८० वर्षको उमेरमा ५० को जस्तो स्मरणशक्ति: वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाए ‘सुपरएजर्स’ को रहस्य

११ वैशाख, काठमाडौं । बुढ्यौली लागेपछि स्मरणशक्ति कमजोर हुनु स्वभाविक मानिन्छ, तर वैज्ञानिकहरूले ८० वर्ष नाघिसक्दा पनि ५० देखि ६० वर्षका मानिसको जस्तो तिखो दिमाग भएका व्यक्तिहरूको एउटा समूह फेला पारेका छन्।

नर्थवेस्टर्न युनिभर्सिटीका अनुसन्धानकर्ताहरूले विगत २५ वर्षदेखि यस्ता व्यक्तिहरूलाई ‘सुपरएजर्स’ नाम दिएर अध्ययन गरिरहेका छन्। हालै ‘अल्जाइमर्स एण्ड डिमेन्सिया’ जर्नलमा प्रकाशित प्रतिवेदन अनुसार यी व्यक्तिहरूले उमेरका कारण हुने मानसिक ह्रासको परम्परागत मान्यतालाई नै चुनौती दिएका छन्।

उनीहरूले शब्दहरू सम्झने कठिन परीक्षामा आफ्नो उमेरभन्दा ३० वर्ष कान्छा मानिस सरह प्रदर्शन गर्ने गरेको पाइएको छ।

मस्तिष्कको अनौठो जैविक संरचना

वैज्ञानिकहरूका लागि सबैभन्दा आश्चर्यजनक कुरा यी सुपरएजर्सको मस्तिष्कको बनावटमा देखिएको छ। सामान्यतया बुढ्यौली बढ्दै जाँदा मस्तिष्कको बाहिरी तह अर्थात् ‘कोर्टेक्स’ पातलो हुँदै जान्छ, तर यी व्यक्तिहरूमा भने यो तह युवाहरूको जस्तै मजबुत पाइएको छ।

अझ अचम्मको कुरा त के छ भने, निर्णय लिने र भावनासँग सम्बन्धित ‘एन्टेरियर सिन्गुलेट कोर्टेक्स’ भन्ने भाग कतिपय अवस्थामा युवाहरूको भन्दा पनि बाक्लो देखिएको छ।

साथै, उनीहरूको मस्तिष्कमा सामाजिक व्यवहार र स्मरणशक्तिसँग सम्बन्धित विशेष प्रकारका न्युरोनहरू (भोन इकोनोमो र एन्टोरहाइनल न्युरोन्स) ठूलो संख्यामा र स्वस्थ अवस्थामा फेला परेका छन्।

प्रतिरोध र लचिलोपनको दुई संयन्त्र

अनुसन्धानका क्रममा ७७ जना सुपरएजर्सको मृत्युपश्चात उनीहरूको मस्तिष्क दान गरेर अध्ययन गर्दा दुईवटा महत्वपूर्ण तथ्य बाहिर आएका छन्। पहिलो संयन्त्र ‘प्रतिरोध’ हो, जसमा कतिपयको मस्तिष्कमा अल्जाइमर्स गराउने हानिकारक प्रोटिनहरू प्लाक्स र ट्याङ्गल्स नै फेला परेनन्।

दोस्रो रोचक संयन्त्र ‘लचिलोपन’ हो, जसमा कतिपयको मस्तिष्कमा ती हानिकारक प्रोटिनहरू भए तापनि तिनले स्मरणशक्तिमा कुनै क्षति पुऱ्याउन सकेनन्। यसको अर्थ उनीहरूको मस्तिष्कले ती रोगहरूलाई सहन सक्ने वा तिनीहरू विरुद्ध लड्न सक्ने विशेष क्षमता विकास गरेको देखिन्छ।

सामाजिक जीवन र मानसिक स्वास्थ्यको सम्बन्ध

जैविक बनावटका अतिरिक्त सुपरएजर्सहरूको जीवनशैलीमा पनि एउटा साझा समानता देखिएको छ। उनीहरू आफ्नो उमेरका अन्य व्यक्तिहरूको तुलनामा बढी सामाजिक, मिलनसार र बाहिरी मानिसहरूसँग घुलमिल हुन रुचाउने स्वभावका पाइएका छन्।

व्यायाम र खानपानमा विविधता भए तापनि बलियो सामाजिक सम्बन्ध र सक्रिय संलग्नताले उनीहरूको मस्तिष्कलाई स्वस्थ राख्न ठूलो भूमिका खेलेको अनुसन्धानले देखाएको छ। डा. सान्ड्रा वेनट्रबका अनुसार यी खोजहरूले भविष्यमा डिमेन्सिया र अल्जाइमर्स जस्ता रोगहरू रोक्न वा ढिलो गराउन नयाँ उपचार पद्धति र रणनीति विकास गर्न ठूलो मद्दत पुऱ्याउनेछन्।