हुथी आक्रमणले थलिएको साउदीलाई अमेरिकाले किन सहयोग गर्दैन ? यी हुन् ४ कारण

जुलाई २०२६ मा यमनमा वर्षौँदेखि शिथिल द्वन्द्व पुनः भड्किएसँगै इरान समर्थित हुथी विद्रोहीहरूले साउदी अरबलाई लक्षित गरी सयौँ आक्रमणहरू तीव्र बनाएका छन्। राजधानी रियादस्थित मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा गरिएको एक घातक आक्रमणमा १३ जनाको ज्यान जानुका साथै ३०० भन्दा बढी घाइते भए।

उक्त आक्रमणमा एक अमेरिकी नागरिकसमेत परेपछि क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानको ‘भिजन २०३०’ (जसको मुख्य उद्देश्य साउदी अरबलाई प्रमुख आर्थिक तथा वित्तीय हब बनाउनु हो ) गम्भीर संकटमा परेको छ। देश निरन्तर आक्रमणको चपेटामा पर्दा अमेरिकाले किन प्रत्यक्ष रूपमा साथ दिइरहेको छैन भन्ने प्रश्न अहिले विश्वभर उठिरहेको छ।

१. ऐतिहासिक सम्बन्ध र विश्वासमा दरार

सन् १९४५ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्रेंकलिन रुजवेल्ट र साउदी संस्थापक किंग अब्दुलअजीज इब्न साउदबीच भएको भेटले ‘सुरक्षाका बदला तेल’ को ऐतिहासिक साझेदारीको जग बसालेको थियो। १९७९ को इरानी इस्लामिक क्रान्तिपछि यी दुई देशको सम्बन्ध थप प्रगाढ बन्यो भने १९९० मा कुवेत संकटमा अमेरिकी सेनाले साउदी अरबको रक्षाका लागि कदम चाल्यो। तर, समयसँगै सम्बन्धमा उतारचढाव पनि आए । सन् १९७३ को तेल प्रतिबन्ध होस् वा सेप्टेम्बर ११ का आक्रमणमा साउदी नागरिकहरूको संलग्ताको खुलासा, सम्बन्ध सधैँ सहज रहेन।

हालका वर्षहरूमा क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानले चालेका केही कदमहरूले वाशिंगटनलाई असहज बनाउँदै आएको छ। विशेष गरी कतारको नाकाबन्दी र अमेरिकासँगको निर्भरता तोड्ने नीतिले ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालमा आएर स्थिति थप बदलिएको छ। सन् २०२१ मा अफगानिस्तानबाट अमेरिकी सेनाको आकस्मिक फिर्ती र मिस्रमा हुस्नी मुबारकको सरकारलाई जोगाउन अमेरिकाले सहयोग फिर्ता लिएको घटनाले साउदी नेतृत्वलाई अमेरिका सधैँ साथमा नरहने वास्तविकता महसुस गराएको छ।

२. मिडटर्म चुनाव र घरेलु राजनीतिक दबाब

भूराजनीतिमा सम्बन्ध सधैँ राष्ट्रिय हितमा आधारित हुन्छ। अमेरिकी भूमिमा भएको शेल तेलको व्यापक उत्पादनले अमेरिकालाई विश्वकै ठूलो तेल उत्पादक बनाइसकेको छ, जसले मध्यपूर्वको तेल आयातमा अमेरिकाको परनिर्भरता लगभग समाप्त गरेको छ। यसबाहेक, अमेरिकामा हुन गइरहेको ‘मिडटर्म इलेक्शन’ को पूर्वसन्ध्यामा अमेरिकी नागरिकहरू देशको आन्तरिक महँगी र इन्धनको मूल्यवृद्धिलाई लिएर आक्रोशित छन्।

मध्यपूर्व मामिलाकी विज्ञ जैस्मिन अल-गमालका अनुसार अमेरिकी जनता यो बुझ्न असमर्थ छन् कि उनीहरूको कर र जीवनसँग कुनै साइनो नभएको मध्यपूर्वको सैन्य द्वन्द्वमा अमेरिका किन मुछिरहेको छ। यही कारणले गर्दा घरेलु जनमतलाई ध्यानमा राख्दै राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प मिडटर्म चुनावअघि कुनै पनि अस्पष्ट र जोखिमपूर्ण सैन्य कारबाहीबाट टाढै रहन चाहन्छन्।

३. ट्रम्पको अप्रत्याशित नीति र हुथीसँगको कूटनीतिक दाउपेच

साउदी अरबले अमेरिकातर्फबाट लगातार सहयोग पाउने जुन अनुमान गरेको थियो, त्यो गलत साबित भयो। गत वर्ष नयाँ रक्षा सम्झौता र ‘प्रमुख गैर-नेटो सहयोगी’ को दर्जा पाए पनि संकटको बेला अमेरिकाले सोचेजस्तो साथ दिएन। स्रोतहरूका अनुसार प्रिन्स मोहम्मदले ट्रम्पलाई टेलिफोन गरेर हुथीहरूमाथि हमला गर्न आग्रह गरे पनि ट्रम्पले हस्तक्षेप गर्न सीधै अस्वीकार गरे। बरु, वाशिंगटनले ओमानमार्फत हुथीहरूसँग वार्ता अगाडि बढायो, किनभने हुथीहरूको निसाना केवल साउदी अरबविरुद्ध मात्र केन्द्रित थियो, जसले लाल सागरमा अमेरिकी जहाजहरूको विनाअवरोध आवागमनलाई सुरक्षित गरेको थियो।

साउदी अरबका पूर्वअमेरिकी राजदूत माइकल रैटनीले वर्तमान अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको कार्यशैलीलाई पूर्ण रूपमा अप्रत्याशित रूपमा वर्णन गरेका छन्। साउदी सेना परम्परागत रूपमा एक्लै यस्ता ठूला युद्धहरू लड्न सक्षम छैन। अमेरिकाबाट निराशा हात लागेपछि रियादले कूटनीतिक विकल्पहरू खोज्न थालेको छ। फ्रान्सले सैन्य कर्मचारी र रक्षा संसाधन पठाउने सहमति जनाएको छ भने बेलायतले इन्धन भर्ने विमान उपलब्ध गराउने भएको छ। साथै, अमेरिकाका १०० भन्दा बढी सैन्य सल्लाहकारहरूले जमिनमा रहेर गुप्तचर र लक्ष्य निर्धारणमा सहयोग गरिरहेका छन्।

४. मक्का रक्षा सम्झौता र क्षेत्रीय विकल्पहरू

संकट गहिरिँदै जाँदा रियादले हालै टर्की र पाकिस्तानसँग ऐतिहासिक ‘मक्का रक्षा सम्झौता’ सक्रिय बनाएको छ। आपतकालीन बैठकपछि यो त्रिपक्षीय सुरक्षा खाका तयार पारिए पनि यसले तुरुन्तै नतिजा दिनेमा शंका छ। विश्लेषक एलिसन माइनरका अनुसार यमनको सम्पूर्ण भूमिबाट हुथीहरूलाई पूर्ण रूपमा निर्मूल पार्ने साउदी क्षमतामाथि ठूला प्रश्नचिह्न छन्। पूर्व राष्ट्रपति जो बाइडनले झैँ ट्रम्प प्रशासनले पनि हुथीहरूको आक्रमण पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन भन्ने यथार्थ बुझेको छ र उसले यो संघर्षलाई साउदी अरबकै आन्तरिक समस्याको रूपमा हेरेको छ।

५. इजरायलसँग सम्बन्ध सामान्यीकरणको उल्झन

ट्रम्प आफ्नो पहिलो कार्यकालदेखि नै ‘अब्राहम एकर्ड्स’ अन्तर्गत साउदी अरबले इजरायलसँग सम्बन्ध सामान्य बनाओस् भन्ने चाहन्छन्। इजरायलले पनि यूएईको सुरक्षामा साउदी अरबलाई हुथी आक्रमणबाट बचाउन र आफ्नो सामरिक उपयोगिता साबित गर्न चाहन्छ। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहु साउदी नेतृत्वको रक्षा गर्न र सैन्य सहयोग पुर्याउन उत्सुक छन् । जसको बदलामा रियादले अब्राहम एकर्ड्समा सामेल हुनेछ।

तर, क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानले यसको कडा विरोध गर्दै आएका छन्। यसै पनि मध्यपूर्वमा इजरायलको भूमिकालाई सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गर्दा इस्लामी जगत् र आफ्नै जनतामाझ साउदी अरबको प्रतिष्ठा गम्भीर रूपमा धमिलिने डर एमबीएसलाई छ। यसले रियादलाई थप कठिन कूटनीतिक घेरामा पारेको छ। – बीबीसीको रिपोर्टमा आधारित