संसार छाडेका मान्छेले दिएको एक ‘बोनस जिन्दगी’

५१ वर्षीय शिव महर्जन २०८२ जेठ १ गते बिहानै ललितपुरको मेडिसिटी अस्पतालमा डायलासिस गराइरहेका थिए । उनको मिर्गौलाले पूरै काम गर्न छाडेको केही महिना भएको थियो । त्यसपछि डायलासिसको भरमा जीवन घिसारिरहेका थिए । मिर्गौला मात्रै होइन उनको कलेजो पनि खराब थियो । झन् कलेजो बिग्रिएको त धेरै वर्ष भइसकेको थियो । जतिसक्यो छिटै दुवै अंग प्रत्यारोपण नगरे उनको जीवन के हुन्थ्यो टुंगो थिएन ।

त्यसदिन बिहान ७ बजेबाट उनको डायलासिस सुरु भएको थियो । करिब ९ तिर त्यसै अस्पतालका एक डाक्टरको फोन आयो । फोनमा शिवले जे कुरा सुने, त्यो उनलाई यसै धर्तीमा पुनर्जन्म दिने संयोग थियो । उनलाई बाँच्नका लागि जे कुरा चाहिएको थियो, त्यही प्राप्त हुँदै थियो ।

कलेजो हुँदै मिर्गौलासम्म खराब

शिव मर्हजनलाई लाग्थ्यो सरकारी अस्पतालमा भिडभाड, अस्तव्यस्तासँगै सेवा पनि राम्रो हुँदैन । त्यसैले उनी सामान्य बिरामी हुँदा पनि निजी अस्पताल नै जान्थे । हेटौंडामा पेट्रोल पम्प व्यवसाय गर्दै आएका उनको कमाइ राम्रै थियो । यही कारणले  सरकारी अस्पताल नै धाउनुपर्ने बाध्यता पनि थिएन ।

कोरोना महामारी सुरु हुनुभन्दा केही समय पहिला उनलाई कलेजो सिरोसिसको समस्या देखियो । मेडिसिटी अस्पतालमा आएर उपचार सुरु गरे । बिग्रिसकेको कलेजो थप बिग्रिन नदिन उपचार चलिरह्यो तर पूरा निको हुने अवस्था थिएन । कलेजो प्रत्यारोपण मात्रै विकल्प थियो ।

कसरी प्रत्यारोपण गर्ने, कसबाट लिने, कहाँ गएर प्रत्यारोपण गर्ने यस्तै छलफल र तयारी हुँदै थियो । यही अस्वथामा अर्को जटिल समस्या आइलाग्यो ।

२०७९ असोजमा फलोअप उपचारका क्रममा जाँच गर्दा मिर्गौला पनि खराब भएको पत्ता लाग्यो । यसले थप समस्या निम्त्यायो । अब मिर्गौला थप बिग्रिन नदिनका लागि समेत उपचार सुरु भयो ।

प्रत्यारोपणका लागि विकल्पको खोजी पनि भइरह्यो । एउटै अंग दिने दाता नपाएको अवस्था थियो । अब दुईवटा अंग पाएर प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने भयो । समस्या निकै जटिल थियो । उनी उता पो केही उपाय लाग्छ कि भनेर भारतको मेदान्त अस्पताल पनि पुगे ।

त्यहाँ पनि सोचे जस्तो हुने देखिएन । यताउता भौतारिँदा, भौतारिँदै समय बित्यो । अंग दिन्छु भन्ने आफन्तको म्याच नहुने, म्याच हुनेको विभिन्न समस्या देखिएर निकाल्न नमिल्ने; यस्तै समस्या भइरह्यो । ६०–७० लाख पैसा खर्च भइसकेको थियो ।

२०८१ को पुस-माघ महिनातिर भएपछि त मिर्गौलाले पूरै काम गर्न छाडिसकेको थियो । डायलासिस नै सुरु गर्नुपर्‍यो ।

यसैबीच उनका एक दाइ नाता पर्नेले भक्तपुरमा रहेको शहीद धर्भभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रबारे सुनाए । उनको पनि त्यहीँ मिर्गौला प्रत्यारोपण भएको थियो ।

नेपालको त्यो पनि सरकारी अस्पताल, शिवलाई खासै विश्वास त थिएन । तैपनि एक पटक गइहेरौं भनेर उनी भक्तपुर पुगे ।

त्यहाँ प्रत्यारोपण सर्जन डा.पुकार चन्द्र श्रेष्ठलाई भेटेर कुरा गरेपछि उनको मनमा निकै आशा पलायो ।

अस्पतालका तत्कालीन कार्यकारी निर्देशक समेत रहेका डा.पुकारले राम्रो ढाडस दिए । ‘अंग पाए हामी एकै पटक दुवै प्रत्यारोपण गर्न सक्छौँ’ भन्ने विश्वास दिलाए । आफन्तबाट अंग नपाए दुई परिवारबीच अंग साटासाटाको विकल्प रहेको पनि सुनाए । अन्तिम विकल्पको रुपमा मस्तिष्कमृत्यु भएका व्यक्तिको अंग पाउने सम्भावनाका बारेमा पनि जानकारी दिए ।

त्यसपछि मनमा केही आशा बोकेर शिव फर्किए । समस्या निकै जटिल थियो तैपनि उनले हरेस खाएका थिएनन् ।

मिर्गौलाको समस्यामा त डायलासिस गरेर जीवन लम्ब्याउन सकिन्थ्यो तर कलेजोको विकल्प थिएन । कलेजो मात्रै भए पनि प्रत्यारोपण गर्ने तयारी भइरहेको थियो । अंगदानका लागि आफन्तहरूको परीक्षण भइरहेको थियो । एक आफन्तको मिल्ने जस्तो देखियो उनी दिन पनि तयार थिए ।  थप परीक्षण हुँदै थियो । तर त्यो हुनु भन्दा अगाडि नै उनलाई परिस्थितिले सहज बनाइदियो ।

नयाँ जीवन दिने त्यो फोन

डायलासिस गर्दै गर्दा उनलाई जुन फोन आएको थियो, त्यसले उनको खडा भइरहेको ठूलो संकट पार लाग्ने संकेत देखियो । जीवन–मरणको दोसाँधमा उभिएको जिन्दगीमा नयाँ पालुवा पलाउने आशा जगायो ।

मनमा यस्तो खुसीको सञ्चार भयो कि, रगत शुद्ध बनाउन लागि मेसिनदेखि शरीरसम्म जोडिएका पाइपहरू तत्काल निकालेर फाली दगुरिहालौँ जस्तो।

डायलासिस सक्किनेबित्तिकै उनी फोन गर्ने डाक्टरको कार्यकक्षमा पुगे । काठमाडौं मेडिकल कलेज अस्पतालमा मस्तिष्कमृत्यु भएका व्यक्तिको अंग दान गर्ने निर्णय उनका परिवारले गरेका रहेछन् । प्रतीक्षाको सूचीमा रहेका बिरामीमध्ये शिवलाई त्यो मिल्ने देखियो ।

दुवै अंग एकैपटक प्रत्यारोपण हुने भयो । तत्काल प्रत्यारोपणको तयारी गर्न भनेर फोन आएको थियो । ती डाक्टरबाट यति सुनेपछि शिव सिनामंगल हानिए । त्यसपछि राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्र भक्तपुर पुगे । दुई अस्पतालका चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मीका साथै शिवको परिवार र आफन्तहरू सबै तयारीमा जुटे ।

त्यसदिन साँझबाट शल्यक्रिया सुरुभयो । काठमाडौं मेडिकल कलेज अस्पतालको टोली र राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रको टोली लगातार ३६ घण्टा खटियो । कलेजो रमिर्गौला दुवै अंगको सफल प्रत्यारोपण भयो– सुरुमा कलेजो त्यसपछि मिर्गौला ।

यो पनि पढ्नुहोस

नेपालमा पहिलोपटक मस्तिष्कमृत व्यक्तिबाट प्राप्त मिर्गौला र कलेजो एकै व्यक्तिमा प्रत्यारोपण

सोच्दै नसोचेको खुसी

प्रत्यारोपण भएको १० दिनपछि अस्पतालले पत्रकार सम्मेलन आयोजना गरेको थियो । स्वास्थ्यलाभ गर्दै गरेका महर्जन आईसीयूकक्षबाटै सकिनसकी दबिएको स्वरमा केही बोलिरहेका थिए । १९ दिनपछि उनी डिस्चार्ज भए ।

दुईवटा अंग प्रत्यारोपण गरेको मान्छे उनको बाँकी जीवन के सहज होला र ? शिवका आफन्त र उनलाई चिनेजानेकाहरूको मनमा यही सन्देह थियो । तर एक वर्षपछि हेर्दा शिव ‘फिट एण्ड फाइन’ देखिन्छन् । भरिलो शरीर, हसमुख अनुहार र पूर्ण तन्दुरुस्त ।

प्रत्यारोपण गरेको एक वर्ष पुगेको दिन २०८३ जेठ १ गते शिव उक्त अप्रेसनको नेतृत्व गर्ने डा.पुकारचन्द्र श्रेष्ठकहाँ टुप्लुक्क झुल्किए । नयाँ जीवनको खुसी साट्न उनी परिवारसहित हेटौँडाबाट काठमाडौं आएको थिए । सरकारी सेवाबाट अवकास पाइसकेका डा.पुकारलाई भेटेर उनले खुसी साटे ।

बोनस जिन्दगी

अहिलको आफूलाई देख्दा शिवलाई बेला–बेला विश्वासै गर्न गाह्रो हुन्छ । ‘बिरामी हुनुभन्दा पहिलो जस्तो अवस्थामा थिएँ अहिले त्यस्तै जीवन बाँच्न पाएको छु’ शिव भन्छन्, मैले त यो सोचेकै थिइनँ ।’

पानी खान हुँदैनथ्यो ।  जे गर्दा पनि थकाइ लागिहाल्थ्यो । अलिकति हिँड्न पनि नसक्ने, भर्‍याङ चढ्न पनि गाह्रो हुने अवस्था थियो। अस्पताल धाउँदाको हैरान । अनेक औषधि र इन्जेक्सनको भरमा चलेको थियो जीवन।

एउटा मात्रै होइन दुईवटै अंग बिग्रिएको, दुईवटा अंग दानमा पाउँन कठिन थियो । त्यसमाथि प्रत्यारोपण पनि सफल हुनुपर्‍यो । फेरि पहिले जस्तो जीवन पाउने आशा कमै थियो उनलाई ।

‘अब त म धेरै समय बाँच्दिन होला भनेर सोच्थेँ’ उनी ती दिन सम्झिन्छन्, ‘कतैबाट अंग पाइन्छ होला, म ठिक हुन्छ होला भनेर फेरि हिम्मत आउँथ्यो ।’

नेपालमा यो खालको जटिल शल्यक्रिया पहिलो पटक भएको हो । यस्तो अप्रेसन विकसित देशमा समेत कमै हुने डा.पुकार बताउँछन् ।

नेपाल जस्तो देशमा यो खालको अप्रेसन सफल हुनु अनि बिरामी एक वर्षपछि तन्दुरुस्त भएर आफूलाई भेट्न आउनु जिन्दगीकै सबैभन्दा खुसीको क्षण भएको उनी सुनाउँछन् ।

नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि यो निकै प्रेरणादायी क्षण रहेको डा.पुकार बताउँछन् । ‘शिवको यो अवस्था देख्दा नेपालको चिकित्सा क्षेत्रले धेरै प्रगति गरेको भन्न सकिन्छ’ डा.पुकार भन्छन्, ‘उहाँले नेपालको अस्पताल र डाक्टरलाई विश्वास गर्नुभयो, त्यही कारण हामीले पनि काम देखाउन पायौँ ।’

शिवले विश्वास गर्नु र आफूहरुले जोखिम मोल्न तयार भएकै कारण यो सफलता भएको उनको भनाइ छ ।

मस्तिष्कमृत्युबाट पाएको अंग लिएर दुवै एकै पटक प्रत्यारोपण गरेको कुरा थाहा पाउँदा विभिन्न देशका चिकित्सकले समेत नेपालको प्रशंसा गरेको उनले सुनाए ।

नेपालमा जानकारीको कमीका कारण मस्तिष्कमृत्यु पछि अंगदान पाउन निकै कठिन छ । यस्तो अवस्थामा जसले मृत्युपछि अंगदान गरी अर्काे व्यक्तिलाई नयाँ जीवन दिए त्यो परिवारप्रति जति आभार प्रकट गरे पनि कम हुने डा.पुकार बताउँछन् ।

संसार छाडेका आफ्ना व्यक्तिको अंगदान गरी उक्त परिवारले आफूलाई नयाँ जीवन बोनसमा दिएकोमा शिव विशेष आभार प्रकट गर्छन् ।

‘त्यो अंग नपाएको भए अहिलेसम्म मेरो के हुन्थ्यो थाहा छैन’ शिव भन्छन्, ‘उनले संसार छाडे पनि मलाई नयाँ जीवन दिए, अहिलेको मेरो जीवन भनेको उहाँरूले बोनसमा दिएको भन्दा पनि हुन्छ ।