रगत बाक्लो हुँदा शरीरमा के हुन्छ ? कसलाई बढी जोखिम, कसरी बच्ने ?

रगत हाम्रो शरीरका प्रत्येक अंगसम्म अक्सिजन र आवश्यक पोषक तत्व पुर्‍याउने महत्वपूर्ण माध्यम हो । सामान्य अवस्थामा रगत सहज रूपमा बगिरहन्छ ।

तर विभिन्न कारणले रगतको बाक्लोपन बढ्दा यसको प्रवाहमा असर पर्न सक्छ र नसाभित्र रगत जम्ने (ब्लड क्लट) जोखिम बढ्न सक्छ । रगत जमेर बनेको डल्लोले शरीरका महत्वपूर्ण अंगसम्म पुगेमा गम्भीर समस्या निम्तिन सक्छ । विशेषगरी यस्तो डल्लोले मुटु, मस्तिष्क वा फोक्सोमा पुग्दा ज्यान जोखिममा पार्ने अवस्था आउन सक्छ ।

रगत बाक्लो हुनु भनेको के हो ?

रगत बाक्लो हुनु भन्नाले रगत सामान्य अवस्थाभन्दा बढी चिप्लो हुनु वा सहज रूपमा बग्न नसक्ने अवस्था हो । सामान्य अवस्थामा रगत तरल अवस्थामा रहन्छ र रक्तनलीमार्फत शरीरभरि सहज रूपमा प्रवाह हुन्छ ।

तर रगतमा रातो रक्तकोषिका (रेड ब्लड सेल), प्रोटिन वा अन्य तत्वको मात्रा असामान्य रूपमा बढ्दा यसको बाक्लोपन बढ्न सक्छ । यसले रगतको प्रवाह सुस्त बनाउन सक्छ र नसाभित्र थुप्रो बन्ने सम्भावना बढाउन सक्छ ।

तर रगत बाक्लो भयो भन्दैमा हरेक अवस्थामा डराउनुपर्ने हुँदैन । यसको वास्तविक अवस्था र कारण पत्ता लगाउन चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक हुन्छ ।

रगत बाक्लो हुनु आफैंमा कुनै रोग नभए पनि यसले शरीरमा गम्भीर समस्या निम्त्याउने आधार तयार गर्न सक्छ । विशेषगरी रगत जमेर बनेको डल्लो बन्दा मुटु, मस्तिष्क वा फोक्सोजस्ता महत्वपूर्ण अंगसम्म पुगेमा ज्यान जोखिममा पार्ने अवस्था आउन सक्छ ।

रगत किन बाक्लो हुन थाल्छ ?

रगत बाक्लो हुने एउटै मात्र कारण हुँदैन । शरीरमा पानीको कमी, अस्वस्थ जीवनशैली, केही रोग तथा विशेष स्वास्थ्य अवस्थाले यस्तो समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

शरीरमा पानीको मात्रा कम हुँदा रगतको तरल भाग घट्छ र रगत बढी बाक्लो हुन सक्छ । त्यस्तै, केही मानिसमा रातो रक्तकोषिकाको संख्या असामान्य रूपमा बढ्दा पनि रगत बाक्लो हुने अवस्था आउँछ । यसलाई चिकित्सकीय भाषामा एरिथ्रोसाइटोसिस वा पोलिसाइथिमिया भनिन्छ ।

पोलिसाइथिमिया हुँदा रातो रक्तकोषिकाको संख्या बढ्नाले हेमोग्लोबिनको मात्रा पनि उच्च हुन्छ । उच्च हेमोग्लोबिनले रगतको बाक्लोपन बढाउँछ र रक्तप्रवाह सुस्त बनाउँछ । यसै कारण पोलिसाइथिमिया रगत बाक्लो हुने प्रमुख कारणहरूमध्ये एक हो ।

केही अवस्थामा यो पोलिसाइथिमिया शारीरिक पनि हुन सक्छ । उच्च उचाइमा बस्ने व्यक्तिहरूमा (जस्तै नेपालका पहाडी क्षेत्र) शरीरले कम अक्सिजनको प्रतिक्रियामा रातो रक्तकोषिका र हेमोग्लोबिन बढाउँछ । यसलाई ‘फिजियोलोजिकल पोलिसिथेमिया’ भनिन्छ । धुम्रपान गर्ने व्यक्तिहरूमा पनि दीर्घकालीन अक्सिजन अभावका कारण यस्तो शारीरिक अनुकूलन देखिन सक्छ ।

लामो समयसम्म शारीरिक गतिविधि नगर्नु, धेरै बेरसम्म एउटै ठाउँमा बसिरहनु, मोटोपना र धुम्रपानजस्ता बानीले पनि रगत जम्ने जोखिम बढाउन सक्छन् । यसबाहेक शल्यक्रिया, गम्भीर चोटपटक, केही हर्मोनसम्बन्धी औषधिको प्रयोग, गर्भावस्था र सुत्केरीपछिको समय पनि रगत बाक्लो हुने जोखिम बढाउने अवस्था हुन् ।

त्यस्तै, मधुमेह वा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिमा पनि रगत बाक्लो हुने वा रगत जम्ने जोखिम बढ्न सक्छ । मधुमेह हुँदा लामो समयसम्म रगतमा चिनीको मात्रा बढी रहँदा रक्तनलीमा असर पर्न सक्छ, जसले रगत जम्ने सम्भावना बढाउँछ ।

त्यस्तै, उच्च रक्तचापका कारण रक्तनलीमा निरन्तर दबाब पर्दा रक्तप्रवाहमा असर पर्न सक्छ र रगत जम्ने जोखिम बढ्न सक्छ । तर मधुमेह वा रक्तचाप भएका सबै व्यक्तिको रगत बाक्लो हुन्छ भन्ने होइन । यी अवस्था भएका व्यक्तिले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, औषधिको उचित प्रयोग र स्वस्थ जीवनशैली अपनाएर जोखिम कम गर्न सक्छन् ।

रगत बाक्लो हुँदा शरीरमा के असर पर्छ ?

रगत बाक्लो हुँदा नसाभित्र रगतको ढिक्का बन्ने सम्भावना बढ्छ । यस्तो ढिक्काले शरीरका विभिन्न भागमा रगतको सामान्य प्रवाह रोक्न सक्छ । खुट्टाको गहिरो नसामा रगत जम्दा डीप भेन थ्रोम्बोसिस (डीभीटी) हुन सक्छ । यस अवस्थामा खुट्टा सुन्निने, दुख्ने र भारीपन महसुस हुने जस्ता समस्या देखिन सक्छन् । कहिलेकाहीँ खुट्टामा बनेको थक्का फुटेर रगतसँगै फोक्सोसम्म पुग्न सक्छ, जसले पल्मोनरी एम्बोलिज्म जस्तो गम्भीर अवस्था निम्त्याउन सक्छ ।

त्यस्तै, रगतको थक्काले मस्तिष्कको रक्तनली अवरुद्ध गरेमा मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) हुन सक्छ भने मुटुको रक्तनलीमा असर परेमा हृदयघातको जोखिम बढ्न सक्छ ।

कसलाई बढी जोखिम ?

रगत बाक्लो हुने समस्या जोसुकैलाई पनि हुनसक्छ । तर केही अवस्थामा यसको जोखिम अझ बढी हुन्छ । लामो समयसम्म निष्क्रिय रहने व्यक्ति, लामो दूरीको यात्रा गर्ने व्यक्ति, शल्यक्रिया गरेका व्यक्ति, गम्भीर चोटपटक भएका व्यक्ति तथा शारीरिक गतिविधि कम गर्ने मानिसमा यस्तो जोखिम बढी देखिन्छ ।

मोटोपना भएका व्यक्ति, धुम्रपान गर्ने व्यक्ति र परिवारमा रगत जम्ने समस्या भएको व्यक्तिमा पनि जोखिम बढ्न सक्छ । कतिपय अवस्थामा आनुवंशिक कारणले पनि रगत सजिलै जम्ने समस्या हुन सक्छ ।

उच्च उचाइमा बस्ने वा ‘फिजियोलोजिकल पोलिसिथेमिया’ भएका व्यक्तिहरूमा पनि रगतको बाक्लोपन र क्लटिङको जोखिम सामान्यभन्दा बढी हुन सक्छ ।

रगत बाक्लो हुने समस्या कसरी कम गर्ने ?

रगत जम्ने जोखिम कम गर्न जीवनशैलीमा सुधार गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ । लामो समयसम्म लगातार बसिरहनुभन्दा बीच–बीचमा उठेर हिँडडुल गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । लामो यात्राका क्रममा पनि शरीरलाई सक्रिय राख्नु आवश्यक हुन्छ ।

नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने, स्वस्थ तौल कायम राख्ने, धुम्रपान त्याग्ने र पर्याप्त मात्रामा पानी पिउने बानीले रगत स्वस्थ राख्न सहयोग गर्छ । रगत बाक्लो भएको शंका लागेमा आफैं औषधि सेवन गर्नु हुँदैन । चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आवश्यक परीक्षण गराएर मात्र उपचार प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्छ ।