खानाको मज्जा लिँदै कसरी फिट रहन सकिन्छ ?

मन र शरीरको सम्बन्धले हाम्रो भोकमा प्रभाव पार्छ । त्यसैले यो केवल के खाइयो भन्नेमा मात्र निर्भर गर्दैन, बरु त्यसबारे कसरी सोचिन्छ भन्नेमा पनि निर्भर गर्छ ।

हामीले खाने अपेक्षा गरेको कुराले भोक र पेट भरिने सम्बन्धी दिमागका धारणालाई प्रभावित गर्छ । यदि कसैको अगाडि एक स्वादिष्ट चकलेट बार र कम क्यालोरी भएको, प्राकृतिक रूपमा गुलियो बनाइएको विकल्प राखियो भने, कुन रोज्नछन् होला ?

हामीमध्ये धेरैलाई थाहा छ दोस्रो विकल्प रोज्नुपर्छ, तर स्वादिष्ट खानाबाट बच्न निकै गाह्रो हुन्छ । यही कारणले तौल घटाउने प्रयास गरिरहेका मानिसहरूका लागि डाइट कायम राख्न कठिन हुन्छ ।

हाम्रो बनोट नै यस्तो छ कि हामी उच्च ऊर्जा दिने, मीठा खानेकुरातिर आकर्षित हुन्छौं । हाम्रा प्राचीन पुर्खाहरू यिनैमा निर्भर थिए । हाम्रो वरपरको वातावरण, जुन अत्यधिक क्यालोरीयुक्त र अल्ट्रा–प्रोसेस्ड खानेकुराले भरिएको छ, यसले चुनौतीलाई अझ बढाउँछ ।

जब हामी तिनलाई खान्छौं, तब खानपानको बानीप्रति अपराधबोधको भावना बढ्न सक्छ । मिशिगन विश्वविद्यालयकी मनोविज्ञान प्रोफेसर ऐशली गियरहाड्र्ट भन्छिन्, ‘अल्ट्रा–प्रोसेस्ड उत्पादनहरू हेभी मेटल कन्सर्ट जस्तै हुन् ।

यिनलाई यसरी डिजाइन गरिएको हुन्छ कि अरू सबै कुरा दबिन्छन् । त्यसपछि फल वा तरकारीको सूक्ष्म शास्त्रीय संगीत सुन्न मानिसहरूलाई निकै गाह्रो हुन्छ । स्वस्थ तौल कायम राख्नका लागि हामीले केवल के खान्छौं भन्नेमा मात्र ध्यान दिनु हुँदैन, खानेप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण पनि महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरा अध्ययनहरूले देखाउँछन् ।

सत्य यो हो– खानाको आनन्द लिनु स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक छ, किनकि हामीले के खाएका छौं भन्ने हाम्रो सोचले नै हामीलाई कति भोक लाग्छ भन्ने निर्धारण गर्छ ।

असन्तोषजनक ‘स्वास्थ्यकर’ मिल्कसेक

खानेकुराबारे हाम्रो मनमा उब्जिएका विचारमा हाम्रो शरीरले प्रतिक्रिया देखाउँछ भन्ने कुरा केही वर्षअघि प्रकाशित एक प्रसिद्ध प्रयोगमा वैज्ञानिकहरूको समूहले पत्ता लगाएका थिए ।

यदि सहभागीहरूलाई लाग्छ कि उनीहरूले उच्च क्यालोरी भएको, आनन्ददायक मिल्कसेक पिइरहेका छन् भने, उनीहरूको शरीरको हर्मोनल प्रतिक्रिया फरक हुन्छ । यो कुरा स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयकी मनोवैज्ञानिक आलिया क्रमको नेतृत्वमा एउटा टोलीले पत्ता लगाएको हो ।

यो वास्तवमा उनीहरूले के खाइरहेका छन् भन्नेमा निर्भर गर्दैन, बरु उनीहरू त्यसबारे के सोचिरहेका छन् भन्नेमा निर्भर गर्छ ।

सहभागीहरूलाई एउटै मिल्कसेक दिइयो, तर केहीलाई भनियो कि यो ‘स्वास्थ्यकर’ हो र यसमा केवल १४० क्यालोरी छ, जबकि अरूलाई भनियो कि यो ६२० क्यालोरी भएको ‘आनन्ददायक’ सेक हो । वास्तवमा त्यो मिल्कसेक केवल ३८० क्यालोरीको थियो ।

जब सहभागीहरूलाई लाग्यो उनीहरू ‘आनन्ददायक’ सेक पिइरहेका छन्, तब उनीहरूमा भोक बढाउने हर्मोन घ्रेलिनमा धेरै ठूलो गिरावट देखियो ।
घ्रेलिनले भोक उत्तेजित गर्छ, सामान्यतया भोक लाग्दा बढ्छ र पेट भरिएपछि घट्छ । तर जब उनीहरूलाई भनियो कि यो स्वास्थ्यकर सेक हो, तब घ्रेलिनमा गिरावट कम भयो ।

यसबाट थाहा भयो कि खानेकुराप्रतिको उनीहरूको दृष्टिकोण र अपेक्षाले शरीरले कसरी प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने परिवर्तन गर्छ । क्रम भन्छिन्, ‘तपाईंले पर्याप्त खाइसकेको छु भन्ने विश्वासले शरीरलाई यस्तो प्रतिक्रिया दिन बाध्य पार्छ जस्तो कि उसले साँच्चै पर्याप्त खाएको छ ।’

स्वास्थ्यकर तौल कायम राख्नका लागि यो कुरा महत्वपूर्ण छ, किनकि घ्रेलिनले हाम्रो मेटाबोलिजमलाई प्रभावित गर्छ । यदि हामीलाई पेट भरिएको महसुस हुँदैन र मेटाबोलिजम सुस्तिन्छ भने, शरीरले त्यति ऊर्जा खर्च गर्न सक्दैन ।

त्यसैले अत्यधिक संयमको मानसिकता स्वस्थ तौल कायम राख्न उल्टो असर पार्न सक्छ । ‘यदि तौल घटाउने प्रयासमा चिनी, चिल्लो र कुल क्यालोरी घटाइन्छ तर निरन्तर आफूलाई रोक्ने मानसिकतामा रहिन्छ भने, तौल त्यति घट्दैन जति घट्न सक्थ्यो ।’

पेट भरिने हाम्रो आनुवंशिक प्रवृत्तिका बारेमा पनि यस्तै नतिजा पाइन् । जसलाई भनियो– उनीहरूमा यस्ता जीन छन् जसले उनीहरूलाई सजिलै पेट भरिएको महसुस गराउँछ, उनीहरूले तौल नियन्त्रण गर्ने हर्मोन जिएलपी–१ को बढी उत्पादन गरे, यद्यपि उनीहरूमा वास्तवमा त्यस्ता जीन थिएनन्।

लेबलिङ किन महत्वपूर्ण छ ?

लेबलिङले पनि फरक पार्छ । अर्को अध्ययनमा सहभागीहरूलाई एउटा प्रोटिन बार खान भनियो जसमा ‘स्वादिष्ट’ वा ‘स्वास्थ्यकर’ लेखिएको थियो दुवैको पोषण स्तर उस्तै थियो । एउटा तेस्रो समूहलाई केवल बारको बनावट मूल्यांकन गर्न भनियो ।

‘स्वास्थ्यकर बार’ खाएपछि सहभागीहरूले कम सन्तुष्ट महसुस गरेको बताए र उनीहरूलाई बढी भोक लाग्यो । त्यसपछि उनीहरूले अझ बढी खाना खाए त्यो बार नखाएकाहरूभन्दा पनि बढी ।

यसले देखाउँछ– स्वास्थ्यसँग जोडिएका लेबलहरूले आनन्दको अपेक्षालाई घटाउँछन्, अर्थात् स्वास्थ्यकर भनेर बेचिने खानेकुराहरूले हामीलाई कम सन्तुष्ट महसुस गराउन सक्छन् ।

स्वास्थ्यकर खानेकुराहरूलाई स्वास्थ्य वा पोषणभन्दा स्वाद र आनन्दमा जोड दिएर लेबल गर्नुले मानिसहरूले त्यसको मजा लिने सम्भावना बढाउँछ । उनीहरूलाई बढी सन्तुष्टि मिल्छ ।

त्यस्तै, चकलेट केक जस्ता लोभलाग्दा खानेकुरा खाँदा अपराधबोध महसुस गर्ने मानिसहरू तौल घटाउने अभियानमा धेरै सफल हुँदैनन् । यी सबै अध्ययनहरूलाई हेर्दा, तौल घटाउन चाहनेहरूका लागि महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छन् ।

डेभिड रब्सनले आफ्नो किताब द एक्सपेक्टेशन इफेक्टमा विस्तारमा बताएका छन्, आफूलाई कुनै ट्रीटबाट वञ्चित गर्नुले आफैंमा कुल क्यालोरी कम खाइन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्दैन । वास्तवमा, अत्यधिक संयमले पछि क्षतिपूर्तिका रूपमा बढी खानतिर लगाउन सक्छ ।

क्रम भन्छिन् यसको साटो हामीले आफ्नो शरीरमा विश्वास गर्नुपर्छ र ‘लाइट’, ‘लो’ वा ‘रिड्यूस्ड’ जस्ता शब्दहरूबाट बच्नुपर्छ जसले केही छुटेको महसुस गराउँछन् । उनी भन्छिन्, ‘खाना पर्याप्त मिलिरहेको छैन भन्ने भावनाले डाइटिङको असरलाई उल्टो बनाउन सक्छ ।’

गियरहाड्र्ट पनि यसमा सहमत छन् र भन्छिन् हामीले खानेकुरालाई आनन्ददायक रूपमा सोच्नुपर्छ, केवल पोषक तत्व र क्यालोरीमा मात्र ध्यान केन्द्रित गर्नु हुँदैन । ‘जब हामी आफूलाई रोक्छौं, यो बोझ बन्न सक्छ ।’

उनी भन्छिन्, ‘यसको साटो हामीले प्रशोधन नभएको खानेकुरा प्रोटिन, प्रशस्त फलफूल र तरकारीसहितमा ध्यान दिनुपर्छ । ‘यो नै त्यस्तो खानेकुरा हो जसका लागि मानव शरीरलाई पोषण प्राप्त गर्न बनाइएको छ र जसलाई शरीरले सन्तोषजनक र आकर्षक ठान्छ ।’

अल्ट्रा–प्रोसेस्ड खानेकुरा कम गर्नु पनि यसमा मद्दत गर्छ, किनकि तिनले हामीलाई आवश्यक पोषक तत्व दिँदैनन् र अझ बढी खाने इच्छा जगाउन सक्छन् ।

क्रमको तर्क छ हामी यो सब ‘आनन्द प्राप्त गर्ने भाव’ सहित गर्न सक्छौं । यसको मतलब शरीरलाई जे चाहिन्छ त्यही उपलब्ध गराउने हो, केवल संयममा मात्र ध्यान दिनु होइन ।

क्रम भन्छिन्, ‘आफूमाथि र आफ्नो शरीरमाथि विश्वास राख्नुपर्छ यसलाई सही समयमा सही चिजको भोक लाग्नेछ ।’ सन्तुलित आहारसँगै, कहिले काहीं स्वादिष्ट खानेकुरा खाएर त्यसको मजा लिनुले स्वस्थ तौल कायम राख्नमा स्पष्ट रूपमा भूमिका खेल्न सक्छ ।