‘नेपाल बाहिरको नेपाल भावना र व्यवहार दुवैमा बलियो छ’

एक महिना लामो युरोप भ्रमण सम्पन्न गरेर पण्डित दीनबन्धु पोखरेल हालै नेपाल फर्किएका छन् । बेल्जियमदेखि स्पेन, नर्वे, पोर्चुगल, फ्रान्स, डेनमार्क, फिनल्यान्डलगायत १२ भन्दा बढी देशमा आध्यात्मिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै उनले प्रवासमा रहेका नेपाली समुदायसँग प्रत्यक्ष संवाद गरे ।

तीन पटक युरोप यात्रा गरिसकेका पोखरेलले हालसम्म ४४ देशको भ्रमण र करिब ३३ देशमा आध्यात्मिक कार्यक्रम सम्पन्न गरिसकेको बताउँछन् । यसपटकको यात्रामा उनले प्रवासी नेपालीको जीवनशैली, भावनात्मक अवस्था, पुस्तान्तरणको चुनौती र आध्यात्मिक आवश्यकतालाई नजिकबाट नियालेका छन् ।

‘काम र दाम’ को खोजीमा विदेशिएका नेपालीभित्र लुकेको शान्ति र आत्मसन्तोषको अभावदेखि लिएर नयाँ पुस्तामा नेपाली पहिचान जोगाउने चुनौतीसम्मका विविध पक्षमा पोखरेलले गहिरो विश्लेषण गरेका छन् । प्रवासमा नेपालीको एकता, संस्कारप्रतिको प्रेम र आध्यात्मिक चेतनाको आवश्यकताजस्ता विषयमा आधारित रहेर अनलाइनखबरकर्मी वसन्त रानाभाटले उनीसँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश प्रस्तुत छ :

युरोपको यो आध्यात्मिक यात्रालाई कसरी मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ ? 

यो मेरो तेस्रो युरोप यात्रा हो- सन् २०११, २०२२ र अहिले २०२६ । यसपटक ३४ दिनको यात्रा भयो, जुन मेरा लागि ऐतिहासिक रह्यो । जहाँ गए पनि भक्तजनको उत्साहजनक उपस्थिति देखियो ।

यो यात्राको मुख्य उद्देश्य तीनवटा थिए- पहिलो, प्रवासमा रहेका नेपाली मनलाई जोड्ने । दोस्रो, आध्यात्मिक चेतना जागृत गर्ने । तेस्रो, नेपाली सांस्कृतिक केन्द्र निर्माणको आधार तयार गर्ने । समग्रमा यो यात्रा अनुकरणीय, अभूतपूर्व र अत्यन्तै सफल रह्यो भन्ने मेरो अनुभूति छ ।

तपाईंको अनुभवमा विदेशमा बस्ने नेपालीहरूको वास्तविक जीवन कस्तो छ ? बाहिर देखिने र भित्रको यथार्थमा कति फरक पाउनुभयो ? 

मैले प्रवचनका क्रममा पनि भन्ने गरेको छु- बाहिरबाट हेर्दा काम र दाम दुवै राम्रो देखिन्छ । तर ‘आराम, नाम र राम’ भने अपेक्षाकृत कम देखिन्छ । भौतिक रूपमा धेरै नेपालीहरू सक्षम र स्थापित छन्, तर भित्रभित्रै केही न केही खालीपन, थकान वा पीडाबोध भने महसुस हुन्छ । यही कारणले मेरो यो आध्यात्मिक यात्राको उद्देश्य केवल ‘काम र दाम’ मा सीमित थिएन, बरु मानिसलाई ‘आराम, नाम र राम’ को महत्त्व बुझाउने पनि थियो ।

हामीले केही हदसम्म त्यो सन्देश पुर्‍याउन सफल भयौँ भन्ने लाग्छ । आध्यात्मिक कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुँदा मानिसहरूमा उत्साह, ऊर्जा र मानसिक शान्ति देखिन्थ्यो । यसले के स्पष्ट गर्छ भने, बाह्य रूपमा सम्पन्न देखिए पनि धेरैको जीवनमा ‘राम र आराम’ अर्थात् शान्ति र आनन्दको कमी छ । यही अभावलाई केही हदसम्म पूर्ति गर्ने काम यो आध्यात्मिक यात्राले गरेको महसुस गरेको छु ।

‘नेपालबाहिरको नेपाल’ भावनामा बलियो कि व्यवहारमा ?

नेपालबाहिरको नेपाल हेर्दा, स्वदेशप्रतिको प्रेम अत्यन्तै गहिरो र स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएको पाउँछु । नेपालीहरू जहाँ रहे पनि आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृतिलाई जोगाएर अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न चाहन्छन्- यो भावना निकै बलियो देखिन्छ ।

मेरो अनुभवमा तीनवटा महत्त्वपूर्ण पक्ष देखिए । पहिलो, स्पेन, नर्वे, बेल्जियम, पोर्चुगलजस्ता देशहरूमा भएका कार्यक्रमहरूले देखायो कि नेपालीहरू केवल भावनामा मात्र होइन, व्यवहारमा पनि उत्तिकै बलियो छन् । दोस्रो, रोचक कुरा के देखेँ भने नेपालमा कहिलेकाहीँ उदासीन देखिने व्यक्ति पनि विदेश पुगेपछि आफ्नो धर्म, संस्कृति र पहिचानप्रति अझ बढी सचेत र प्रतिबद्ध बन्छ ।

तेस्रो, प्रवासमा नेपालीहरूको एकता असाधारण रूपमा बलियो छ । भौगोलिक दुरी भए पनि ‘पहिले नेपाली’ भन्ने भावना अत्यन्तै प्रखर रूपमा देखिन्छ । यसैले भन्न सकिन्छ- ‘नेपालबाहिरको नेपाल’ भावना र व्यवहार दुवैमा मजबुत छ ।

नयाँ पुस्तामा नेपाली पहिचान जोगाउन सबैभन्दा ठूलो चुनौती के देख्नुहुन्छ ?

मेरो बुझाइमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती त्यहाँको शिक्षा प्रणाली (स्कुलिङ) नै हो । युरोपेली समाजमा १८ वर्ष पुगेपछि स्वतन्त्र रूपमा जीवनयापन गर्ने संस्कार सिकाइन्छ । तर हाम्रो नेपाली समाज भने संयुक्त परिवारको मूल्य र सहजीवनमा आधारित छ ।

यही भिन्नताले पहिलो र दोस्रो पुस्ताबीच दूरी सिर्जना गर्न सक्छ । विशेषगरी, सन्तानहरू ठुला भएपछि छुट्टिएर बस्नुपर्ने अवस्थाले अभिभावकहरूमा भावनात्मक पीडा देखिन्छ- मैले यो प्रवृत्ति धेरै ठाउँमा अनुभव गरेँ । यसको समाधानका लागि प्रवासमा नेपाली भाषा कक्षा, पाठशाला, योग-ध्यान केन्द्रजस्ता संरचनाहरू आवश्यक छन् । यदि यस्ता पहलहरूलाई सशक्त बनाइयो भने नयाँ पुस्ताले आफ्नो संस्कार, संस्कृति र पहिचानसँग जोडिएर अघिल्लो पुस्तासँगै सन्तुलित रूपमा हुर्किने सम्भावना बलियो रहन्छ ।

यस्ता आध्यात्मिक कार्यक्रमहरू क्षणिक प्रभाव हुन् कि दीर्घकालीन ? 

आध्यात्मिक कार्यक्रमहरू केवल क्षणिक उत्साहमा सीमित हुँदैनन्; यिनले दीर्घकालीन रूपमा व्यक्तिको चेतना र सोचमा प्रभाव पार्छन् । यसको मूल उद्देश्य नै मानिसलाई ‘म को हुँ ?’ भन्ने आधारभूत प्रश्नतर्फ फर्काउनु हो । पहिलो चरणमा व्यक्तिले आफूलाई चिन्ने प्रयास गर्नुपर्छ, त्यसपछि मात्रै जीवन, जगत् र परमात्माबारेको बोध सम्भव हुन्छ । हाम्रो कार्यक्रमहरूको लक्ष्य यही आत्मचेतना जगाउनु हो ।

यो कुनै क्षणिक ऊर्जा वा मनोरञ्जनात्मक प्रस्तुति मात्र होइन । यसले व्यक्तिको सोच, दृष्टिकोण र जीवनप्रति हेर्ने तरिकामा परिवर्तन ल्याउँछ । कार्यक्रमअघि र पछिको सोचबीच स्पष्ट अन्तर देखिन्छ । त्यसैले भन्न सकिन्छ- यस्ता आध्यात्मिक कार्यक्रमहरूले व्यक्तिलाई आफूसँग, आफ्नो संस्कार र पहिचानसँग पुनः जोड्ने दीर्घकालीन प्रभाव पार्छन् ।

प्रवासी नेपाली समुदायको सबैभन्दा बलियो र कमजोर पक्ष के देख्नुभयो ? 

कमजोर पक्षका रूपमा खासै ठूलो समस्या देखिएन । तर एउटा स्पष्ट कुरा के देखियो भने उहाँहरूको समय निकै सीमित छ । त्यहाँको कामको संरचना र जीवनशैली नै यस्तो छ कि व्यक्तिगत र सामाजिक गतिविधिका लागि समय निकाल्न गाह्रो पर्छ ।

तर सकारात्मक पक्ष अत्यन्तै बलियो छ । नेपालीहरूमा आफ्नो संस्कार, संस्कृति र पूर्वजको विरासत जोगाउनुपर्छ भन्ने गहिरो प्रतिबद्धता देखिन्छ । कतिपय अवस्थामा यो भावना नेपालभित्र भन्दा पनि अझ प्रखर रूपमा अभिव्यक्त भएको पाएको छु ।

यसले मलाई व्यक्तिगत रूपमा पनि ऊर्जा दिएको छ । साथै, प्रवासमा नेपालीहरूको एकता- भौगोलिक दुरीभन्दा माथि उठेर ‘पहिले नेपाली’ भन्ने भावना अत्यन्तै प्रेरणादायी लाग्यो । समग्रमा हेर्दा, मेरो अहिलेसम्मको विश्व भ्रमणमध्ये यो युरोप यात्रा विशेष रूपमा अविस्मरणीय र अभूतपूर्व रह्यो ।

विदेशमा बस्ने नेपालीहरूले नेपालसँग जोडिरहन के गर्नुपर्छ ? तपाईंको सुझाव के छ ?

नेपालसँग निरन्तर जोडिरहन तीन पक्षको समन्वय आवश्यक देख्छु । पहिलो, राज्यको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नेपाल सरकारले प्रवासी नेपालीसँग नियमित रूपमा जोडिने स्पष्ट र व्यवस्थित परिपाटी विकास गर्नुपर्छ । दोस्रो, विदेशमा रहेका नेपाली स्वयम् पनि आफ्नो मातृभूमिसँग सम्बन्ध अझ गहिरो बनाउने इच्छाशक्ति र सक्रियता देखाउनुपर्छ ।

तेस्रो, हामीजस्ता सामाजिक तथा आध्यात्मिक अभियन्ताहरूले समय-समयमा यस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै चेतना र सम्बन्ध पुनर्जीवित गर्ने भूमिका खेल्नुपर्छ । यी तीनै पक्ष मिलेर अघि बढेमा प्रवासमा रहेका नेपालीहरूमा नेपालप्रतिको सम्बन्ध अझ मजबुत हुन्छ । यसले भविष्यमा धेरैलाई नेपाल फर्किएर सेवा गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र देश विकासमा योगदान दिने सकारात्मक वातावरण पनि निर्माण गर्न सक्छ ।

दान सङ्कलनमा देखिने प्रतिबद्धता र कार्यान्वयनबीचको अन्तरलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?

यो समस्या केही ठाउँमा देखिन्छ । समाधान स्पष्ट छ- प्रतिबद्धताअनुसार काम गर्न दातव्य व्यवस्थापन समिति सक्रिय हुनुपर्छ ।

कार्यक्रमपछि योजनालाई छिटो कार्यान्वयनमा लैजानुपर्छ र समाजसँग निरन्तर संवाद कायम राख्नुपर्छ । मैले अनुभव गरेअनुसार, प्रवासमा ९० प्रतिशत काम सफल भएका छन् ।

तपाईंलाई देश–विदेशबाट मनग्य माया पनि छ, साथै सहयोग र रकम सङ्कलन पनि भएको छ । त्यसलाई जोड्ने तपाईंको आफ्नै योजना के छ ?

सबैभन्दा पहिले मैले एउटा स्पष्ट अभियान अघि बढाएको छु- ‘एक दिन नेपालले विश्वलाई नेतृत्व गर्नेछ’ भन्ने सोच ।

यसलाई व्यावहारिक रूपमा सार्थक बनाउनका लागि काठमाडौँको नागार्जुन नगरपालिका–७, रामकोटमा करिब २२ रोपनी जग्गामा स्व. पण्डित नारायणप्रसाद पोखरेलको स्मृतिमा बद्रीनारायण धामसहितको विशाल आध्यात्मिक केन्द्र निर्माण गरिसकेका छौँ, जुन अहिले सञ्चालनमा छ । यस केन्द्रमार्फत नेपाललाई विश्वसामु आध्यात्मिक गुरुराष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास भइरहेको छ ।

त्यसैगरी हाम्रो अर्को महत्त्वपूर्ण सोच के हो भने- हामी केवल आध्यात्मिक मात्र होइन, भौतिक विकाससँग पनि जोडिनुपर्छ । त्यसैले आध्यात्मिकता र भौतिकवादको सन्तुलित समायोजन (मध्यवर्ती धार) बाट समाज अघि बढ्नुपर्छ भन्ने अवधारणामा हामी काम गरिरहेका छौँ । मेरो र मेरो टिमको मूल उद्देश्य स्पष्ट छ- नेपालको पहिचानलाई विश्वस्तरमा स्थापित गर्नु, प्रवासमा रहेका नेपालीलाई मातृभूमिसँग अझ मजबुत रूपमा जोड्नु र नेपाललाई आध्यात्मिक नेतृत्व गर्ने राष्ट्रका रूपमा पुनः स्थापित गर्नु । यो अभियानलाई सार्थक बनाउने दिशामा हामी निरन्तर अघि बढिरहेका छौँ भन्ने विश्वास छ ।