डङ्की : कहालीलाग्दो बाटोको कथा

नेपाली भाषी धेरै भएका भारतका शहरहरूमा नेपालका पहाडी क्षेत्रबाट ज्याला मजदुरी गर्न थुप्रै नेपालीहरू जान्थे । उनीहरूको दारुण अवस्थाले उपन्यासकार लीलबहादुर क्षेत्रीलाई ‘बसाइँ’ लेख्न प्रेरित गरेको थियो । ‘बसाइँ’ प्रकाशित भएको ७० वर्षपछि अमेरिका बसोबास गर्दै आएका वनविज्ञ डा. चन्द्र गिरीले पनि बसाइँ हिँड्नेहरूकै कथालाई उपन्यासमा उतारेका छन् ।

कुनै सन्दर्भमा कोलम्बियाको सीमान्त शहर नोकोक्ली पुगेका गिरीलाई अमेरिका जान हिँडेका आप्रवासीहरूको दारुण अवस्थाले आघात पारेपछि ‘डङ्की : सपनाको कालबाटो’ तयार भएको हो ।

डङ्की शब्द पञ्जावी भाषाको ‘डुमकी’ बाट आएको बुझिन्छ, जसको अर्थ हुन्छ, ‘छल गरेर अघि बढ्नु, डुबकी लगाउनु वा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लुकेर जानु’ । यही शब्दको आलोकमा लुकीछिपी एक देशबाट अर्को देशमा गैरकानुनी रूपमा जानुलाई संसारभर ‘डङ्की’ शब्द प्रयोग हुन थाल्यो । डङ्की उपन्यासले पनि तल्लो बाटो हुँदै अमेरिका जानेहरू कसरी अमेरिका पुग्छन् भन्ने कथा बताएको छ ।

कुनै उपाय लगाएर सभा, सेमिनार, गोष्ठी, अनुसन्धान लगायतको बहानामा उडानमार्फत अमेरिका जानुलाई ‘माथ्लो बाटो’ भनिँदो रहेछ । तर, अनेक मुलुक हुँदै हिँडेरै अवैधानिक रूपमा अमेरिका छिर्ने मार्गलाई ‘तल्लो बाटो’ भनिँदो रहेछ । जुनसुकै देशबाट गए पनि उसलाई आफ्नो देशमा असुरक्षा छ भन्ने लागेमा अमेरिकाले शरण दिँदोरहेछ । त्यही भएर धेरै देशका धेरैजना सुरक्षित आश्रयको आशामा अमेरिकी भूमिमा टेक्ने प्रयासमा हुँदा रहेछन् ।

‘डङ्की’ उपन्यासमा पनि नेपालबाट अमेरिका हिँडेकाहरूको कथा छ । पूर्वी पहाडको एउटा गाउँबाट तल्लो बाटो हुँदै अमेरिका जाने क्रममा मुख्य पात्र पशुपतिले बिर्खे र पण्डितलाई भेट्न पुग्छ । पशुपति कथावाचक रहेको उपन्यासमा बिर्खे र पण्डितका कथा पनि प्रसंगअनुसार आउँछन् । साथै, बाटोमा भेटिने अरू देशबाट हिँडेकाहरूको कथा पनि उपन्यासको सहायक कथानक भएको छ । उनीहरूको यात्रा विवरण नै उपन्यासको मुख्य कथा हो ।

यो पनि पढ्नुहोस

अवैध बाटोबाट अमेरिका प्रवेश गर्नेहरूको कथामा आधारित उपन्यास ‘डङ्की’

ती सबै अमेरिका पुगेर नयाँ जीवनको सुरुवात गर्ने आशामा छन् । यात्राका क्रममा मुख्य पात्रले आम नेपालीको सुखदुःखको कथा बताउँछ र ऊ किन आफ्नो गाउँठाउँको इज्जतिलो जीवन त्यागेर पाताल भासिन खोज्छ भन्ने पुष्टि गर्ने प्रयास गर्छ । ‘बसाइँ’ को धनेलाई सम्झाउने गरी ‘डङ्की’ को पशुपति पाताल भासिन खोजेको छ । उसले साहुको ऋण, घरबार उठ्नुपर्ने बाध्यताको सामना गरेको छैन, यद्यपि ऊ यहाँ अडिन चाहँदैन । ऊ जस्तै अन्य दुई पात्र पनि पाताल भासिन खोजेका छन् । यो क्रममा उपन्यासले उधिन्ने कथाले समकालीन नेपाली समाजको भासलाई उतार्न खोजेको छ ।

कथामा विदेश जानेहरू मिटरव्याजीसँग आफ्नो हैसियतभन्दा बढीको ऋण लिएर हिँडेका छन् । सार्वजनिक समारोहमा ‘देशमै रोजगारी सिर्जना गर्छु’ र ‘विदेशिएका युवालाई देशमा आकर्षित गर्नुपर्छ’ भन्दै कुर्लिने नेताहरू नै विदेश जान तारतम्य मिलाइदिने एजेन्ट छन् । तीमार्फत उपन्यासले नेपाली समाजको दोहोरो चरित्रलाई उदाङ्ग पारेको छ । सोझा र निमुखा गाउँलेलाई पाइला पाइलामा निचोर्ने धुर्त र कपटी दलाल तिनै नेताको संरक्षणमा छन् ।

यो पनि पढ्नुहोस

घर छाडेको डेढ वर्षपछि १३ देश घुमेर अमेरिका, ५६ दिन थुनामा बसेर नेपाल फिर्ता

मान्छे कि त आफ्नो थातथलोमा बस्नै नसकेर बसाइँ जान्छ, कि त बसाइँ जाने ठाउँको रामरमिताले तानिएर बसाइँ जान्छ । तर बसाइँ जाने यो बाटो भने कठिन छ । पुस्तकको प्रभावकारी तर दु:खद् पक्ष भनेको भयंकरको ‘डेरियन ग्याप’ को यात्रा वर्णन हो । अमेरिकाको अलास्कामा पर्ने पुर्डो खाडीदेखि अर्जेन्टिनाको टिएरा डेल फुगोसम्म फैलिएको प्यान–अमेरिकन राजमार्गको पानामा र कोलम्बिया सीमाक्षेत्रको करिब १०० किलोमिटरको सडक नजोडिएको क्षेत्रलाई ‘डेरियन ग्याप’ भनिन्छ ।

यहाँको कठिन प्राकृतिक अवस्थाले नै यहाँ बाटो बन्न गाह्रो छ । साथमा यो क्षेत्र कसरी खतरनाक बनेको छ भने यहाँ आपराधिक समूहहरूले आश्रय लिएका छन् । यहाँ लागूपदार्थ ओसारपसार गर्ने कोलम्बियाको ठूलो समूह क्लान पारा मिलिटरी ग्रुप, कोलम्बियाको सशस्त्र छापामार समूह फार्कलगायत अन्य सशस्त्र समूहको उपस्थिति छ । सो जंगल क्षेत्र पार गर्न पाँचदेखि १० दिनसम्म हिँड्नुपर्छ । बाटोमा खाना, बस्न, भइपरी आउँदा आधारभूत उपचारको कुनै सुविधा छैन । विषालु सर्प र कीरा, चितुवा तथा अन्य वन्यजन्तुको डर उस्तै । साथमा मलेरिया र डेंगीजस्ता रोगको जोखिम ।

यो पनि पढ्नुहोस

डंकी : एउटा नारकीय यात्रामा निस्केका दुःखीहरू

ज्यान हत्केलामा राखेर गरिने यात्रा वर्णन पढिरहँदा आखिर मान्छे किन यो नर्कको बाटोमा जान चाहन्छन् भन्ने प्रश्नले मनमा घरीघरी नमज्जाले घोचिरहन्छ । डेरियन ग्यापका दृश्य तथा घटनाक्रमले मान्छे कतिसम्म पीडामा रहेछन् र सुखको खोजीमा ज्यान नै बाजी मारेर हिँडेका भन्ने सोच्न बाध्य बनाउँछ । तीनले सामना गर्ने अवस्थाले पाठकलाई सिरिङ बनाउँछ ।

एक ठाउँमा आएको छ– ‘पानीको उर्लंदो बहावसँग संघर्ष गर्दै अगाडि बढिरहेको थिएँ । खोलाको बीच भागमा पुगेपछि अचानक १०–१५ फिट माथिबाट एउटा सानो आकृति बग्दै हामीतिर आउँदै गरेको देखें । करिब छ–सात वर्षकी सानी केटीलाई बाढीले आफ्नो पकडमा लिइसकेको रहेछ । त्यो दृश्यले म स्तब्ध भएँ । एकछिनका लागि आफ्नै छोरी सम्झिएँ, बगिरहेकी ती बालिका मेरै छोरी प्राची हुन् कि जस्तो लाग्यो । पछाडिबाट कसैले चिच्याउँदै भनिरहेको थियो, ‘माई डटर ! माई डटर ! ’’ (पृ. १७२)

जो भर्खर स्कुल जान थालेकी आफ्नी छोरीलाई छोडेर विदेशिएको छ उसले यस्तो अवस्थाको सामना गर्दा ऊ लग्याकलुलुक हुन पुग्छ । र, दुःखको कुरा त्यो एउटा प्रसंगले यात्राको यातना सकिँदैन । त्यस्ता विरहका किस्सा उपन्यासभरी बग्रेल्ती आएका छन् । त्यो बाटो त्यसै कालबाटो भएको होइन रहेछ भन्ने पाठकले बुझ्छन् ।

तल्लो बाटो अमेरिका जाँदाको जोखिम अर्को ठाउँमा यसरी व्यक्त भएको छ– ‘राति एक बजेतिर एजेन्टले हामीलाई जाऊँ भनेर बोलाए अनि पानीको छेउमा लगेर एउटा सानो डुङ्गा चढाए । ती एजेन्टले हामीलाई अर्को एजेन्टको जिम्मा लगाए । १० जना अट्ने डुङ्गामा १७ जना कोचियौं । तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको डुङ्गालाई समुद्रको छालले बेलाबेला बेजोडले ठक्कर दिन्थ्यो । त्यो बेला मुटुको धड्कनले पनि मलाई बेचैन बनाउँथ्यो । हरेक झट्काले डुङ्गालाई हावामा उचालेर फेरि समुद्रमा फालेजस्तो लाग्थ्यो । म डुङ्गालाई दह्रोसँग समातेर बसेको थिएँ । पौडी खेल्न नआउने हुँदा समुद्रमा खसिएला कि भन्ने डरले आक्रान्त भइरहें । सानोमा मेचीखोलामा पौडी खेलेकाले अलि–अलि तैरिन मात्र आउँथ्यो । डुङ्गाको तीव्र गति र समुद्रको असीम शक्तिले हामीलाई कुनै पनि क्षण निल्न सक्ने डर थियो । मैले भगवान्सँग प्रार्थना गरें, ‘भगवान् म यसरी समुद्रमा विलीन हुन चाहन्नँ, मलाई बचाऊ ।’ (पृ. १३४)

तल्लो बाटोबाट कसरी अमेरिका गइन्छ भन्ने कथा बताउने ‘डङ्की’ले दुःखको कथा भनेको छ । अमेरिका पुगेपछि संघर्ष गरेर एउटा तहमा पुग्दा त ठिकै होला तर त्यो हासिल गर्न अवैधानिक बाटोमा ज्यानको बाजी मारेर आफू आएको बाटो भत्काउँदै अघि बढ्नुपर्ने जुन पीडादायी यथार्थ छ, त्यो पक्कै पनि मिठो कथा होइन । तर पनि उपन्यासले नमिठो कथालाई मिठो गरी भन्ने प्रयास गरेको छ ।

उपन्यासको विषयवस्तुका कारणले पनि होला, पढेपछि अब के होला भन्ने जिज्ञासाले अन्त्यसम्म तान्छ जुन पुस्तकको सकारात्मक पाटो हो । सबैभन्दा प्रभावकारी पक्ष यसको अन्त्य देखिन्छ । जुन ढंगले कथाको अन्त्य भएको छ, यसले पाठकलाई यसका कमजोरीबाहेक पनि राम्रै सान्त्वना दिनेछ । आफ्नै छोरीजस्तै बालिका बाटोमा पर्ने नदीको बाढीमा बगेको देखेका पुशपतिकी छोरी प्राचीको भविष्य के होला ? भन्ने जिज्ञासा उपन्यासको अन्त्यसम्म जीवित रहन्छ । 

यो पनि पढ्नुहोस

 ‘डंकी रुट’ बाट अमेरिका पठाउने गिरोहका नाइके एक वर्षदेखि कारागारमा, चौथो मुद्दा दर्ता

यसअघि प्रकाशित ‘मैले नदेखेको सपना’ शीर्षकको आत्मकथा तथा ‘संसारको सेरोफेरो’ नियात्रापछि यस तेस्रो कृतिमा आइपुग्दा डा. गिरी उपन्यासकार भएका छन् । पुस्तकमा केही कमजोरी पनि छन् । मुख्य कमजोरी लेखकको व्यक्तित्वले पात्रलाई छपक्कै छोपेको छ । कतिपय संवादहरू अस्वभाविक र अप्राकृतिक लाग्छन् । नियात्रा लेख्दै आएका लेखकको आख्यानमा यात्रा साहित्यको प्रभाव पाउनेछन् ।

नेपाली साहित्यमा बसाइँ हिँडेकाहरूका कयौं कथा लेखिए र त्यो क्रम अझै जारी छ । अहिले त आधुनिकताले बसाइँसराइलाई सघन बनाएको छ । डङ्कीका मुख्य तीन पात्रमा को–को अमेरिका पुग्छन्, उनीहरूको अवस्था के हुन्छ भन्ने विवरणले कथालाई रोमाञ्चकारी बनाएको छ ।

तल्लो बाटो अमेरिका जाने बाटोको विवरण पुस्तकमा आएको हुँदा यो उपन्यास तल्लो बाटो अमेरिका जाने यात्राको ‘गाइड बुक’ जस्तो पनि लाग्छ । उपन्यास तल्लो बाटो अमेरिका जाने सोच बनाएका वा जानका लागि खुट्टा उचालेकाहरूले पढ्नु लाभदायक देखिन्छ । तर उपन्यास पढिसकेपछि यदि एक जना मात्रले पनि तल्लो बाटो अमेरिका नजाने निर्णय गरे भने त्यो लेखकको सफलता हुनेछ ।

यो पनि पढ्नुहोस

‘७० लाख बुझाएँ, पर्खाल चढेँ, डोरीमा झुन्डिएर अमेरिका झर्ने बित्तिकै समातिएँ’

०००