इरानमा भएको ‘कालो वर्षा’ के हो र यो कति घातक छ ?

२७ फागुन, काठमाडौं । पछिल्ला दिनहरूमा इरानमा कालो वर्षाको चर्चा निकै चुलिएको छ। वास्तवमा यो के हो र कति खतरनाक हुन्छ भन्ने प्रश्न अहिले सर्वत्र उठिरहेको छ।

फेब्रुअरी २८ देखि इरानमा सुरु भएको अमेरिकी र इजरायली आक्रमणपछि त्यहाँको राजधानी तेहरान आसपासका कम्तीमा चारवटा तेल प्रशोधन केन्द्र (आयल फेसिलिटिज) मा हमला भएको पुष्टि भइसकेको छ।

स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार, सहरका केही भागहरूमा बाक्लो धुवाँ र प्रदूषणका कारण सूर्यसमेत देखिएको छैन र जताततै केही कुरा डढेजस्तो चर्को गन्ध महसुस भइरहेको छ।

विज्ञहरूले प्रदूषणका कारक तत्त्वहरू निकै उच्च स्तरमा पुगेको भन्दै गम्भीर चेतावनी दिएका छन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्ल्यूएचओ) ले समेत तेल प्रशोधन केन्द्रहरूमा भएका यी आक्रमणले स्थानीय बासिन्दाको स्वास्थ्यमा ठूलो जोखिम निम्त्याउन सक्ने भन्दै सचेत गराएको छ।

हाल तेहरान र यसको वरपरका क्षेत्रमा वायु प्रदूषणको स्तर अत्यधिक बढेको पाइएको छ। करिब एक करोड जनसङ्ख्या भएको यस मुख्य सहरका साथै आसपासका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने लाखौँ मानिसहरू यसको प्रत्यक्ष चपेटामा परेका छन्।

९ मार्चमा खिचिएका ताजा भूउपग्रह (स्याटेलाइट) तस्बिरहरूलाई बीबीसी भेरिफाईले समीक्षा गरेको छ, जसमा तेहरानमा रहेका दुईवटा ठूला तेल प्रशोधन केन्द्रहरूमा अझै पनि आगलागी भइरहेको देख्न सकिन्छ।

यसका साथै, ती तस्बिरहरूमा इरानको राजधानीको उत्तर–पश्चिममा रहेको सहरान डिपो र दक्षिण–पूर्वमा रहेको तेहरान आयल रिफाइनरीबाट पनि धुवाँ निस्किएको देखिन्छ।

यो वर्षा कति खतरनाक छ?

तेल प्रशोधन केन्द्रहरूमा भएका आक्रमणका कारण वायु प्रदूषणको स्तर अत्यधिक बढ्न सक्छ, किनभने यी केन्द्रहरूमा विभिन्न प्रकारका रसायनहरू भण्डारण गरिएका हुन्छन्। जब तेल पूर्ण रूपमा जल्न पाउँदैन, अर्थात् अक्सिजनको अभाव हुन्छ, तब कार्बन डाइअक्साइड र पानीको सट्टा कार्बन मोनोअक्साइड र काला कणहरू उत्पन्न हुन्छन्।

तेलको आगलागीबाट सल्फर र नाइट्रोजन अक्साइडजस्ता ग्यासहरूसमेत निस्कन सक्छन्। यदि यी ग्यासहरू वर्षाको पानीमा घोलिए भने त्यसले ‘एसिड रेन’ अर्थात् अम्ल वर्षा गराउन सक्छ। यसका साथै, वातावरणमा हानिकारक हाइड्रोकार्बन, धातुजन्य यौगिक (मेटालिक कम्पाउन्ड) र तेलका ससाना थोपाहरूसमेत फैलिन सक्ने जोखिम रहन्छ।

तेहरानकी एक २० वर्षीया युवतीले तेल प्रशोधन केन्द्रहरूमा भएका आक्रमणका कारण आफूले जताततै ‘डढेलोको गन्ध’ महसुस गरिरहेको बताएकी छन्।

उनले शनिबार बीबीसी पर्सियनसँग कुरा गर्दै भनिन्, ‘मैले सूर्य देख्न सकेकी छैन। जताततै भयानक धुवाँ फैलिएको छ र यो अझै कम भएको छैन।’

जमिनमा वायु प्रदूषण मापन गर्ने उपकरणहरूको तथ्याङ्क उपलब्ध नभएका कारण प्रदूषणको सटीक अवस्था आकलन गर्न कठिन भइरहेको छ। यसका साथै हावाको बहाव, बादल र अन्य वातावरणीय कारणले गर्दा भूउपग्रहबाट प्राप्त तथ्याङ्कको विश्लेषण गर्न पनि चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

यद्यपि क्षति पुगेका तेल प्रशोधन केन्द्रहरूबाट निस्कने विभिन्न रसायनहरूको मिश्रणलाई हेर्दा वैज्ञानिकहरू यो प्रदूषण हानिकारक र अत्यन्त गम्भीर रहेको कुरामा निश्चित छन्।

यो बेइजिङ वा दिल्लीजस्ता सहरहरूमा देखिने सामान्य प्रदूषणभन्दा निकै फरक प्रकृतिको रहेको छ।

रिडिङ युनिभर्सिटीका अनुसन्धान वैज्ञानिक डा. अक्षय देओरासका अनुसार इरानमा भएको यो घटना निश्चित रूपमा भिन्न छ, किनभने यो सबै मिसाइल प्रहार र तेल प्रशोधन केन्द्रहरूमा भएका हवाई आक्रमणका कारण उत्पन्न भएको हो।

धेरैजसो युद्ध र द्वन्द्वहरूमा धूलो र साना कणहरूको प्रदूषण बढ्ने गर्दछ, तर यसपटक विभिन्न रसायनहरूको जुन मिश्रण देखिएको छ, त्यो पक्कै पनि असामान्य र चिन्ताजनक छ।

जलस्रोतहरू प्रदूषित हुन सक्ने जोखिम

आइतबार तेहरानका एक बासिन्दाले ‘कालो वर्षा’ भएको बताएका छन्। वास्तवमा, कालो वर्षामा प्रदूषित तत्त्वहरू मिसिएका हुन्छन् र वर्षाको थोपाको रङ कालो देखिन्छ। वर्षाको माध्यमबाट हावामा रहेका प्रदूषकहरू पखालिएर तल आउनु सामान्य प्रक्रिया भए तापनि वैज्ञानिकहरूले बीबीसी भेरिफाईलाई बताएअनुसार यस्तो कालो वर्षा निकै दुर्लभ हुने गर्दछ। यो सामान्यतया कालो मसी र अन्य वायु प्रदूषकहरूको स्तर अत्यधिक उच्च भएको अवस्थामा मात्र हुने गर्दछ।

डा. अक्षय देओरासका अनुसार वर्षाका थोपाहरूले ससाना स्पन्ज वा चुम्बकले जस्तै काम गर्छन्। आकाशबाट खस्ने क्रममा यी थोपाहरूले हावामा रहेका कणहरूलाई आफूसँगै सोसेर लिन्छन्, जसका कारण मानिसहरूले यसलाई ‘कालो वर्षा’का रूपमा अनुभव गरेका हुन्।

यो पनि सम्भव छ कि केही ठूला प्रदूषित कणहरू वर्षाबिना नै हावाबाट सिधै जमिनमा खसेका हुन्।

बीबीसी वेदरको पूर्वानुमानअनुसार, तेहरानमा आगामी दिनहरूमा पुनः वर्षा हुनुका साथै तीव्र हावा चल्ने सम्भावना छ। यसले प्रदूषक तत्त्वहरूलाई फैलाउन र हावाबाट पखालेर तल ल्याउन मद्दत गर्न सक्छ। तर, यसको अर्थ तेहरानमा प्रदूषणको खतरा पूर्ण रूपमा समाप्त हुनेछ भन्ने होइन।

यी कणहरू नदी र अन्य जलस्रोतहरूमा मिसिन सक्छन्। यदि यी कणहरू जमिनमा जम्मा भए र पछि जमिन सुक्यो भने, हावाले तिनलाई पुनः उडाउन सक्छ र ती फेरि वायुमण्डलमा फैलिन सक्छन्।

(बीबीसीमा प्रकाशित सामग्रीको भाषानुवाद)