सुनसरीमा भेटिएको दुर्लभ जङ्गली केरा मुसा रुब्रा

उहिले नेपालको चुरे पहाड दक्षिणतिर र तराईको उत्तरतर्फ पूर्व–पश्चिम फैलिएको घना जङ्गललाई चारकोसे झाडी भनिन्थ्यो । परम्परागत भारतीय मापन प्रणालीअनुसार १ कोस करिब ३.२१८ किलोमिटर चौडा क्षेत्र हो । यसर्थ, चार कोस भनेको १२.८४ किलोमिटर हो ।

नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१८१६) पछि नेपालका शासकहरूले चुरे र तराईबीचको यो घना जङ्गललाई विदेशी सेनाविरुद्ध प्राकृतिक सुरक्षाकवचका रूपमा संरक्षण गरेका थिए । त्यसपछि यसलाई औपचारिक रूपमा ‘चारकोसे झाडी’ भन्न थालियो । त्यसबेला यसको औसत चौडाइ पनि करिब १२–१३ किलोमिटर नै थियो ।

विशेषगरी सुगौली सन्धिपछि राणाकालमा तराई र चुरेबीचको जङ्गललाई चारकोसे झाडी भन्न सुरु गरियो । हिजोआज पर्सा, चितवनलगायत केही भूभागमा मात्र यो जङ्गलको चौडाइ १२/१३ किलोमिटर जति छ ।

सन् १९५० पछि औलो उन्मूलन अभियान सञ्चालन भयो । त्यससँगै २०१५–२०१७ सालताका बिपी कोइराला प्रधानमन्त्री रहँदा पूर्व–पश्चिम राजमार्गको योजना बन्यो । त्यसपछि पञ्चायतकालमा राजा महेन्द्रका समयमा यसको निर्माण सुरु भयो । पञ्चायतकालमा यसलाई महेन्द्र राजमार्ग नाम दिइयो ।

राजमार्ग निर्माणसँगै चुरे र तराई क्षेत्रमा तीव्र रूपमा मानव बसोबास विस्तार हुन थाल्यो । पहाड तथा हिमालय क्षेत्रबाट तराई झरेका मानिसहरूले चारकोसे झाडी फँडानी गरेर खेतीपाती र बस्ती बसाए । त्यसपछि यो विशाल जङ्गल क्रमशः साँगुरिँदै गयो ।

झापाको बिरिङ खोला पूर्वतर्फ खुदुनाबारी र अर्जुनधारा आसपासका क्षेत्रमा चारकोसे झाडी छैन । त्योभन्दा पूर्वतर्फ चारकोसे झाडीको चोक्टा-चोक्टी मात्र छ । कोसी प्रदेशमा चारकोसे झाडीको चौडाइ कतै पनि चार कोस बचेको छैन ।
चारकोसे घुमियो

सुनसरीस्थित रामधुनी नगरपालिका-७ को उत्तरी सिमानाको चारकोसे जङ्गल २००९/२०१० साल (सन् १९५२/१९५३) मा फँडानी भएको हो । त्यसबेला फँडानी २००७ सालको क्रान्तिका अगुवाहरूले गराएका थिए । त्यहाँको जग्गा २०१८ सालमा नापी भयो ।

मेरो बुबा ब्रिटिस लाहुरबाट छुट्टीमा आउँदा २०२१ सालमा अहिलेको आफन्त टोलको उत्तरपट्टि जङ्गलको सीमावर्ती भूभागमा जमिन किन्नुभएको थियो ।

गत वैशाख ८–३० गतेसम्म त्यहीँ गएर बसियो । म त्यहाँको जङ्गलमा २०४५ सालसम्म गाईवस्तु चराउने, हराएका गाईवस्तु खोज्ने, घाँस–दाउरा गर्ने, मौरी खोज्ने र चैत–वैशाखमा बँदेलका बच्चा खोज्दै डुल्ने गर्थेँ । पहिले दुलामा बस्ने मौरी (Apis cerana) र रूखका हाँगामा घार बनाउने खागो (Apis dorsata) प्रशस्तै थिए । हिजोआज खागो भने लगभग हराइसकेको छ ।

जङ्गलभित्र २-३ सय मिटरसम्म त दिनहुँ गएँ । किनभने हाम्रो जग्गाको सिमाना नै जङ्गल हो । दिन बिराएर ७ दिन चाहिँ दिनभर जङ्गल नै घुमियो । जाँदा फरक वनस्पति पाउने उद्देश्यका साथ भिन्नभिन्न ठाउँ त कहिले एकै दिशातिर गइयो ।

पहिले स्थानीय नामले चिनेका वनस्पतिको वैज्ञानिक नाम मनमनै सम्झँदै घुमियो । धेरै बुट्यान तथा लहरा वर्गका वनस्पतिका वैज्ञानिक नाम थाहा पाएको रहेनछु । बेसार, अदुवाजस्ता वनस्पति कुन-कुन हुन् भनेर ठम्याउनै गाह्रो भयो ।

वनस्पतिको वैज्ञानिक नाम थाहा पाउन सम्बन्धित वनस्पतिको फूल वा फल नै चाहिन्छ । वैशाखमा खासै धेरै फुलेका थिएनन् । वनस्पतिका विभिन्न प्रजातिहरू वर्षैभरि फुल्छन् ।

यसैले, केही महिनाको अन्तरालमा वर्षको ४-५ पटक चाहार्नैपर्छ, ठाउँ विशेषका नचिनिएका वनस्पतिका नाम थाहा पाउन । उसो त नेपालमा तराईका जङ्गलमा वनस्पति अध्ययन पहाड र हिमालय क्षेत्रको तुलनामा कम भएको छ । विदेशी वनस्पति अन्वेषकहरू तराईतिरको जङ्गलमा गएको एकदमै कम अभिलेख छ ।

जङ्गलको अवस्था

उहिले र अहिले जङ्गलको वानस्पतिक विविधता र घनत्वमा निकै फेरबदल भएको रहेछ । उहिले साना देखिएका बरका रूखहरू त अजङ्गका भएछन् । कति चाँडै बढ्ने बर ! बिराले लहरा मासिएछ । कतै देखिनँ । उहिले गलेनी प्रशस्त हुन्थे । कतै-कतै मात्र देखेँ । नेपालको वनस्पति सूचीमा गलेनीका ५ प्रजाति सूचीकृत छन् । तीमध्ये हात्तीको कानजत्रो पात हुने हाडजोडा गलेनी (Leea aequata) एकाध ठाउँ मात्र देखेँ ।

उन्यु, निगुरो समूहका वनस्पतिले जङ्गलको सतह छपक्कै ढाक्दै लगेका छन् । पहिले जङ्गल छेउछाउ र खोला किनारका चिस्यान ठाउँहरूमा मात्र उन्यु, निगुरो हुन्थ्यो । हिजोआज त उन्यु र निगुरो मिचाहा वनस्पति प्रजातिका रूपमा फैलिएका छन् । तर नेपालमा अझै उन्यु र निगुरोलाई मिचाहा मानिएको छैन । त्यो अध्ययन नभएर होला ।

पान, मरिचको वंश पाइपर हो । पाइपर वंशअन्तर्गतका पिल्ला प्रजाति पनि कतै-कतै मिचाहा भएर फैलिएको भेटाएँ । किनभने यसले पनि जमिनमा पलाउने झार तथा केही स-साना बुट्यानलाई विस्थापित गरेको देखेँ ।

जङ्गली जनावरहरू जस्तो: बँदेल, मृग, चित्तल, दुम्सी एउटै देख्न पाइएन । एकाध ठाउँ बँदेलले उधिनेको ताजै जमिन भेटियो । उहिले बग्रेल्ती देखिन्थे । अहिले बाँदर, ढेडु चाहिँ बढेछन् । उहिले मानिसको चहलपहल निकै कम हुन्थ्यो । तर घर-घरमा गाईवस्तु पालिएका हुन्थे । गाईवस्तुका खुरले उन्यु, निगुरो नकुल्चिने भएकाले उन्यु, निगुरो, पाइपर वंशका वनस्पति बढेका हुन् कि अन्य के कारणबाट हो, थाहा पाउन सकिएन ।

पहिले गाईवस्तुका चरण जङ्गलमै हुन्थे । धेरैले भैँसी पाल्थे । भैँसीका दुधालु घाँस पनि जङ्गलबाटै ल्याइन्थ्यो । हिजोआज गाईवस्तुको ठाउँमा बाख्रापालन बढेको छ । गाईवस्तु त शून्य नै भएको रहेछ । एकाध घरमा गाई पालिएका भए पनि हिजोआजका गाई त जङ्गल नचर्ने, दाना खुवाउनुपर्ने रहेछन् ।

हिजोआज युवा तथा मध्य उमेरका मानिसहरू वैदेशिक रोजगार तथा पलायन भएर जङ्गल बाक्लिँदै गएको छ । जङ्गलमा सखुवाका स-साना रूखहरू बाक्लै छन्, जुन भविष्यमा बाक्लो भएका कारण काठ कम हुनेछ ।

करिब ४० वर्षयता उम्रेका र बाक्लै हुर्काइएका सखुवाका रूखहरू नेपाल सरकारले एक कार्यविधि बनाएर कति दूरीमा राख्नुपर्ने हो, निर्क्यौल गरेर छाँट्नुपर्छ । यसो नगरे बाक्लै हुर्काइएका सखुवाहरू त नरिवलका बोटभन्दा केही ठुला मात्र हुनेछन् ।

जङ्गली केरा

घुम्ने क्रममा जङ्गलको मध्यभागमा जङ्गली केराको घारी भेट्टाएँ, जुन यसअघि जङ्गलमा कहिल्यै देखेको थिइनँ । सुरुमा यसलाई टाढाबाट हेर्दा जङ्गली बेसारको घारीजस्तो होला भन्ठानेको थिएँ । तर पात केही ठुलो भएकाले चासो जाग्यो ।

नजिक गएर हेर्दा त्यो त जङ्गली केराको प्रजाति रहेछ । एक अर्को ठाउँमा खोला किनारमा सानो एक झुन्ड पनि देखेँ । हर्कराज र ताम्रध्वज मादेन भाइहरूसँग सोध्दा ती ठाउँबाहेक अन्यत्र पनि त्यो केरा छ भन्ने जानकारी पाएँ ।

यो केरा प्रजातिको मुख्य विशेषता बोट सानो र बुङ्गा आकाशतिर सीधा फर्केको अर्थात् फेदबाट सीधा ९० डिग्री आकाशतिर फर्केको थियो ।

सामान्यतया, केराको बुङ्गा बोटबाट पसाउँदा जमिनतिर झुकेको हुन्छ । मैले घर तथा उद्यानमा बुङ्गा आकाशतिर फर्केको केही ठाउँ देखेको छु । केरा प्रजातिको पहिचान मूलतः बुङ्गा र त्यसभित्र रहेको फूलका विवरणबाट गरिन्छ ।

बुङ्गाको बाहिरी आवरणले केराको फूललाई जोगाउँछ । फूललाई सुरक्षा गर्ने त्यो फूलको ब्राक्ट अर्थात् बाहिरी पुष्पदल हो । केरा वंशमा ५-६ प्रजातिका बोट सानो र बुङ्गा सीधा आकाशतिर फर्कने हुने रहेछन् ।

चारकोसे जङ्गलमा भेटिएको जङ्गली केराको बुङ्गा थियो तर बुङ्गा पूरा उघ्रेर फूल फुलेको अवस्था नभएकाले पहिचान गर्न सकस पर्‍यो ।

वैज्ञानिक नाम

नेपालको फूल फुल्ने वनस्पतिहरूको सूची (Checklist of flowering plants of Nepal) मा ३ जङ्गली केराका प्रजातिहरू – मुसा बाल्बिसियाना (Musa balbisiana), एन्सेटे ग्लाउकम (Ensete glaucum) र एन्सेटे नेपालेन्सिस (Ensete nepalensis) छन् । एन्सेटे वंशको जङ्गली केरा बिउबाट उम्रन्छ, पसाउँछ र मर्छ । त्यही ठाउँमा त्यसको गानोबाट पलाउँदैन ।

सुनसरी जिल्लाको चारकोसे झाडीमा भेटिएको त्यो जङ्गली केराको बाहिरी आकृतिक बनावट (Morphological structure) अध्ययन गर्दा उल्लिखित ३ प्रजातिभन्दा भिन्न थियो । यसैले यो फरक प्रजाति हो भन्ने अनुमान गरेँ ।
यसको गानो भूमिगत कन्दयुक्त राइजोम, गाढा बैजनी कृत्रिम तना (Pseudostem), बैजनी थोप्लायुक्त पातका डाँठ, गुलाबी धर्कायुक्त मध्यशिरा (Midrib) तथा हल्का रातो–बैजनी किनार भएका पातहरूले यो फरक प्रजाति हो भनेर अनुमान गरेँ ।

एन्सेटे नेपालेन्सिस नेपालबाट सन् २०२३ मा २ सय वर्षपछि रि-डिस्कभर्ड भएको हो । यो नेपालको रैथाने प्रजाति हो । किनभने यो प्रजाति अहिलेसम्म नेपालबाहेक अन्य देशमा फेला परेको छैन । यो प्रजाति सन् १८२० मा नेपाल आएका नाथानियल वालिचले काठमाडौँ उपत्यकाबाट सङ्कलन गरी सन् १८२४ मा ‘विश्वको निम्ति नयाँ’ भनेर प्रकाशित गरेका थिए । त्यसबेला यसको वैज्ञानिक नाम ‘मुसा नेपालेन्सिस’ राखेका थिए ।

त्यसपछि यसलाई कसैले पनि वास्ता गरेनन् । तर गोदावरीस्थित नेपाल सरकारको राष्ट्रिय वनस्पति उद्यानका वनस्पतिविज्ञ गौरव परमारले यो मुसा प्रजाति होइन भन्दै अध्ययन गरे । उनले विदेशीसँग सहकार्य गरेर यो मुसा वंशको नभई एन्सेटे वंशको हो भन्ने पत्तो लगाए । उनले त्यसको वंश नाम मुसाबाट एन्सेटेमा स्थानान्तरण गरी ‘एन्सेटे नेपालेन्सिस’ बनाउँदै लेख प्रकाशित गरे ।

सन् १८२४ मा नाथानियल वालिचले मुसा वंशको गुणभन्दा फरक भएर पनि यो केरालाई मुसा वंशमा नै राखेका थिए । यसबारे यो पङ्क्तिकारले कान्तिपुर दैनिक र नेपाली टाइम्समा भिन्दाभिन्दै दुईवटा लेख लेखेको छ । यो जङ्गली केरा गोदावरीस्थित राष्ट्रिय वनस्पति उद्यानभित्र एकाधवटा र बाहिर ललितपुरका जङ्गलमा कतै-कतै पाइन्छ ।

सुनसरीमा फेला परेको जङ्गली केराको पात अण्डाकार–लाम्चो आकारको छ । माथिल्लो सतह गाढा हरियो र तल्लो सतह हल्का पहेँलो–हरियो देखिन्छ ।

यो केराको बुङ्गा अर्थात् पुष्पक्रम (Inflorescence) सीधा ठडिएको छ । यो केराको बुङ्गा गुलाबी र भालाजस्तो (Lanceolate) आकृतिको छ । सन् २०१६ मा ताइवानिया जर्नलको वर्ष ६१, अङ्क १ मा ‘नोट्स अन मुसा रुब्रा’ शीर्षकमा एक लेख प्रकाशित छ । उक्त लेखमा यसको बोट, बुङ्गा, फूलका विभिन्न अङ्गहरूको सचित्र विवरण समावेश छ । त्यो सामग्रीबाट सुनसरीमा भेटिएको जङ्गली केरा ‘मुसा रुब्रा’ हो भन्ने लाग्यो ।

मुसा रुब्राको फूलहरू सुनौलो पहेँलो रङका हुने रहेछन् । तर फूल नभेटिएका कारण यो कुन प्रजाति हो भन्ने दुविधा भयो । पहिचान सुनिश्चित गर्न उक्त बिरुवाका तस्बिर र भिडियो मैले जङ्गली केराका विशेषज्ञ राजिब गोगोईलाई पठाएँ । गोगोई भारतीय वनस्पति सर्वेक्षणसँग आबद्ध वनस्पतिविज्ञ हुन् र जङ्गली केरासम्बन्धी अध्ययनमा लामो समयदेखि सक्रिय छन् ।

जङ्गली केराको मुसा वंशमा जम्मा ८८ प्रजाति दक्षिण र दक्षिण-पूर्व एसियामा छन् । तीमध्ये ५ प्रजाति राजीव गोगोईले विश्वको निम्ति नयाँ पत्ता लगाएका हुन् । उनै गोगोईले सुनसरीमा फेला परेको जङ्गली केरा ‘मुसा रुब्रा’ भएको पुष्टि गरे । यसको वितरण समुद्र सतहबाट १,००० देखि १,३०० मिटरसम्म हुने उल्लेख भएको पाइन्छ ।

सुनसरीको जङ्गलमा भने यो समुद्री सतहबाट करिब १५० मिटर उचाइमा छ । यो प्राकृतिक रूपमै त्यहाँ थियो वा अन्त कतैबाट आइपुग्यो, भविष्यमा खुलासा होला; तर १५० मिटर उचाइमा पनि फैलिँदो रहेछ भन्ने देखियो । यो आफैँमा एक नयाँ तथ्य हो । मुसा रुब्राको फलसमूह (Infructescence) मा रातो रङका बेलनाकार फल लाग्ने तथा बीउहरू खैरो, गिर्खायुक्त (Tuberculate) हुने लेखिएको छ ।

मुसा रुब्रा छायाँयुक्त र चिस्यानयुत्त खोँच, खोल्सा तथा अर्धदलदली (Semi-marshy) स्थानमा उम्रिने वनस्पति हो भन्ने लेखिएका छन् । बोटानिकल गार्डेन्स, क्यु, लन्डनको विद्युतीय सञ्जाल ‘प्लान्ट्स अफ द वर्ल्ड अनलाइन’ मा यो प्रजाति भारतको आसाम, बङ्गलादेश, म्यान्मार र थाइल्यान्डमा पाइन्छ भन्ने लेखिएको छ । अब यो वनस्पति नेपालमा पनि पाइन्छ भन्ने भयो ।

फैलावट/विस्तार

यो प्रजाति मूलतः दुई किसिमले विस्तार हुन्छ । यो केराको विस्तार घरेलु केराको जस्तो एकै ठाउँ समूहमा नभई जमिनमुनि टाढासम्म हुँदो रहेछ । यो प्रजातिको राइजोम अर्थात् जराजस्तो आकृति जमिनभित्र लामो, लहराजस्तो बढ्दो रहेछ ।
जराको टुप्पोबाट नयाँ बिरुवा उम्रँदो रहेछ । बोटबाट यसको जरा करिब डेढ मिटर पर पुग्दो रहेछ । यसकारण बोटबाट डेढ मिटर टाढा नयाँ बिरुवा पलाउँछ ।

यो केराको एउटा कोसाबाट ५० देखि ६० वटासम्म साना, चिचिला र कडा बिउहरू हुन्छन् । पाकेको केरा चराचुरुङ्गी, चमेरा र साना स्तनधारी जनावरले खोजी-खोजी खाने गर्दा रहेछन् । तिनै जनावरको दिसाबाट यो टाढा-टाढा फैलन्छ ।

उपयोगिता

यो प्रजातिको बोट सानो र बुङ्गा आकर्षक देखिने भएकाले हिजोआज यो प्रजाति संसारभर फूलका रूपमा रोप्ने गरिएको छ । चोभारस्थित मञ्जुश्री पार्कमा फूलकै रूपमा रोपिएको हो ।

यो रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता भएको केरा प्रजाति हो । आधुनिक कृषि विज्ञानमा घरेलु केराका प्रजातिहरूमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्न र तिनको आनुवंशिक सुधारका लागि यसको जिन प्रयोग गरिँदो रहेछ ।

अन्य जङ्गली केराको थाम, डाँठको रस र फूलहरू परम्परागत रूपमा घाउ निको पार्न, सुन्निएको कम गर्न र पाचन प्रक्रिया सुधार गर्न उपयोगी मानिन्छन् ।

मुसा रुब्राका फूल र फलहरूले जङ्गलका माहुरी, पुतली, चमेरा र विभिन्न चराचुरुङ्गीहरूलाई आकर्षित गरी पारिस्थितिकीय सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छन् । यसको जरा भुइँमा फैलने भएकाले यसले भिरालो चिस्यान क्षेत्रको भूक्षय रोक्न मद्दत गर्छ ।

यस्तै, यसको पात विभिन्न देशमा खाना खान, खाद्य सामग्री पोका पार्न, टपरी वा प्लेटका रूपमा प्रयोग गरिँदो रहेछ ।

निष्कर्ष

अन्ततः सुनसरीको चारकोसे झाडीमा भेटिएको यो दुर्लभ जङ्गली केरा केवल एउटा वनस्पति अभिलेख मात्र होइन, नेपालको तराई–चुरे जैविक विविधताको अझै पूर्ण रूपमा अध्ययन हुन बाँकी रहेको प्रमाण पनि हो । दशकौँदेखि मानव बसोबास, वन फँडानी, सडक विस्तार र भूमिको उपयोग परिवर्तनका कारण चारकोसे झाडी निरन्तर खुम्चिँदै गएको अवस्थामा यस्ता प्रजातिको अस्तित्व स्वयंमा महत्त्वपूर्ण तथ्य हो ।

यस अध्ययनले नेपालको तराईका जङ्गलमा अझै धेरै अपरिचित वा कम अभिलेखित वनस्पति लुकेर रहेका हुन सक्ने सङ्केत दिएको छ । विशेषगरी जङ्गली केराका प्रजातिहरू कृषि, रोग प्रतिरोधी जिन, खाद्य सुरक्षा, औषधीय उपयोग तथा पारिस्थितिक सन्तुलनका दृष्टिले भविष्यका लागि अत्यन्त उपयोगी स्रोत बन्न सक्छन् । त्यसैले अब नेपालले केवल वनविनाश रोक्ने मात्र होइन, तराई–चुरेका वनस्पतिहरूको वैज्ञानिक दस्तावेजीकरण, जिन अध्ययन, संरक्षण र उपयोगतर्फ दीर्घकालीन अनुसन्धान अघि बढाउन आवश्यक छ ।

साथै, चारकोसे झाडीलाई केवल जङ्गलका रूपमा नभई जैविक सम्पदा, स्थानीय इतिहास र भविष्यको वैज्ञानिक सम्भावनाको भण्डारका रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ । यदि यस्ता वनस्पतिलाई समयमै अध्ययन र संरक्षण गर्न सकिएन भने भविष्यमा धेरै प्रजाति वैज्ञानिक रूपमा चिनिनुअघि नै हराउने जोखिम रहन्छ ।