मृत्युपश्चात् अंगदान : जीवनको अन्त्यपछि पनि नयाँ सुरुवात

प्रत्येक वर्ष हजारौँ मानिस मिर्गौला, कलेजो, मुटु, फोक्सो लगायतका अंगहरूको अन्तिम चरणको रोगबाट पीडित हुन्छन् । यीमध्ये धेरैका लागि अंग प्रत्यारोपण नै दीर्घकालीन र प्रभावकारी उपचार हो । तर अंगको अभावका कारण धेरै बिरामी प्रत्यारोपणको पर्खाईमै जीवन गुमाउन बाध्य छन् । यो स्वास्थ्य सेवाको ठूलो चुनौती हो । यस समस्याको सबैभन्दा प्रभावकारी समाधान मृत्युपश्चात् (ब्रेन डेथ) अंगदान हो।

विकसित मुलुकहरूमा अधिकांश अंग प्रत्यारोपण मृत्युपश्चात् दान गरिएका अंगबाट हुने गरेको छ । नेपालमा पनि यस सम्बन्धी कानुनी व्यवस्था, दक्ष जनशक्ति छ । तर, जनचेतनाको अभाव, सामाजिक भ्रम तथा कमजोर समन्वयका कारण यो अभियानले अपेक्षित गति लिन सकेको छैन।

ब्रेन डेथ भनेको के हो ?

‘ब्रेन डेथ’ अर्थात् मस्तिष्क मृत्यु भनेको मस्तिष्कका सबै भागहरूले स्थायी रूपमा काम गर्न छोडेको अवस्था हो । यस्तो अवस्थामा व्यक्तिले चेतना गुमाइसकेको हुन्छ, आफैँ सास फेर्न सक्दैन र मस्तिष्कका कुनै पनि कार्यहरू पुनः सञ्चालन हुने सम्भावना हुँदैन । कृत्रिम भेन्टिलेटरको सहायताले केही समयसम्म मुटुको धड्कन कायम रहन सक्छ, तर चिकित्सकीय तथा कानुनी रूपमा त्यस्तो व्यक्ति मृत्यु भइसकेको मानिन्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

संसार छाडेका मान्छेले दिएको एक ‘बोनस जिन्दगी’

यो अवस्था कोमा वा भेजिटेटिभ स्टेट भन्दा पूर्णरूपमा फरक हो । कोमामा रहेका केही बिरामी समयसँगै निको हुन सक्छन्, तर ब्रेन डेथ अपरिवर्तनीय अवस्था हो । विश्वभर अहिलेसम्म ब्रेन डेथ घोषणा गरिएका कुनै पनि व्यक्ति पुनः होस फर्किएको प्रमाणित घटना छैन् । नेपालमा पनि कानुनले तोकेको मापदण्डअनुसार अनुभवी चिकित्सकहरूको टोलीले विस्तृत परीक्षण गरेपछि मात्र ब्रेन डेथ घोषणा गरिन्छ । त्यसैले यसको निदान अत्यन्त वैज्ञानिक, सुरक्षित र विश्वसनीय प्रक्रिया हो।

मृत्युपश्चात् अंगदानको किन आवश्यक ??

ब्रेन डेथ भएको एक जना व्यक्तिले आफ्नो दुवै मिर्गौला, कलेजो, मुटु, फोक्सो, प्याङ्क्रियाज दान गरेर धेरै बिरामीलाई नयाँ जीवन दिन सक्छन् । साथै आँखाको कोर्निया, नसा र छाला दान गर्न मिल्छ ।

अर्थात्, एक जना दाताले मृत्युपश्चात् पनि धेरै व्यक्तिको जीवन बचाउन वा उनीहरूको जीवनस्तरमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्छन् । संसारमा यस्तो अर्को दान विरलै पाइन्छ, जसले एउटै निर्णयबाट यति धेरै जीवनमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

नेपालमा किन प्रगति हुन सकेको छैन ?

नेपालमा जीवित व्यक्तिबाट हुने मिर्गौला प्रत्यारोपणमा उल्लेखनीय सफलता हासिल भएको छ । तर मृत्युपश्चात् अंगदान अझै प्रारम्भिक चरणमै सीमित छ ।

यसका प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:

–ब्रेन डेथबारे आम जनमानसमा पर्याप्त जानकारीको अभाव ।

–परिवारलाई समयमै उचित परामर्श नपुग्नु ।

–अस्पतालहरूमा सम्भावित दाता पहिचान तथा समन्वय प्रणाली अझ प्रभावकारी हुन नसक्नु।

–धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताबारे गलत बुझाइ ।

–अंगदानबारे परिवारभित्र पूर्वछलफल नहुनु ।

–कोमा र ब्रेन डेथबीचको भ्रम ।

यी सबै कारण समाधान गर्न सकिने प्रकृतिका हुन् । त्यसका लागि सरकार, स्वास्थ्य संस्था, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज र आम नागरिक सबैको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ ।

अंगदानबारे प्रचलित भ्रम र यथार्थ

भ्रम : ब्रेन डेथ भएका व्यक्ति फेरि बाँच्न सक्छन् ।

यथार्थ : ब्रेन डेथ स्थायी मृत्यु हो । यो कोमा होइन र यसबाट फर्किने सम्भावना हुँदैन।

भ्रम : अंगदानपछि शव विकृत हुन्छ ।

यथार्थ : अंग निकाल्ने प्रक्रिया पूर्ण सम्मानका साथ, शल्यचिकित्सकीय मापदण्डअनुसार गरिन्छ । त्यसपछि परिवारले आफ्ना धार्मिक र सांस्कृतिक परम्पराअनुसार अन्त्येष्टि गर्न सक्छ ।

भ्रम : यदि मैले अंगदान गर्ने इच्छा व्यक्त गरें भने चिकित्सकले मेरो उपचार राम्रोसँग गर्दैनन् ।

यथार्थ : चिकित्सकको पहिलो दायित्व बिरामीको ज्यान बचाउनु हो । सबै उपचारका प्रयास असफल भएपछि मात्र कानुनी प्रक्रियाअनुसार ब्रेन डेथको मूल्याङ्कन गरिन्छ । अंगदानको विषय त्यसपछि मात्र उठाइन्छ ।

परिवारसँग संवाद किन आवश्यक छ ?

अंगदानको निर्णय केवल व्यक्तिगत इच्छा मात्र होइन, पारिवारिक सहमतिको विषय पनि हो । धेरै अवस्थामा परिवारलाई मृतकको इच्छा थाहा नहुँदा अंगदान हुन सक्दैन । त्यसैले प्रत्येक नागरिकले आफ्नो जीवनकालमै परिवारसँग अंगदानबारे खुला रूपमा छलफल गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ । यस्तो संवादले कठिन परिस्थितिमा परिवारलाई निर्णय लिन सहज बनाउँछ ।

अबको चुनैति के  ?

नेपालमा मृत्युपश्चात् अंगदानलाई प्रभावकारी बनाउन केही महत्वपूर्ण कदम आवश्यक छन् ।

–विद्यालय र विश्वविद्यालयदेखि समुदायसम्म अंगदानबारे जनचेतनामूलक शिक्षा विस्तार गर्ने ।

–सञ्चारमाध्यममार्फत नियमित सचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्ने ।

–सबै ठूला अस्पतालमा सम्भावित ब्रेन डेथ दाता पहिचान गर्ने प्रणाली सुदृढ गर्ने ।

–स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई ब्रेन डेथ पहिचान, परिवारसँग संवाद र अंगदान समन्वयसम्बन्धी नियमित तालिम प्रदान गर्ने ।

–धार्मिक अगुवा, सामाजिक अभियन्ता र नागरिक समाजलाई अंगदान प्रवर्द्धन अभियानमा सहभागी गराउने ।

–राष्ट्रिय स्तरमा मृत्युपश्चात् अंगदानलाई सामाजिक आन्दोलनका रूपमा विकास गर्ने ।

कुनै पनि व्यक्तिको मृत्यु एउटा परिवारका लागि अपूरणीय क्षति हो । तर त्यही दुःखद् क्षणमा गरिएको एउटा महान निर्णयले धेरै परिवारमा आशा, खुसी र नयाँ जीवनको उज्यालो ल्याउन सक्छ । साथै सबै धर्मले दान, परोपकार र मानव सेवालाई सर्वोच्च पुण्य कार्य मानेका छन् । मृत्युपछि शरीरका अंगहरू अन्ततः नष्ट हुन्छन् । ती अंगले अरू कसैलाई जीवन दिन सक्ने अवस्थामा दान गर्नु मानवताको उत्कृष्ट उदाहरण हो ।

मृत्युपश्चात् अंगदान केवल चिकित्सा विज्ञानको उपलब्धि होइन, यो मानवता, करुणा, र सामाजिक उत्तरदायित्वको उत्कृष्ट उदाहरण हो । आज हामीले यसबारे सही जानकारी प्राप्त गर्यौं, परिवारसँग खुला संवाद गर्यौं र समाजमा रहेका भ्रमहरू हटायौं भने भोलिका दिनमा धेरै नेपालीले समयमै नयाँ जीवन पाउनेछन् ।

जीवन सीमित हुन्छ, तर जीवन बचाउने निर्णय अमर हुन्छ ।