आवेगले जन्माएका राजनीतिक शक्तिको आयु कति ? 

११ जेठ, काठमाडौं । भारतमा सर्वोच्च अदालतका एक न्यायाधीशले नवयुवाहरूलाई ‘कक्रोच’ (साङ्ला) को संज्ञा दिएपछि एउटा नयाँ राजनीतिक मोर्चाको उदय भएको छ। प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तले अदालतमा गरेको उक्त टिप्पणीबाट आहत बनेका युवाहरूले व्यङ्ग्यात्मक रूपमा त्यही शब्दलाई आफ्नो प्रतीक बनाउँदै ‘कक्रोच जनता पार्टी’ (सीजेपी) को स्थापना गरेका छन्।

यो समूहले स्थापनाको केही दिनमै सामाजिक सञ्जालमा करोडौँ अनुयायी बटुल्न सफल भयो। यसले भारतको सत्तारूढ दल भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को अनलाइन उपस्थितिलाई समेत पछि पारिदिएको छ।

तर, सामाजिक सञ्जालमा देखिएको यो लहरका बीच ‘के यो पार्टी दीर्घकालीन राजनीतिक शक्ति बन्न सक्ला त ?’ भन्ने प्रश्न उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। विगत दुई दशकको विश्वव्यापी राजनीतिक अनुभवलाई हेर्ने हो भने यस्ता विशुद्ध आवेगमा आधारित राजनीतिक दलहरूको आयु निकै छोटो हुने गरेको देखिन्छ।

कुनै ठोस राजनीतिक कार्यक्रम, दर्शन र स्पष्ट दूरगामी उद्देश्यभन्दा पनि तात्कालिक आक्रोश र विरोधको भावनाबाट प्रतिक्रियात्मक रूपमा जन्मिएका यस्ता मोर्चाहरू प्रायः केही वर्षमै राजनीतिक मञ्चबाट बिस्तारै हराएर जाने गरेका छन्।

सीजेपीको अनलाइन लहर र यसको रणनीतिका बारेमा संस्थापक अभिजित दीपकेले यो कुनै पूर्वयोजनाबद्ध कदम नभएको स्वीकारेका छन्। युवाहरू रोजगारी र अवसरको अभावमा निराश बनेको र उनीहरूसँग आफ्नो पीडा पोख्ने कुनै बलियो आउटलेट नभएकाले नै सरकार र व्यवस्थाप्रतिको आक्रोश यस लहरमा पोखिएको उनको बुझाइ छ ।

अनलाइनमा सार्वजनिक गरिएको पार्टीको डिजिटल घोषणापत्रमा न्यायाधीशहरूलाई सेवानिवृत्तिपछि दिइने लाभप्रद सरकारी पदहरूमा रोक लगाउने, संसद्मा महिलाका लागि ५० प्रतिशत आरक्षण सुनिश्चित गर्ने र ठूला कर्पोरेट घरानाको स्वामित्वमा रहेका सञ्चारमाध्यमहरूको इजाजतपत्र नै रद्द गर्नेसम्मका कडा व्यङ्ग्यात्मक मागहरू समावेश गरिएका छन्।

कार्नेगी एन्डोमेन्ट फर इन्टरनेसनल पिसको ‘ग्लोबल प्रोटेस्ट ट्र्याकर’ का अनुसार सन् २०१७ देखि हालसम्म विश्वका १४७ भन्दा बढी देशमा ७०० भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण सरकारविरोधी प्रदर्शनहरू भएका छन्। तर, यी प्रदर्शनहरूमध्ये केवल १८ प्रतिशतले मात्र तीन महिनाभन्दा लामो समयसम्म निरन्तरता पाउन सकेका छन्।

यही विश्वव्यापी प्रवृत्तिअनुरूप धेरै देशमा विरोध प्रदर्शनहरू कालान्तरमा राजनीतिक दलमा रूपान्तरण हुने गरेका छन्। तर, यी दलहरूको सफलता र दीर्घकालीन अस्तित्वको रेकर्ड भने निकै निराशाजनक देखिँदै आएको छ।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयको एक अध्ययनले सामाजिक आन्दोलन र राजनीतिक दलको कार्यशैलीलाई मिसाउने प्रयास गर्दा अनिवार्यतः आन्तरिक घर्षण उत्पन्न हुने निष्कर्ष निकालेको छ। कारण हो, आन्दोलन र दलहरू पूर्ण रूपमा भिन्न उद्देश्य, रणनीति र पहिचानका आधारमा सञ्चालित हुने गर्छन्।

भारतमा आप र केजरीवाल

यस्तो प्रवृत्तिको महत्त्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा छिमेकी मुलुक भारतमा सन् २०११ को भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनबाट जन्मिएको आम आदमी पार्टी (आप) लाई हेर्न सकिन्छ। अन्ना हजारेको नेतृत्वमा भएको ‘इन्डिया अगेन्स्ट करप्सन’ आन्दोलनबाट अलग भएर अरविन्द केजरीवालले सन् २०१२ मा आप स्थापना गरेका थिए।

आपले सन् २०१३ को दिल्ली विधानसभा चुनावमै उल्लेखनीय सफलता हात पार्‍यो र केजरीवाल मुख्यमन्त्री बन्न सफल भए। सन् २०१४ को आम चुनावमा लोकसभामा ४ सिट जितेको भए पनि २०१९ को चुनावमा ३ सिटमा खुम्चियो। हाल राष्ट्रिय संसद्मा सो दलको उपस्थिति अत्यन्त कमजोर छ। दिल्लीमा लगातार तीन कार्यकाल सरकार चलाउन सफल भए पनि राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो राजनीतिक विस्तारलाई व्यापक बनाउन भने यो दल निकै सीमित रह्यो।

इटाली : बेप्पे ग्रिलोको फाइभ स्टार मुभमेन्ट

हास्यकलाकार बेप्पे ग्रिलोले स्थापना गरेको इटालीको फाइभ स्टार मुभमेन्ट तात्कालिक आक्रोशबाट जन्मिएर मूलधारको राजनीतिमा स्थापित हुन खोज्ने प्रवृत्तिको अर्को अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरण हो।

सन् २०१३ को आम चुनावमा २५ प्रतिशत मतका साथ अप्रत्याशित सफलता हात पारेको यो दल परम्परागत राजनीतिक वर्गविरुद्ध सर्वसाधारणमा उब्जिएको तीव्र असन्तोषको लहरमा उदाएको थियो। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा यो दल चरम आन्तरिक कलह र पहिचानको ठुलो सङ्कटबाट गुज्रिरहेको छ।

सन् २०२४ मा पार्टीले आफ्ना मूल संस्थापक ग्रिलोसँगै औपचारिक सम्बन्ध तोडेको छ। विश्लेषकहरूले यस कदमलाई कट्टरपन्थी विरोध आन्दोलन विस्तारै मूलधारको परम्परागत वामपन्थी शक्तिमा रूपान्तरण हुँदै गएको प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

युगान्डा : बबी वाइनको पिपुल पावर

युगान्डामा सन् २०१७ मा चर्चित गायक बबी वाइनले स्थापना गरेको पिपुल पावर आन्दोलनमा पनि यस्तै उतारचढाव देखियो। सुरुवाती चरणमा यसले ठुलो सङ्ख्यामा स्थानीय युवालाई आकर्षित गरेको थियो। यो आन्दोलन पछि नेसनल युनिटी प्लेटफर्म (एनयूपी) नामक राजनीतिक दलमा रूपान्तरण भयो। तर, लगभग एक दशकको यात्रापछि अहिले यसको राजनीतिक गति निकै फिक्का भइसकेको छ।

अध्ययनले देखाएअनुसार, एनयूपीले सुरुवाती जनशक्तिको आक्रामक परिचालनलाई साङ्गठनिक रूप दिन खोज्दा यसका आधारभूत जगका कार्यकर्ताहरूमाझ चरम निराशा बढेको छ। कुनै समय आमनागरिकको सशक्तीकरणको बलियो माध्यम बनेको यो पार्टी अहिले परम्परागत संरचनामा परिणत हुने गम्भीर जोखिममा छ।

बङ्गलादेश : विद्यार्थी आन्दोलनबाट जन्मिएको एनसीपी

बङ्गलादेशमा विद्यार्थी आन्दोलनको रापतापबाट जन्मिएको नेसनल सिटिजन्स पार्टी (एनसीपी) ले पनि यस्तै चुनौतीपूर्ण परिस्थितिको सामना गरिरहेको छ। सन् २०२४ को जुलाईमा युवाहरूले सरकारी जागिरमा रहेको आरक्षणको विरोधमा सुरु गरेको आन्दोलनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेख हसिनाको १६ वर्षे लामो शासन ढाल्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

हसिनाको राजीनामापछि यो मोर्चा राजनीतिक दलमा रूपान्तरण भयो। तर, देशमा संसदीय चुनाव नजिकिँदै जाँदा बलियो सङ्गठन, राजनीतिक अनुभव र आर्थिक अभावका कारण दल सङ्घर्षरत देखियो। निर्वाचन जित्ने दाउपेचमा पार्टीले विवादास्पद रूपमा जमात-ए-इस्लामीसँग चुनावी गठबन्धन गरेपछि आन्दोलनको मूल भावना बोकेका विद्यार्थीहरूमाझ गहिरो विभाजन आयो। परिणामतः हालै सम्पन्न संसदीय चुनावमा एनसीपी जम्मा ६ सिटमा मात्र खुम्चिन पुग्यो।

स्पेन : पोदेमोसको उतारचढाव

सन् २०११ को लस इन्दिग्नादोस (विद्रोहीहरूको आन्दोलन) बाट जन्मिएको स्पेनको ‘पोदेमोस’ (हामी सक्छौँ) पार्टीको कथामा पनि यस्तै उतारचढाव देखिन्छ। मितव्ययिता नीतिको विरोधमा सुरु भएको उक्त आन्दोलनका कारण पाब्लो इग्लेसियसको नेतृत्वमा स्थापित पोदेमोसले सन् २०१५ को आम चुनावमा अप्रत्याशित रूपमा तेस्रो स्थान हात पारेर बलियो उपस्थिति जनाएको थियो।

तर, सत्ताको मूलधारमा बहँदै जाँदा पोदेमोसले पनि आफ्नो प्रारम्भिक कट्टरपन्थी पहिचान गुमाउँदै गयो। स्वयं नेता इग्लेसियसले सो आन्दोलनले वामपन्थीको वास्तविक शक्ति देखाउनुको सट्टा आफ्नै साङ्गठनिक र वैचारिक कमजोरीहरूलाई उजागर गरिदिएको भन्दै टिप्पणी गरेका थिए।

राजनीतिक विज्ञहरूले आन्दोलनको जगबाट जन्मिएका राजनीतिक दलहरूको आयु छोटो हुनुका पछाडि मुख्य रूपमा तीनवटा कारण औँल्याएका छन्:

पहिलो, विरोध थकान अर्थात् बर्नआउट । लगातार दुई वर्षभन्दा बढी सडक वा डिजिटल मञ्चमा सक्रिय हुँदा सहभागीहरू थाक्ने गर्छन्।

दोस्रो, वैचारिक शून्यता । यी दलहरू प्रायः ठोस वैचारिक आधारभन्दा तात्कालिक आक्रोश र प्रतिशोधको भावनामा मात्र आधारित हुन्छन्। त्यसैले उनीहरू आफू न समर्थक- सुरुङको अन्तिममा उज्यालो देख्न सक्दैनन् ।

तेस्रो, साङ्गठनिक द्वन्द्व । आन्दोलनबाट संस्थागत दल बन्ने जटिल प्रक्रियामा नेतृत्व र आधारभूत कार्यकर्ताहरूबीचको आन्तरिक द्वन्द्व अपरिहार्य बन्छ।

यी विरोध पश्चात्का रणनीतिहरूले कि त दीर्घकालीन सुधारको मञ्च बन्ने, कि कुनै विरासत नछोडी हराउने वा शासनको दमनलाई आमन्त्रण गर्ने तीन सम्भावित परिणाम निम्त्याउन सक्छन्।

नेपालः नयाँ शक्तिदेखि रास्वपासम्म

नेपालमा पनि परम्परागत राजनीतिको जडताविरुद्ध भन्दै विभिन्न समयमा वैकल्पिक राजनीतिका लागि प्रयास हुँदै आए । विवेकशील दल हुँदै नयाँ शक्ति र विवेकशील साझा पार्टीका नेताहरूले नागरिकको उकुसमुकसलाई सफलतापूर्वक संगठित गर्न सकेनन् ।

वैकल्पिक राजनीतिको मर्म पछ्याइरहेका उज्ज्वल थापाको निधन र रवीन्द्र मिश्रको वैकल्पिक राजनीतिबाट पलायनसँगै यो धारा छिन्नभिन्न जस्तो भयो । उता, नयाँ शक्ति गठन गर्दै अगाडि बढेका डा. बाबुराम भट्टराई हरेक चुनाव अगाडि पुरानै शक्तिसँग सहकार्य गर्दै गर्दै स्थापनाकालमा भन्दा साँघुरिए ।

स्थानीय निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको विजयसँगै उत्साहित रवि लामिछानेले खोलेको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) अहिले झण्डै दुई तिहाइ बहुमतको सरकार चलाइरहेको छ । काठमाडौं महानगरपालिकामा मेयर जितेका वालेन्द्र शाह (बालेन) रास्वपा छिरेर प्रधानमन्त्री बनेका छन् ।

उता, धरानका मेयर हर्क साम्पाङले पनि श्रम संस्कृति पार्टी खोले राष्ट्रिय दलको नेता बनेका छन् ।

कक्रोच जनता पार्टीको भविष्य के होला ?

यस्तो ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका बीच भारतमा भर्खरै उदाएको कक्रोच जनता पार्टी यी विश्वव्यापी ढाँचाहरूभन्दा फरक बन्न सक्ला भन्ने कौतूहलपूर्ण प्रश्न उब्जिएको छ।

यस पार्टीसँग परम्परागत दल नभएर एउटा विशुद्ध व्यङ्ग्यात्मक आन्दोलन हुनु र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमार्फत लाखौँ युवालाई जोड्न सक्नु जस्ता केही विशिष्ट डिजिटल आधारहरू छन्।

तर, सामाजिक सञ्जालको क्षणिक लोकप्रियता र भर्चुअल लाइक वा फलोअर्सलाई भुइँ राजनीतिको वास्तविक चुनावी मतमा बदल्न पटक्कै सहज छैन। बङ्गलादेशको एनसीपीको असफलताले यसलाई प्रमाणित गरिसकेको छ।

यद्यपि, संस्थापक अभिजित दीपके यो कडा राजनीतिक यथार्थप्रति सचेत देखिन्छन्। उनले पाँच वर्षअघि कोही पनि मोदी सरकारको विरोध गर्न तयार नभएको अवस्था बदलिँदै नयाँ समय आएको टिप्पणी गरेका छन्।

तर, डिजिटल माध्यममा जतिसुकै ठूलो प्रभाव देखिए पनि यी आन्दोलनहरूको दीर्घकालीन राजनीतिक प्रभाव सीमित रहने गरेको छ। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार विरोध प्रदर्शनमा उत्रिने यस्ता समूहहरू तात्कालीक मुद्दा उठाउन र नागरिक चेतना जगाउन महत्त्वपूर्ण भए तापनि साङ्गठनिक स्वरूप र कमजोर जगका कारण स्थायी राजनीतिक परिवर्तन ल्याउने क्षमता सधैँ सङ्कुचित हुने गरेको छ।

कार्नेगीको प्रतिवेदनले सन् २०१७ देखि २०२४ सम्म विश्वभर भएका ७०० भन्दा बढी सरकारविरोधी प्रदर्शनमध्ये अधिकांशको कुनै पनि ठोस र दीर्घकालीन राजनीतिक प्रभाव नपरेको देखाएको छ।

यी उदाहरणहरूको बलियो सन्देश हो- स्पष्ट विचार र राजनीतिक परिपक्वताको अभावमा प्रतिक्रियात्मक आन्दोलनहरूले देशको मूलधारमा नयाँ विकल्प ल्याउने क्षमता राख्दैनन्। भनिन्छ- आवेगको आयु लामो हुँदैन । अझ राजनीतिक दीर्घायुको लागि त स्पष्ट विचार, दूरदृष्टि र संगठनात्मक शक्ति अत्यावश्यक हुन्छ नै । कक्रोच जनता पार्टीले आफ्नो भविष्य यही आसपास खोज्नुपर्ने हुन्छ ।