जलेबीको जन्म कहाँ भएको थियो ?

बजारको कुनामा तातातातो तेलमा घुमाउरो आकार बनाउँदै सुनौलो रङमा फुल्दै गरेको जलेबी देख्दा धेरैलाई बाल्यकाल, चाडपर्व, बिहानको नास्ता वा रमाइला क्षण सम्झना आउँछन् । बाहिरबाट कुरकुरे, भित्रबाट चास्नीले भरिएको यो मिठाई केवल स्वादको विषय मात्र होइन, इतिहास, व्यापार, संस्कृति र यात्राको पनि कथा हो । नेपालमा यो जेरी नामले पनि परिचित छ ।

आज दक्षिण एसियाका धेरै ठाउँमा लोकप्रिय जलेबी वास्तवमा कहाँबाट आयो ? कसरी यसको यात्रा सुरु भयो ? यसको इतिहास निकै रोचक छ।

धेरै मानिस जलेबीलाई पूर्ण रूपमा दक्षिण एसियाली मिठाई ठान्छन्, तर इतिहासले यसको जरा मध्यपूर्वतिर देखाउँछ। इतिहासकारहरूका अनुसार जलेबीको प्रारम्भिक रूप अरब र फारसी क्षेत्रमा पाइने ‘जुलाबिया’, ‘ज़ुल्बिया’ वा ‘जलाबिया’ नामका मिठाईहरूसँग जोडिएको मानिन्छ ।

यी मिठाईहरू करिब १०औँ शताब्दी आसपासदेखि मध्यपूर्वका विभिन्न क्षेत्रमा लोकप्रिय थिए । त्यतिबेला पनि मैदाको घोललाई तेलमा पकाएर गुलियो सिरप वा चास्नीमा डुबाइने शैली प्रचलित थियो ।

अरबी र फारसी भाषाका यी शब्द समयसँगै विभिन्न भाषा र भूगोलमा परिवर्तन हुँदै दक्षिण एसियामा ‘जलेबी’ नामले परिचित बनेको मानिन्छ । व्यापार, धर्म, संस्कृति र यात्राका मार्गहरूले यो मिठाईलाई एक भूगोलबाट अर्को भूगोलसम्म पुर्‍यायो ।

भारत–नेपालसम्म कसरी आइपुग्यो ?

मध्यकालीन व्यापारिक मार्ग, सांस्कृतिक आदानप्रदान र फारसी–तुर्क प्रभावसँगै यो मिठाई दक्षिण एसियातिर फैलिएको मानिन्छ। धेरै इतिहासकारहरूका अनुसार मुस्लिम शासक र व्यापारीहरूको आगमनसँगै धेरै परिकार यस उपमहाद्वीपमा भित्रिएका थिए, जसमध्ये जलेबी पनि एक थियो।

भारतीय उपमहाद्वीपका ऐतिहासिक दस्तावेजहरूमा पनि जलेबीको उल्लेख भेटिन्छ । १५औँ शताब्दी आसपासका केही भारतीय ग्रन्थहरूमा जलेबी वा यससँग मिल्दोजुल्दो मिठाईको वर्णन पाइन्छ । समयसँगै स्थानीय स्वाद, सामग्री र बनाउने शैलीले यसलाई नयाँ रूप दियो।

नेपालमा पनि जलेबी लामो समयदेखि लोकप्रिय मिठाईका रूपमा चिनिन्छ । विशेष गरी तराई–मधेस, काठमाडौं उपत्यका तथा बजार क्षेत्रहरूमा बिहानको नास्ता, चाडपर्व र मेलाहरूमा यसको विशेष स्थान रहँदै आएको छ । दूध, दही, चिया वा तरकारीसँग खाने चलनले यसलाई दैनिक जीवनसँग जोडिदियो।

किन हुन्छ जलेबी घुमाउरो ?

जलेबीको सबैभन्दा चिनिने विशेषता यसको गोल–गोल घुमाउरो आकार हो । यो आकारले जलेबीलाई अरू मिठाईभन्दा अलग बनाउँछ । घुमाउरो बनोटले चास्नी समात्न मद्दत गर्छ भन्ने मान्यता पनि छ, जसले बाहिर कुरकुरे र भित्र रसिलो अनुभव दिन्छ ।

परम्परागत रूपमा कपडा, सानो प्वाल भएको भाँडो वा बोतल प्रयोग गरेर तातो तेलमा घुमाउरो आकृति बनाइन्छ । यो पुस्तौंदेखि सर्दै आएको सीप हो । घोलको गाढापन, तेलको तापक्रम र चास्नीको सन्तुलन मिलाउनु जलेबी बनाउने कलाको मुख्य हिस्सा मानिन्छ।

धर्म, चाडपर्व र जलेबी

जलेबी केवल मिठाई होइन, धेरै समुदायमा सांस्कृतिक प्रतीक पनि बनेको छ । दक्षिण एसियाका धेरै भागमा दशैं, तिहार, विवाह, पूजा, मेलापात र विभिन्न उत्सवमा जलेबी विशेष रूपमा बनाइन्छ।

कतिपय ठाउँमा बिहान तातो जलेबी र दूध खाने चलन छ। कतै समोसा–जलेबी लोकप्रिय छ भने कतै दही–जलेबी । विभिन्न भूगोलले यसलाई आफ्नै शैलीमा अपनाए, जसले जलेबीलाई साधारण मिठाईभन्दा धेरै ठूलो सांस्कृतिक स्थान दियो।

किन यति लोकप्रिय ?

जलेबीको लोकप्रियताको एउटा ठूलो कारण यसको सरलता हो । थोरै सामग्री– मैदा, तेल र चिनीबाट बनाइने भएकाले यो सुलभ पनि बन्यो र धेरै ठाउँमा फैलियो । सडक किनारदेखि ठूला मिठाई पसलसम्म यसको पहुँच बन्यो ।

अर्को कारण भावना हो । धेरै मानिसका लागि जलेबी केवल स्वाद होइन, सम्झना हो । स्कुलबाट फर्किँदा किनिएको, चाडमा खाइएको, हजुरआमासँग बाँडिएको वा बिहानको चियासँग जोडिएको ।

मिठासभित्र लुकेको यात्रा

आज जलेबीलाई हेर्दा यो केवल घुमाउरो मिठाई जस्तो लाग्न सक्छ । तर यसको भित्र हजारौं किलोमिटर लामो व्यापारिक यात्रा, भाषिक परिवर्तन, सांस्कृतिक घुलमिल र पुस्तौंदेखिको पाककलाको कथा लुकेको छ ।

अरब र फारसी क्षेत्रका ‘जुलाबिया’ वा ‘ज़ुल्बिया’ बाट दक्षिण एसियाको प्रिय ‘जलेबी’ बन्नु केवल नाम परिवर्तन थिएन- यो संस्कृतिहरू मिसिने, स्वाद सर्ने र मानिसहरू जोडिने इतिहास थियो ।