नासाको रोमन टेलिस्कोपले ब्रह्माण्डमा लुकेका एक लाख नयाँ ग्रहहरू पत्ता लगाउन सक्ने

१९ जेठ, काठमाडौं । नासाको ‘न्यान्सी ग्रेस रोमन स्पेस टेलिस्कोप’ ले हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिर रहेका ग्रहहरू अर्थात् ‘एक्सोप्लानेट’ को खोजीमा क्रान्ति ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस मिसनले ब्रह्माण्डमा यसअघि कहिल्यै थाहा नभएका करिब १ लाख नयाँ ग्रहहरू पत्ता लगाउन सक्छ। नासाका अन्य मिसन र वेधशालाहरूले हालसम्म जम्मा ६ हजार ३०० को हाराहारीमा मात्र बाह्य ग्रहहरू फेला पारेको सन्दर्भमा रोमन टेलिस्कोपको यो प्रक्षेपण निकै ठुलो उपलब्धि हो।

‘नासा गड्डार्ड स्पेस फ्लाइट सेन्टर’ का वैज्ञानिकहरूका अनुसार अहिलेसम्म फेला परेका अधिकांश ग्रहहरू पृथ्वीको नजिकैका क्षेत्रमा अवस्थित छन्। तर रोमन टेलिस्कोपले आकाशगंगा (मिल्की वे) को अहिलेसम्म अन्वेषण नगरिएका गहिरा भागहरू, विशेष गरी ताराहरूको बाक्लो चाप रहेको ‘ग्यालेक्टिक बल्ज’ (केन्द्रीय भाग) सम्म नियाल्ने छ।

यसले ब्रह्माण्डका फरक-फरक वातावरणमा ग्रहहरूको निर्माण कसरी हुन्छ र हाम्रो सौर्यमण्डलको उत्पत्ति कसरी भयो भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत गर्नेछ। हाम्रो सौर्यमण्डल हाल आकाशगंगाको केन्द्रबाट २७ हजार प्रकाश वर्ष टाढा भए पनि यो सुरुमा केन्द्रको १० हजार प्रकाश वर्ष नजिकै बनेको र बिस्तारै बाहिर सरेको विश्वास गरिन्छ।

यो खोजका लागि रोमन टेलिस्कोपले मुख्य दुई प्रविधिहरू प्रयोग गर्नेछ। पहिलो ‘प्लानेटरी ट्रान्जिट’ प्रविधि हो, जसले ताराको अगाडिबाट ग्रह जाँदा ताराको प्रकाशमा आउने धमिलोपनलाई नाप्ने गर्दछ। यसै प्रविधिबाट मात्र करिब १ लाख ग्रहहरू पत्ता लाग्ने अनुमान छ। दोस्रो ‘माइक्रोलेंसिङ’ प्रविधि हो, जसले ताराको गुरुत्वाकर्षण बलले अर्को टाढाको ताराको प्रकाशलाई ठुलो बनाउने (म्याग्निफाई) प्रक्रियाको आधारमा काम गर्छ। यसबाट पृथ्वी र मङ्गल ग्रह जत्रो आकारका साना र आफ्नो ताराबाट टाढा रहेका दूर्लभ ग्रहहरू समेत पत्ता लाग्ने छन्।

रोमन टेलिस्कोपले पत्ता लगाउने हजारौँ बाह्य ग्रहहरूको वायुमण्डल र त्यहाँको मौसमको समेत अध्ययन गर्नेछ। नासाको जेम्स वेब टेलिस्कोपले निश्चित ग्रहहरूको गहिरो रासायनिक विश्लेषण गरिरहँदा रोमनले भने ठुलो संख्यामा ग्रहहरूको तापमान र जलवायुको तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नेछ।

विशेष गरी बृहस्पति ग्रह जत्रा तर आफ्नो ताराको निकै नजिक रहेका अत्यधिक तातो ग्रह ‘हट जुपिटर्स’ को अध्ययन गरी त्यहाँको वायुमण्डलीय हावा र तापको सञ्चरण बुझ्न यसले सघाउने छ। सन् २०२६ जुन १ मा सार्वजनिक यस प्रतिवेदन अनुसार रोमनले सङ्कलन गर्ने सबै तथ्याङ्कहरू सर्वसाधारणका लागि खुला गरिने छ, जसले गर्दा आम नागरिक वैज्ञानिकहरूले पनि नयाँ संसारको खोजीमा योगदान दिन सक्ने छन्।