नखानु

ग्रेड १ फ्याटी लिभर देखिएपछि आफैंले विभिन्न ‘लिभर डिटक्स’, जडीबुटी वा सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन । केही हर्बल उत्पादनले उल्टै कलेजोलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छन् ।

समग्रमा, ग्रेड १ फ्याटी लिभर देखिँदैमा धेरै आत्तिनुपर्ने अवस्था होइन । तर यसलाई शरीरको मेटाबोलिक स्वास्थ्य सुधार्ने संकेतका रूपमा लिनुपर्छ । समयमै तौल घटाउने, खानपान सुधार्ने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने तथा मधुमेह, कोलेस्ट्रोल र रक्तचाप नियन्त्रणमा राख्ने हो भने कलेजोमा जम्मा भएको बोसो घटाउन र रोगको प्रगति रोक्न सकिन्छ ।

ग्रेड १ भन्दा ग्रेड २ र ३ मा जोखिम बढी हुन्छ । अझ कलेजोका कोषिकामा इन्जुरी र सुन्निनु सुरु भएर स्टियाटोहिपाटाइटिसको अवस्था देखिन थालेपछि भने थप गम्भीरतापूर्वक मूल्यांकन र उपचार आवश्यक हुन्छ ।