‘मेक्सिकन सिन्ड्रोम’ ग्रस्त नेपाली कांग्रेस

नेपाली राजनीतिको मियो मानिने नेपाली कांग्रेस यतिबेला इतिहासकै सबैभन्दा कुरुप र चुनौतीपूर्ण मोडमा उभिएको छ । फागुन २१ को निर्वाचनको अन्तिम नतिजा सार्वजनिक भइरहँदा कांग्रेस केवल चुनावी अंकगणितमा मात्र पराजित भएको छैन, बरु यसको ‘वैचारिक सम्प्रभुता’ र ‘नैतिक धरातल’ मा समेत गहिरो पहिरो गएको छ । यो चुनाव केवल एउटा हार होइन, बरु कांग्रेसभित्र दशकौँदेखि जकडिएर बसेको ‘जडता’ र भर्खरै मौलाउन खोजेको ‘नवीनता’ बीचको द्वन्द्वमा जडताको विजय र आशाको पराजयको एक विरक्तलाग्दो दस्तावेज बन्ने चरणमा पुगेको छ ।

‘नयाँ कांग्रेस‘ को जन्म र गर्भमै लागेको चोट

पुसको अन्तिम साता काठमाडौँमा सम्पन्न ‘विशेष महाधिवेशन’ ले नेपाली कांग्रेसमा एउटा ऐतिहासिक ब्रेक–थ्रु गरेको थियो । ५४ प्रतिशत महाधिवेशन प्रतिनिधिको हस्ताक्षर र बलियो जनदबाबका बीच शेरबहादुर देउवाको ‘प्राइभेट कम्पनी’ जस्तो बनेको संरचनालाई भत्काउँदै गगन थापा सभापतिमा निर्वाचित भएका थिए । गगन, विश्वप्रकाश र प्रदीप पौडेलहरूको उदयले कांग्रेसमा एउटा नयाँ आशाको रक्तसञ्चार गराएको थियो । तर, यो ‘नयाँ कांग्रेस’ ले आफ्नो खुट्टा टेक्न नपाउँदै फागुन २१ को निर्वाचनको सामना गर्नुपर्‍यो ।

विशेष महाधिवेशनको रनाह र सांगठनिक संक्रमणबाट उठ्न नपाउँदै चुनावमा होमिनु कांग्रेसका लागि “तयारी बिनाको युद्ध” जस्तै बन्यो । एकातिर नयाँ नेतृत्वले पार्टीको आधिकारिकता र चुनाव चिन्ह जोगाउन निर्वाचन आयोग र अदालतको ढोका ढकढकाउनु परिरहेको थियो भने अर्कोतिर चुनावको मिति टाउकोमा आइसकेको थियो । “बदलियौँ/बदल्छौँ” भन्ने नारा बोकेर हिँडेका गगन थापाहरूले “के बदलियो र कसरी बदलियो?” भन्ने कुरा जनतालाई बुझाउने समय नै पाएनन् । आफैँले आफैँलाई बदलिएको आभास गर्न नपाउँदै चुनावको नतिजा आइसकेको थियो ।

प्रतिशोध र रणनीतिक असहयोग

निर्वाचनमा कांग्रेसको हारको सबैभन्दा बीभत्स पक्ष ‘नियतको खोट’ रह्यो । विशेष महाधिवेशनबाट विस्थापित भएको देउवा पक्षले यो चुनावलाई पार्टी जिताउने माध्यम होइन, बरु ‘नयाँ नेतृत्व’ लाई असफल बनाउने दाउका रूपमा प्रयोग गर्‍यो । निर्वाचनको संवेदनशीलतालाई लत्याउँदै शेरबहादुर देउवा उपचारको बहाना बनाएर सिंगापुर जानुले उनको नियत स्पष्ट पारेको थियो । उनले पार्टीभन्दा आफ्नो गुट र उत्तराधिकारीको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिए । देउवा पक्षका ‘सदाकालीन लाभका पात्रहरू’ ले निर्वाचनको ४८ घण्टा अघिसम्म पनि नयाँ नेतृत्वलाई असफल बनाउन विपक्षी दलहरूसँग गुप्त मन्त्रणा गरिरहेका थिए ।

विश्व राजनीतिमा अमेरिकाको डेमोक्र्याटिक पार्टी ले बेलाबखत प्रगतिशील (Progressives) र पुरातनवादी (Establishment) धारको द्वन्द्व झेल्ने गरेको देखिन्छ । तर, नेपालमा कांग्रेसको ‘एस्टाब्लिस्मेन्ट’ यति कठोर र निर्मम बन्यो कि उसले पार्टी हार्दा आफू सुरक्षित रहने आत्मघाती बाटो रोज्यो । यो प्रवृत्ति ठ्याक्कै भारतको कांग्रेस (आई) सँग मिल्छ, जहाँ क्षेत्रीय नेताहरूले आफ्नै केन्द्रलाई कमजोर बनाउँदा भाजपाले ‘कांग्रेस मुक्त भारत’ को नारा सफल बनाएका थिए ।

सर्लाही–४ र गगनको हार

नेपाली कांग्रेसले इतिहासमा धेरै युद्धहरू जित्यो, तर आज ऊ आफ्नै ‘अहंकार र अन्तरकलह’ सँग हार्दैछ । यदि यो हारबाट पाठ सिकेर कांग्रेसले ‘डिजिटल रिफर्म’ र ‘सांगठनिक पुनर्संरचना’ गर्दैन भने, इतिहासको पानामा यसको नाम त रहनेछ, तर मेक्सिकोको पीआरआई झैँ यो केवल एउटा ‘स्मृति’ मा सीमित हुनेछ

कांग्रेसको परम्परागत आधार क्षेत्र मानिने मधेशमा गगन थापाले सर्लाही–४ बाट निर्वाचनमा होमिने जुन साहस देखाए त्यसले समिक्षात्मक दृष्टिले धेरैले सरहाना गरेका थिए तर त्यसलाई पार्टीकै माथिल्ला तथा स्थानीय ठालुहरूले असहयोग गरे । मधेशका युवाहरू जो वर्षौँदेखि कांग्रेसका ‘झोले’ बनेका थिए, उनीहरूले कांग्रेस लगभग बिर्सिसकेका थिए । गगन थापा मधेशमा कांग्रेस मजबुत गर्न त गए, तर सुरुका दिनदेखि नै उनी आफैँ हारिने दबाबमा परे ।

सतहमा गगन र अमरेश सिंह देखिए पनि भावनामा ‘बालेन र गगन’ वाला भाष्यले काम गर्‍यो, जहाँ गगन थापाले सायद लडाईँ गर्न नै सकेनन् । सर्लाही ४ मा गगनको पराजय केवल एउटा सिटको हार होइन, यो कांग्रेसप्रति मधेशको ‘भरोसा’ को हार थियो । प्रदीप गिरीले भनेझैँ, कांग्रेसभित्रको ‘गिरोह’ ले गगनलाई हराउन मधेशमा आफ्नो सबै शक्ति खर्चियो ।

‘अन्तरघात‘ लाई ढाकछोप गर्न नैतिकता र राजिनामको अस्त्र

निर्वाचनको औपचारिक नतिजा आउन नपाउँदै नेपाली कांग्रेसभित्र सुरु भएको ‘राजिनामाको राजनीति‘ ले पार्टीलाई एउटा यस्तो गम्भीर र कठिन मोडमा पुर्‍याएको छ, जहाँबाट कांग्रेसको सङ्गठनात्मक अस्तित्व नै संकटमा पर्न सक्छ । फागुन २१ को पराजयपछि पूर्व संस्थापन (शेरबहादुर देउवा) समूहले सभापति गगन थापाको राजिनामा माग्न देखाएको हतारो केवल नैतिक प्रश्न मात्र होइन, यो एउटा सुनियोजित ‘राजनीतिक प्रतिशोध‘ र ‘पुनरागमनको रणनीति‘ देखिन्छ ।

देशभर नेपाली कांग्रेसको पराजय स्वाभाविक चुनावी परिणामभन्दा पनि पार्टीभित्रको एउटा तप्काले गरेको ‘संगठित अन्तरघात’ को उपज थियो भन्ने चर्चा सेलाएको छैन । यस्तो अवस्थामा देउवा पक्षले नैतिकताको आधार देखाउँदै गगनको राजिनामा माग्नुको मुख्य उद्देश्य— आफ्नो पक्षबाट भएको असहयोग र अन्तरघातको मुद्दालाई ओझेलमा पार्नु हो । यसले पार्टीभित्र ‘अपराधी नै न्यायाधीश’ बन्ने विद्रुप अवस्था सिर्जना गरेको छ, जसले इमानदार कार्यकर्तामा चरम निराशा पैदा गर्नेछ ।

गगन थापा र नयाँ नेतृत्व पुसको ‘विशेष महाधिवेशन’ बाट निर्वाचित भएका हुन्, जुन देउवा पक्षको इच्छाविपरीत भएको थियो । निर्वाचनमा हारलाई बहाना बनाएर राजिनामा माग्नु भनेको वास्तवमा विशेष महाधिवेशनले दिएको परिवर्तनको जनादेशलाई अस्वीकार गर्नु हो । यदि यो दबाब सफल भयो भने, कांग्रेस फेरि त्यही ‘पुरानो सिन्डिकेट’ को कब्जामा पुग्नेछ ।

‘मेक्सिकन सिन्ड्रोम’ मा कांग्रेस

मेक्सिकोको ‘इन्स्टिच्युसनल रिभोल्युसनरी पार्टी’ (PRI) ले लगातार ७१ वर्षसम्म सत्ताको बिभिन्न आयाममा काम गर्यो । क्रान्तिको जगबाट जन्मिएको यो पार्टीसँग गौरवशाली इतिहास थियो, व्यापक संगठन थियो र राज्यका हरेक अंगमा नियन्त्रण थियो । तर, सत्ताको लामो सुखभोगले यसलाई भित्रभित्रै खोक्रो बनायो। पार्टीभित्र ‘एलिट’ (भ्रष्ट ठालु) हरूको सिन्डिकेट जन्मियो, आन्तरिक लोकतन्त्र समाप्त भयो र पार्टीले जनताको फेरिएको आकाङ्क्षा बुझ्नै छोडिदियो ।

नतिजास्वरुप, सन् २००० को निर्वाचनमा यो पार्टी यसरी ढल्यो कि त्यसपछि ऊ कहिल्यै पुरानो शाखमा फर्कन सकेन । नेपाली कांग्रेस यतिबेला ठ्याक्कै त्यही बाटोमा छ— जहाँ इतिहासको गर्व त छ, तर भविष्यको कुनै भरपर्दो मार्गचित्र छैन ।

अबको बाटो: कांग्रेसको पुनर्जन्म र ‘रिफर्म‘ को मार्गचित्र

फागुन २१ पछि कांग्रेसका सामु दुईवटा मात्र विकल्प छन्: कि त ‘विसर्जन’ को बाटो रोज्ने, कि त एउटा ‘क्रान्तिकारी विद्रोह’ मार्फत पार्टीलाई पुनर्गठन गर्ने । कांग्रेसलाई फेरि जीवित गराउन निम्न कदमहरू अनिवार्य छन् :

डिजिटल कांग्रेस र ‘रिसेट‘ बटन

पार्टीको सदस्यता प्रणाली नै भ्रष्टाचार र गुटतन्त्रको मुहान हो । यसलाई सुधार गर्न ‘डिजिटल कांग्रेस’ को अवधारणा लागू गर्नुपर्छ: कृयाशील सदस्यता खारेजी: हाल भएका सबै क्रियाशील सदस्यता खारेज गरी शून्यबाट नयाँ प्रक्रिया सुरु गर्नुपर्छ ।

डिजिटल मेम्बरसिप: कुनै पनि नागरिकले मोबाइल एपमार्फत सिधै सदस्यता लिन सक्ने, सदस्यतावापत वार्षिक शुल्क डिजिटल वालेटबाट तिर्ने र क्युआर कोडसहितको परिचयपत्र पाउने व्यवस्था हुनुपर्छ ।

ब्लकचेन पारदर्शिता: पार्टीको चन्दा संकलन र निर्णय प्रक्रियामा ब्लकचेन प्रविधि अपनाउने, ताकि डिजिटल पुस्ताले पार्टीमा पारदर्शिताको आभास गर्न सकोस् ।

अब अधिवेशनबाट नेतृत्वमा जान होस वा चुनावी टिकट वितरण होस, नेताको कोठाबाट होइन, सम्बन्धित क्षेत्रका डिजिटल सदस्यहरूको मतदानबाट हुनुपर्छ । जसले गर्दा ‘टिकट खरिदबिक्री’ र ‘चाकरी’ को अन्त्य भई जनतामा लोकप्रिय व्यक्ति उम्मेदवार बन्न सकोस् । भद्दा र सात तहको संरचनालाई भत्काएर ‘फ्ल्याट अर्गनाइजेसन’ मा जानुपर्छ । क्षेत्र, जिल्ला र केन्द्रबीचको दूरी कम गर्दै इकाई कमिटीलाई मुख्य कार्यकारी शक्तिको रूपमा विकास गर्नुपर्छ । पार्टी पदहरूमा ‘दुई पटकभन्दा बढी बस्न नपाउने’ र ७० वर्षपछि अनिवार्य ‘एक्जिट पोलिसी’ लागू गर्नुपर्छ ।

कांग्रेस पुनर्जन्म !

फागुन २१ को नतिजा कांग्रेसका लागि एउटा ‘अलार्म’ हो । अब कांग्रेस कि त पूर्ण रूपमा बदलिन्छ, कि त सधैँका लागि सकिन्छ । गगन-विश्वप्रकाश जोडीले अब ‘सुधारको याचना’ होइन, ‘विद्रोहको गर्जन’ गर्नुपर्ने बेला आएको छ ।

नेपाली कांग्रेसको नियति सधैँ ‘आफैँले बनाएको र आफैँले भत्काएको’ इतिहासको पुनरावृत्ति हुने गरेको छ । नियतमा सफा नभएसम्म जतिसुकै राम्रो नीति बनाए पनि त्यसले परिणाम दिँदैन । फागुन २१ को हारले स्पष्ट सन्देश दिएको छ- कांग्रेस अब ‘पुरानो ओखती’ ले निको हुने बिरामी होइन, यसलाई ‘मेजर सर्जरी’ आवश्यक छ ।

यदि कांग्रेसले आफ्ना ‘गिरोह’ हरूलाई बिदाइ गर्दैन र ‘डिजिटल रिफर्म’ मा जाँदैन भने, भविष्यको इतिहासले भन्नेछ- “कांग्रेस एउटा यस्तो पार्टी थियो जसले परिवर्तनको नेतृत्व त गर्‍यो, तर आफूलाई बदल्न नसक्दा आफ्नै अहंकार र अन्तरकलहको अग्निकुण्डमा परेर आफैँ समाप्त भयो ।” अहिलेको कांग्रेसका लागि ‘बदलिने’ यो नै अन्तिम अवसर हो । गगन थापाहरूले अब पार्टीभित्र ‘सुधारको याचना’ होइन, ‘परिवर्तनको गर्जन’ र आवश्यक परे ‘विद्रोहको उद्घोष’ गर्नुपर्छ ।