जीवित अंगदान के हो ? जानौं अंग दिएपछि शरीरमा हुने परिवर्तन

कसैको जीवन बचाउन आफ्नो शरीरको अंग दान गर्नु मानवताका लागि सबैभन्दा ठूलो काम मानिन्छ । मृत्युपछि गरिने अंगदानबारे धेरैलाई जानकारी भए पनि जीवित अवस्थामा आफ्नो अंग वा अंगको केही भाग दान गर्ने प्रक्रियाबारे भने अझै धेरै भ्रम र डर पाइन्छ ।

विशेषगरी मिर्गौला वा कलेजो दान गर्ने व्यक्तिको मनमा ‘एउटा अंग दिएपछि आफू सामान्य जीवन बाँच्न सकिन्छ कि सकिँदैन ?’, ‘भविष्यमा स्वास्थ्यमा समस्या आउँछ कि आउँदैन ?’, ‘काम गर्न, व्यायाम गर्न वा सन्तान उत्पादनमा असर पर्छ कि पर्दैन ?’ जस्ता प्रश्न मनमा आउन सक्छन् ।

चिकित्सकीय रूपमा उचित परीक्षणपछि स्वस्थ व्यक्तिलाई अंगदाता बनाइन्छ र शल्यक्रियापछि आवश्यक हेरचाह तथा नियमित स्वास्थ्य निगरानी गरिएमा अधिकांश जीवित अंगदाताले सामान्य जीवन बिताउन सक्छन् । तर अंगदान पूर्णरूपमा जोखिमरहित भने हुँदैन । त्यसैले निर्णय गर्नुअघि यसको प्रक्रिया, सम्भावित जोखिम र दीर्घकालीन पक्षबारे राम्रोसँग बुझ्नु आवश्यक छ ।

जीवित अंगदान भनेको के हो ?

जीवित अंगदान भन्नाले कुनै व्यक्ति जीवित छँदै आफ्नो शरीरको एउटा अंग वा अंगको केही भाग अर्को आवश्यकतामा रहेको व्यक्तिलाई दान गर्नु हो। सबै अंग जीवित व्यक्तिले दान गर्न सक्दैनन् । सामान्यतया जीवित व्यक्तिबाट एउटा मिर्गौला वा कलेजोको केही भाग दान गर्न सकिन्छ । विशेष चिकित्सकीय अवस्थाअनुसार केही तन्तु वा अन्य अंगका निश्चित भाग पनि दान गर्न सकिने व्यवस्था हुन्छ । जीवित अंगदान गर्ने व्यक्तिलाई ‘लिभिङ अर्गान डोनर’ भनिन्छ ।

को बन्न सक्छ जीवित अंगदाता ?

अंगदाता बन्न केवल इच्छा हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । व्यक्तिको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य, अंगको कार्यक्षमता र शल्यक्रिया सहन सक्ने क्षमता लगायत विभिन्न पक्षको मूल्यांकन गरिन्छ ।

–कानुनी रूपमा वयस्क व्यक्ति हुनुपर्छ ।

–समग्र स्वास्थ्य राम्रो हुनुपर्छ ।

–गम्भीर तथा नियन्त्रणमा नरहेको रोग हुनु हुँदैन ।

–दान गर्न लागिएको अंगले स्वस्थ र पर्याप्त रूपमा काम गरिरहेको हुनुपर्छ ।

–संक्रमणको अवस्था तथा अन्य स्वास्थ्य जोखिम मूल्यांकन गरिन्छ ।

–अंगदान गर्ने निर्णय पूर्ण रूपमा स्वेच्छिक हुनुपर्छ ।

–कसैको दबाब, डर, धम्की वा आर्थिक प्रलोभनमा परेर अंगदान गर्न मिल्दैन ।

–अंगदानका सम्भावित जोखिम र फाइदाबारे राम्रोसँग बुझेर सहमति दिनुपर्छ ।

अंगदान गर्नुअघि कस्ता परीक्षण हुन्छन् ?

अंगदान गर्नुअघि सामान्य स्वास्थ्य परीक्षण मात्र होइन, निकै विस्तृत चिकित्सकीय मूल्यांकन गरिन्छ । यसको मुख्य उद्देश्य अंगदातालाई अंगदान गर्दा अत्यधिक जोखिम नहोस् र दान गरिने अंग प्राप्तकर्ताका लागि पनि उपयुक्त होस् भन्ने हो ।

आवश्यकताअनुसार रक्त परीक्षण, पिसाब परीक्षण, रक्तचाप, मुटु तथा फोक्सोको अवस्था, मिर्गौलाको कार्यक्षमता, कलेजोको अवस्था तथा अन्य विभिन्न परीक्षण गरिन्छ । अंगदाता र प्राप्तकर्ताबीचको रक्त समूह, टिस्यु मिलान र अन्य प्रत्यारोपणसम्बन्धी परीक्षण पनि गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

मर्ने मान्छे त फर्किंदैनन्, अंगदान नहुँदा बाँच्न सक्नेहरू पनि मरिरहेका छन्

केही अवस्थामा मनोवैज्ञानिक मूल्यांकन समेत गरिन्छ । यसको उद्देश्य व्यक्तिले आफ्नो इच्छाले अंगदान गर्न लागेको हो कि होइन र यस निर्णयको भावनात्मक प्रभावबारे उनी पर्याप्त रूपमा तयार छन् कि छैनन् भन्ने बुझ्नु हो ।

परिवारको दबाबमा अंगदान गर्न मिल्छ ?

परिवारको दबाबमा अंगदान गर्न मिल्दैन । जीवित अंगदानको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक स्वैच्छिक सहमति हो । परिवारको सदस्य बिरामी भएका कारण भावनात्मक दबाब महसुस हुन सक्छ । तर ‘तिमीले अंग नदिए बिरामीको ज्यान जान्छ’ भन्ने किसिमको दबाबमा अंगदान गर्ने निर्णय गर्नु उचित हुँदैन ।

अंगदाता स्वयंले निर्णय गर्न सक्ने अवस्थामा हुनुपर्छ र प्रक्रिया, जोखिम तथा भविष्यमा पर्न सक्ने प्रभावबारे पर्याप्त जानकारी पाएपछि मात्र सहमति दिनुपर्छ ।

पैसा लिएर अंगदान गर्न मिल्छ ?

अंगदान र अंग बिक्री फरक कुरा हुन् । अंग बेच्ने वा अंगदान गरेबापत आर्थिक लाभ लिने काम कानुनी तथा नैतिक रूपमा गम्भीर विषय हो ।
त्यसैले कसैले पैसा दिने वा आर्थिक लाभको प्रलोभन देखाएर अंगदान गर्न आग्रह गरेमा सम्बन्धित चिकित्सक तथा आधिकारिक निकायलाई जानकारी दिनुपर्छ । नेपालमा अंग प्रत्यारोपणसम्बन्धी प्रक्रिया सम्बन्धित कानुन र स्वीकृत स्वास्थ्य संस्थाको मापदण्डअनुसार हुनुपर्छ ।

कुन अंग जीवित व्यक्तिले दान गर्न सक्छ ?

जीवित व्यक्तिबाट सबैभन्दा आम रूपमा एउटा मिर्गौला दान गर्न सकिन्छ । दुईवटा मिर्गौलामध्ये एउटा मिर्गौला दान गरेपछि बाँकी एउटा मिर्गौलाले नै आवश्यक काम गर्न सक्छ ।

त्यस्तै, कलेजोको केही भाग पनि दान गर्न सकिन्छ। कलेजोको विशेष क्षमता भएकाले दाता र प्राप्तकर्ता दुवैमा बाँकी कलेजोको भाग समयसँगै पुनः बढ्दै जान सक्छ । तर यसको अर्थ कलेजो दान गर्दा कुनै जोखिम हुँदैन भन्ने होइन । कलेजो दान पनि ठूलो शल्यक्रिया भएकाले यसमा पनि जटिलताको सम्भावना हुन्छ ।

मिर्गौला दान गरेपछि एउटा मिर्गौलाले पुग्छ ?

स्वस्थ व्यक्तिमा एउटा मिर्गौलाले शरीरको आवश्यक काम गर्न सक्छ । यही कारणले उचित रूपमा छनोट गरिएका व्यक्तिबाट एउटा मिर्गौला दान गर्न सम्भव हुन्छ । तर अंगदानपछि नियमित स्वास्थ्य परीक्षणलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । रक्तचाप, मिर्गौलाको कार्यक्षमता र समग्र स्वास्थ्य अवस्थाको चिकित्सकीय निगरानी आवश्यक हुन्छ ।

अंगदानपछि तुरुन्तै के हुन्छ ?

अंगदान एउटा ठूलो शल्यक्रिया भएकाले शल्यक्रियापछि केही समय अस्पतालमा चिकित्सकीय निगरानीमा राखिन्छ । सुरुका दिनमा दुखाइ, थकान, कमजोरी वा शरीर चलाउँदा असहजता हुन सक्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

‘जलेर जाने अंगले ८ जनासम्मको ज्यान जोगाउन सकिन्छ’

कति समय अस्पताल बस्नुपर्छ र पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा फर्किन कति समय लाग्छ भन्ने कुरा दान गरिएको अंग, शल्यक्रियाको तरिका र व्यक्तिको स्वास्थ्यमा निर्भर हुन्छ । शल्यक्रियापछि चिकित्सकले दिएको औषधि, आराम, खानपान र घाउको हेरचाहसम्बन्धी निर्देशन पालना गर्नुपर्छ ।

अंगदानपछि कति समयमा सामान्य जीवनमा फर्किन सकिन्छ ?

हरेक व्यक्तिको रिकभरी फरक हुन्छ । केही व्यक्ति केही हप्तामा दैनिक गतिविधिमा फर्किन सक्छन् भने पूर्ण रूपमा शारीरिक रूपमा सहज हुन अझ बढी समय लाग्न सक्छ । कामको प्रकृति पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । कार्यालयमा बसेर काम गर्ने व्यक्तिको तुलनामा धेरै शारीरिक श्रम गर्नुपर्ने काम गर्ने व्यक्तिलाई सामान्य काममा फर्किन बढी समय लाग्न सक्छ ।

भारी सामान उठाउने, कडा व्यायाम गर्ने वा शारीरिक रूपमा धेरै मेहनत गर्नुपर्ने गतिविधि कहिलेदेखि सुरु गर्ने भन्ने विषयमा चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ ।

अंगदानपछि जीवनभर औषधि खानुपर्छ ?

सामान्यतया जीवित अंगदाताले प्राप्तकर्ताले खानेजस्तो आजीवन औषधि खानुपर्दैन । यस्ता औषधि मुख्यतः अंग प्राप्त गर्ने व्यक्तिलाई शरीरले नयाँ अंग अस्वीकार नगरोस् भनेर दिइन्छ ।

तर अंगदाताले शल्यक्रियापछि केही समय चिकित्सकले सिफारिस गरेका औषधि खानुपर्ने हुन सक्छ । कुनै दीर्घकालीन औषधि आवश्यक पर्छ कि पर्दैन भन्ने कुरा व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार चिकित्सकले निर्धारण गर्छन् ।

अंगदानपछि खानपानमा के ध्यान दिने ?

अंगदानपछि शरीरलाई रिकभर हुन पर्याप्त पोषण आवश्यक हुन्छ । त्यसैले सन्तुलित र पौष्टिक खाना खानुपर्छ ।

–पर्याप्त प्रोटिनयुक्त खाना

–विभिन्न प्रकारका फलफूल र तरकारी

–पर्याप्त पानी

–अत्यधिक नुन र प्रशोधित खाना कम गर्ने

–धूम्रपान तथा अन्य स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने पदार्थबाट टाढा रहने

–तौललाई स्वस्थ सीमामा राख्ने

–जस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ।

विशेषगरी मिर्गौला दाताले आफ्नो स्वास्थ्यअनुसार पानी, नुन, प्रोटिन तथा अन्य पोषणसम्बन्धी विषयमा चिकित्सक वा पोषणविद्सँग सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ ।

व्यायाम गर्न सकिन्छ ?

अंगदानपछि पूर्ण रूपमा निको भएपछि सामान्य शारीरिक गतिविधि र व्यायाम गर्न धेरै व्यक्तिले सक्छन् । तर शल्यक्रियापछि तुरुन्तै भारी व्यायाम वा तौल उठाउने काम गर्नु हुँदैन । हल्का हिँडडुलबाट सुरु गरेर चिकित्सकको सल्लाहअनुसार गतिविधि बढाउन सकिन्छ ।

सन्तान जन्माउन असर गर्छ ?

यो पनि धेरै सम्भावित अंगदाताको महत्वपूर्ण चिन्ता हो । सामान्यतया उचित रूपमा छनोट गरिएका स्वस्थ अंगदातामा अंगदानले सामान्य वैवाहिक जीवन वा भविष्यको पारिवारिक जीवनमा प्रत्यक्ष रूपमा बाधा पुर्‍याउने अपेक्षा हुँदैन । तर विशेषगरी महिलाले अंगदानपछि गर्भधारण गर्ने योजना बनाइरहेको अवस्थामा आफ्नो चिकित्सकसँग व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार परामर्श लिनुपर्छ । गर्भावस्था, रक्तचाप तथा अन्य जोखिमलाई ध्यानमा राखेर उचित चिकित्सकीय निगरानी आवश्यक हुन सक्छ ।

अंगदानपछि स्वास्थ्यमा कस्तो असर पर्न सक्छ ?

अंगदानपछि स्वस्थ व्यक्तिले सामान्य जीवन बिताउन सक्छ भन्ने तथ्य भए पनि ‘अब मलाई कहिल्यै कुनै स्वास्थ्य समस्या हुँदैन’ भन्ने ग्यारेन्टी भने हुँदैन । उमेर बढ्दै जाँदा उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मोटोपन लगायत अन्य सामान्य स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छन् । त्यसैले अंगदानपछि स्वस्थ जीवनशैली र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण अझ महत्वपूर्ण हुन्छ ।

सम्भावित शल्यक्रियाजन्य जोखिम

जीवित अंगदान ठूलो शल्यक्रिया भएकाले केही सम्भावित जोखिम हुन्छन् ।

–एनेस्थेसियासँग सम्बन्धित जटिलता

–रक्तस्राव

–संक्रमण

–रगत जम्ने समस्या

–शल्यक्रियाको घाउमा समस्या

–हर्निया

–दुखाइ तथा लामो समयसम्म थकान

–दुर्लभ अवस्थामा अन्य गम्भीर जटिलता

जोखिमको स्तर दान गरिएको अंग, शल्यक्रियाको प्रकार र दाताको स्वास्थ्यमा निर्भर गर्छ ।

अंगदानपछि नियमित जाँच किन आवश्यक छ ?

अंगदानपछि व्यक्ति स्वस्थ महसुस गरिरहेको भए पनि नियमित स्वास्थ्य परीक्षण उपयोगी हुन्छ । विशेषगरी मिर्गौला दाताले रक्तचाप, पिसाब तथा मिर्गौलाको कार्यक्षमता लगायतका आवश्यक परीक्षण चिकित्सकको सल्लाहअनुसार गराइरहनुपर्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

मृत्युपश्चात् अंगदान : जीवनको अन्त्यपछि पनि नयाँ सुरुवात

कुनै असामान्य लक्षण देखिएमा पनि ‘अंगदान गरेकै कारण होला’ भनेर आफैं निष्कर्ष निकाल्नुको सट्टा चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ ।

अंगदान गर्नुअघि आफैँलाई गर्ने प्रश्न

जीवित अंगदान निकै ठूलो मानवीय निर्णय हो । तर यो निर्णय केवल भावनामा आधारित हुनु हुँदैन । अंगदान गर्नुअघि आफूलाई यी प्रश्न सोध्नुपर्छः

–के म यो निर्णय आफ्नै इच्छाले गर्दैछु ?

–के मैले शल्यक्रियाका सम्भावित जोखिम बुझेको छु ?

–के चिकित्सकले मेरो स्वास्थ्य अंगदानका लागि उपयुक्त भनेका छन् ?

–के मलाई अंगदानपछि हुने रिकभरी र नियमित स्वास्थ्य निगरानीबारे जानकारी छ ?

–के मैले परिवार तथा स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग पर्याप्त छलफल गरेको छु ?

यी सबै पक्ष बुझेर, कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर र विशेषज्ञ चिकित्सकीय मूल्याङ्कनपछि मात्र निर्णय लिनुपर्छ ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा

जीवित अंगदानले अर्को व्यक्तिलाई नयाँ जीवनको अवसर दिन सक्छ । तर अंगदाता स्वयंको सुरक्षा पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ । त्यसैले ‘अंगदान भनेको ठूलो पुण्य हो’ भन्ने भावनासँगै ‘अंगदाता पनि सुरक्षित र स्वस्थ रहनुपर्छ’ भन्ने कुरा उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।