कस्ता विषयमा गर्दैछन् सांसदले नियमापत्ति ?

२९ वैशाख, काठमाडौं । प्रतिनिधिसभा बैठकमा मंगलबार चार जना सांसदले नियमापत्ति गर्न खोजे । दुई जनाले समय पाए दुई जनाले पाएनन् ।

नेकपा एमालेका संसदीय दलका नेता रामबहादुर थापा ‘बादल’ले बोलिरहेका बेला राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सांसद मनिष खनाल नियमापत्ति भन्दै सिटबाट उठे । सभामुख डोलप्रसाद अर्याल (डीपी)ले बादलले बोलिसकेपछि नियमापत्तिको विषय राख्न भने । सोही अनुसार भयो ।

सांसद खनालले जनताबाट निर्वाचित सांसदहरूलाई ‘अराजकहरूको भिड’ भनेको र नेपाली सेनाबारे अनावश्यक टिप्पणी गरेको भनेर नियमापत्ति गर्दै संसदीय रेकर्डबाट हटाउन माग गरे ।

लगत्तै राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीकी प्रमुख सचेतक खुस्बु ओलीले समय मागिन् । सभामुखले समय दिए । ओलीले एमाले नेता बादलले सेनाबारे गरेको टिप्णीमा खेद प्रकट गरिन् । ओलीले पनि बादलको अभिव्यक्ति संसदीय रेकर्डबाट मेटाउन माग गरिन् ।

तर, अर्का दुई सांसद नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका पार्वती बिक र रास्वपाका गणेश कार्कीले नियमापत्ति गर्न खोज्दा समय पाएनन् ।

‘नियमापत्ति जतिबेला पनि गर्न पाइने होइन,’ सभामुख अर्यालले सांसद बिकलाई भने, ‘यहाँलाई बोल्न मन लागेर बोल्न खोज्नुभएको हो भने विषयवस्तु फरक हो । तर नियमापत्ति गर्ने नियममा यहाँ आफैँ हिँडिदिनुपर्‍यो ।’

सांसद बिकले मानिनन् । सभामुखले थपे, ‘माननीय सदस्यले तत्कालीन समय जुन बेला नियमापत्ति गर्नुपर्ने हो त्यतिबेला गर्नुपर्‍यो । यहाँले नियमावली हेरिदिनुपर्‍यो ।’

बोलिरहेकै बेला नियमापत्ति गर्ने सबैलाई बोल्न समय दिएको सभामुखले स्मरण गराए । ‘अहिले यहाँले उठाइरहनुभएको विषय नियमावलीसँग मेल खाँदैन । बस्नुस्,’ सभामुखले भने । बिकले अझै मानिनन् ।

‘माननीय सदस्यलाई मैले संसद्को मर्यादा यो भन्दा बढी भन्न नपरोस्’ भनेर सभामुखले बस्न आग्रह गरेपछि सांसद बिक बसिन् ।

फेरि रास्वपा सांसद गणेश कार्की उठे । सभामुखले माइक दिए । ‘पूर्ववक्ता ज्ञानबहादुर शाहीले सम्बोधनका क्रममा …’ कार्कीले वाक्य टुंग्याउन नपाउँदै सभामुखले रोके ।

‘माननीय सदस्यले माननीय सदस्य ज्ञानबहादुर शाहीले बोलेको बेलामा नियमापत्ति गर्नुभएको थियो भने त्यतिबेला म समय दिने थिएँ । यहाँले यतिबेला नियमापत्ति गरिरहनुभएको छ कि ततपश्चात अर्को माननीय सदस्यले पनि बोलेर गइसक्नुभयो । त्यसकारण यसमा मर्यादामा रहिदिनुहोला, बसिदिनुस् ।’

सांसद कार्की ‘हस्’ भन्दै बसे ।

नियमापत्तिबारे नियमावलीमा के छ ?

मंगलबार प्रतिनिधिसभामा देखिएको यो दृश्यसँगै प्रश्न उब्जिएको छ- स‌ंसद्‌मा सांसदले नियमापत्ति गर्ने कतिबेला हो ?’ यस प्रश्नबारे प्रतिनिधिसभा नियमावलीमै प्रष्ट केही लेखिएको छैन ।

प्रतिनिधिसभा नियमावलीको नियम २६ मा नियमापत्तिसम्बन्धी व्यवस्था छ ।

जहाँ भनिएको छ, ‘बैठक समक्ष तत्काल विचाराधीन रहेको विषयमा कुनै सदस्यलाई नियमको कुनै व्यवस्था उल्लङ्घन भएको छ भन्ने लागेमा जुन नियम उल्लङ्घन भएको हो सो खुलाई नियमापत्ति उठाउन सकिनेछ ।’

नियमापत्ति उठाउन सांसदले सभामुखसँग समय माग गर्नुपर्छ । त्यस्तोबेला सभामुखबाट स्वीकृति सूचक अभिव्यक्ति वा इशारा पाएपछि बोलिरहेको सदस्यले बोल्न बन्द गर्नुपर्छ ।

अनि नियमापत्ति उठाउने सदस्य बोल्छन् ।

यसबारे नियमावलीको नियम २६ को उपनियम ३ मा भनिएको छ, ‘नियमापत्ति उठाउने सदस्यले सो को आधार स्पष्ट गरी नियमापत्ति सम्बन्धी कुरा मात्र बोल्न पाउनेछ र नियमापत्ति उठाइसकेपछि निजले आफ्नो स्थान ग्रहण गर्नु पर्नेछ ।’

बैठकमा उठाइएको नियमापत्तिको निर्णय सभामुखले गर्ने र सो निर्णय अन्तिम हुने व्यवस्था नियमावलीमा छ ।

तर, मंगलबार दुई जना सांसदले नियमापत्ति उठाउनै पाएनन् । यससँगै कुनै सदस्य बोलिरहेका बेला मात्रै अर्को सदस्यले नियमापत्ति गर्न पाउने हो वा पछि पनि नियमापत्ति गर्न पाउने हो भन्ने प्रश्न उब्जिएको हो ।

नियमापत्तिमा समय सीमा लाग्छ ?

संसद् सचिवालयका पूर्वसचिव सोमबहादुर थापाका अनुसार पहिले नियमापत्ति के हो यसबारे बुझ्न आवश्यक छ । उनका अनुसार कुनै काम, प्रक्रिया वा अभिव्यक्ति संसद्को नियमावली विपरीत भयो भनेर सांसदले उठाउने आपत्ति नै नियमापत्ति हो ।

उदाहरणका लागि कुनै सांसदले विषयभन्दा बाहिर बोले भने सांसदले नियमावलीअनुसार विषयभन्दा बाहिर जान पाइँदैन् भनेर नियमापत्ति गर्न सक्दछन् । नियम मिचेर निर्णय गर्न खोजियो वा कार्यसूची विपरीत काम भयो भने पनि नियमापत्ति गर्न सकिन्छ ।

संसद् सञ्चालनका सन्दर्भमा नियमावलीमा व्यवस्था गरिएका छन् । सांसदले के गर्न हुने र  के नहुने  भनेर आचरणसम्बन्धी व्यवस्था निमायवलीमा छ । यसको उल्लंघन भयो भने पनि सांसदहरूले नियमापत्ति गर्न सक्दछन् ।

पूर्वसचिव थापालाई फेरि सोध्यौं- नियमापत्ति उठाउन बोलिरहेकै बेलामा मात्रै पाइने हो ?

थापाले जवाफ दिए, ‘सांसदहरू चनाखो भइराख्नुपर्छ । बोलिरहेकै बेला नियमापत्ति गर्ने विषय रह्यो भने नियमापत्ति उठाउँदा राम्रो । वक्ताले बोलिसकेपछि नियमापत्ति गर्दा पनि राम्रो । तथापि, गम्भीर विषय छ भने जहिले पनि उठाउन पाइन्छ ।’

उनका अनुसार सम्बन्धित दिन मात्रै होइन त्यो भन्दा अगाडि संसद्मा व्यक्त कुनै धारणाउपर सांसदले जहिलेसुकै प्रश्न उठाउन पाउँछन् ।

‘हिजो आजको कुरा मात्र होइन । प्रतिनिधिसभाको अहिलेको कार्यकालको मात्रै कुरा होइन । विगतको कार्यकालमा व्यक्त भएका विचारमा समेत सांसदको प्रश्न वा नियमापत्ति हुन सक्दछ । यस्तोमा सरकारले जवाफ दिनुपर्छ । किनभने सरकार अविछिन्न उत्तरराधिकारी हो ।’

सांसदको हकमा पनि कुन दिन के विषय बोलेको हो ?  नियमावलीको कुन नियम विपरीत अभिव्यक्ति आएको हो ? त्यो खुलाएर अर्को दिन पनि संसद्मा नियमापत्ति हुन सक्ने उनको बुझाइ छ ।

उनका अनुसार ‘नियमापत्ति भनेकै एक किसिमको संसद्मा व्यक्त अभिव्यक्तिका सन्दर्भमा प्रश्न गर्ने प्रक्रिया हो । प्रश्न उद्देश्यमुलक हुनुपर्छ । संसदीय मर्यादा र अभ्याससँग संगति छ वा छैन भन्ने तर्कसंगत तथ्यमा हुनुपर्छ ।’

यी सारा विषय सांसदले नियमापत्ति  गरिसकेपछि थाहा लाग्ने भएकाले पहिले सभामुखले सुनेर निर्णय लिने अभ्यास उपयुक्त रहेको उनको सुझाव छ ।

‘मंगलबारको दृश्यका सन्दर्भमा सभामुखको बुझाइमा कमजोरी भयो भनेर टेकिन्कल्ली भन्न मिल्दैन । सभामुखलानई दोष देखाउन मिल्दैन, सभामुखको आलोचना गर्न मिल्दैन । उहाँका धेरै सहयोगी पनि छन्’, उनी भन्छन्, ‘तथापि, उहाँले बुझ्न जरुरी छ- कुनै सांसदले बोलेर गइसकेपछि र अर्को सांसदले बोलिसकेको भएपनि कसैले नियमापत्ति गर्दैछन् भने समय दिनुपर्छ ।’

पछि पनि किन समय दिनुपर्छ ?  पूर्वसचिव थापाको जवाफ छ, ‘संसदीय व्यवस्थामा संसद् भनेको छलफल गर्ने, तर्क गर्ने र कुनै गलत कुरा भएको छ भने सच्याउने थलो हो । तार्किक प्रश्न नियमापत्तिमार्फत आउँछ । त्यस्ता प्रश्न र नियमापत्तिको उत्तर लिने हो ।’

के कस्ता विषयमा हुनसक्छ नियमापत्ति ?

प्रतिनिधिसभा नियमावलीको नियम २० मा प्रतिनिधिसभाको बैठकमा पालना गर्नुपर्ने नियम छ । ती नियमको उल्लंघन भएमा संसद्‌मा सांसदले नियमापत्ति उठाउन सक्दछन् ।

निमायलीको नियम २१ मा छलफलमा भाग लिने सदस्यले पालन गर्नुपर्ने नियमहरू छन् । जसलाई छलफलमा भाग लिने सदस्यले पालन गर्नुपर्दछ ।

नियम २२ मा छलफलमा बोल्ने क्रमसम्बन्धी व्यवस्था छ । छलफलमा बोल्ने र उत्तर दिने क्रमको विषय यसमा छ ।

प्रतिनिधिसभा नियमावली अनुसार सांसदले बोलेको कुरा सभाको तत्काल विचाराधीन रहेको विषयसँग सम्बद्ध हुनु पर्दछ । कुनै सदस्यले असम्बद्ध कुरा बोलिरहेमा वा आफ्नो वा अरू कसैको तर्कलाई बारम्बार दोहोर्याइरहेमा सभामुखले निजको वक्तव्यप्रति बैठकको ध्यान आकर्षित गर्दै विषयकेन्द्रित भई भनाइ राख्न आग्रह गर्न सक्नेछन् ।

विषयकेन्द्रित भई भनाइ नराखेमा निजलाई सभामुखले बोल्न बन्द गर्न आदेश दिन सक्नेछन् । त्यस्तो आदेश हुनासाथ सम्बन्धित सदस्यले बोल्न बन्द गरी आफ्नो स्थान ग्रहण गर्नु पर्नेछ ।

छलफल चलिरहेको समयमा सम्बन्धित विषयमा कुनै सदस्यले आवश्यक सम्झेमा सभामुख मार्फत् स्पष्टीकरण माग गर्न पाउने व्यवस्था पनि छ । सभामुखको अनुमति लिई कुनै सदस्यले सदनको जानकारीको लागि आफूसँग सम्बन्धित विषयमा स्पष्टीकरण दिन सक्दछन् । तर त्यस्तो स्पष्टीकरण दिँदा कुनै विवादास्पद विषय उठाउन पाइने छैन ।

यस्ता विषयको पालना भए/ नभएको ख्याल गरेर संसद्‌मा सांसदहरूले प्रश्न र वा नियमापत्ति उठाउन सक्दछन् ।