जन्मेदेखि ५ वर्षसम्मका बालबालिकालाई कुन–कुन खोप आवश्यक छ ?

बालबालिकालाई जन्मिएदेखि नै विभिन्न संक्रामक तथा गम्भीर रोगबाट जोगाउन खोप दिन सुरु गरिन्छ । बच्चाको रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता क्रमशः विकास हुँदै जाने भएकाले निर्धारित उमेरमा आवश्यक खोप लगाउनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।

खोपले क्षयरोग, पोलियो, डिफ्थेरिया, कालीखोकी, टिटेनस, हेपाटाइटिस बी, निमोनिया, रोटाभाइरसबाट हुने झाडापखाला, दादुरा, रुबेला, जापानिज इन्सेफलाइटिस र टाइफाइडजस्ता रोगबाट बालबालिकालाई जोगाउन मद्दत गर्छ ।

नेपालको राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमअन्तर्गत जन्मदेखि विभिन्न उमेरमा बालबालिकालाई फरक–फरक खोप दिइन्छ ।

खोप किन आवश्यक छ ?

खोप बालबालिकालाई विभिन्न गम्भीर तथा संक्रामक रोगबाट जोगाउने प्रभावकारी उपाय हो । जन्मदेखि बाल्यकालसम्म बच्चाको रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता पूर्ण रूपमा विकसित भइसकेको हुँदैन । त्यसैले समयमै खोप लगाउँदा शरीरमा सम्बन्धित रोगविरुद्ध प्रतिरक्षा विकास हुन्छ र संक्रमण भए पनि रोग गम्भीर हुने जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ ।

खोपले पोलियो, डिफ्थेरिया, टिटेनस, कालीखोकी, दादुरा, रुबेला, हेपाटाइटिस बी, निमोनिया, रोटाभाइरस तथा जापानिज इन्सेफलाइटिसजस्ता रोगबाट बालबालिकालाई बचाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । नियमित खोपले बालबालिकाको स्वास्थ्य सुरक्षित राख्नुका साथै समुदायमा संक्रमण फैलिने सम्भावना पनि कम गर्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार बालबालिकालाई निर्धारित उमेरमा सबै आवश्यक खोप लगाउनु खोपबाट रोकथाम गर्न सकिने रोगबाट जोगाउने महत्वपूर्ण उपाय हो । कुनै खोपको मात्रा छुटेमा पनि अभिभावक आत्तिनु पर्दैन । स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिएर छुटेको मात्रा पूरा गर्न सकिन्छ ।

त्यसैले बच्चाको खोप कार्ड सुरक्षित राख्ने, तोकिएको मितिमा खोप लगाउने र कुनै मात्रा नछुटाउने कुरामा अभिभावक सचेत हुन आवश्यक छ ।

जन्मदेखि ५ वर्षसम्मका बालबालिकालाई दिइने प्रमुख खोप

जन्मनेबित्तिकै

बच्चा जन्मिएपछि बीसीजी खोप दिइन्छ । यसले क्षयरोगबाट जोगाउन मद्दत गर्छ ।

६ हप्तामा

६ हप्ताको उमेरमा रोटाभाइरस खोपको पहिलो मात्रा, पोलियोविरुद्धको पहिलो मात्रा र डिफ्थेरिया, कालीखोकी, टिटेनस, हेपाटाइटिस बी तथा हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा बीविरुद्धको संयुक्त खोपको पहिलो मात्रा दिइन्छ ।

यसै उमेरदेखि निमोकोकल संक्रमणबाट बचाउने निमोकोकल कन्जुगेट खोपको पहिलो मात्रा पनि दिइन्छ । यी खोपले बालबालिकालाई पोलियो, डिफ्थेरिया, कालीखोकी, टिटेनस, हेपाटाइटिस बी, हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा बी, रोटाभाइरस तथा निमोकोकल संक्रमणबाट जोगाउन मद्दत गर्छन् ।

१० हप्तामा

१० हप्ताको उमेरमा रोटाभाइरस खोपको दोस्रो मात्रा, पोलियोविरुद्धको दोस्रो मात्रा र डिफ्थेरिया, कालीखोकी, टिटेनस, हेपाटाइटिस बी तथा हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा बीविरुद्धको संयुक्त खोपको दोस्रो मात्रा दिइन्छ ।

१४ हप्तामा

१४ हप्तामा पोलियोविरुद्धको तेस्रो मात्रा, निष्क्रिय पोलियो खोपको दोस्रो मात्रा र डिफ्थेरिया, कालीखोकी, टिटेनस, हेपाटाइटिस बी तथा हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा बीविरुद्धको संयुक्त खोपको तेस्रो मात्रा दिइन्छ । यी क्रमिक मात्राले बच्चाको शरीरमा रोगविरुद्धको प्रतिरक्षा अझ बलियो बनाउन मद्दत गर्छन् ।

९ महिनामा

९ महिनाको उमेरमा दादुरा–रुबेला खोपको पहिलो मात्रा दिइन्छ । यसै समयमा पोलियोविरुद्धको आंशिक मात्रा र निमोकोकल कन्जुगेट खोपको बुस्टर मात्रा पनि दिइन्छ । दादुरा अत्यन्त संक्रामक रोग भएकाले यसको खोप समयमै लगाउनु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

१२ महिनामा

१२ महिनाको उमेरमा जापानिज इन्सेफलाइटिसविरुद्धको खोप दिइन्छ। यो खोप उक्त रोगबाट हुने गम्भीर संक्रमणबाट बालबालिकालाई जोगाउन महत्वपूर्ण हुन्छ ।

१५ महिनामा

१५ महिनाको उमेरमा दादुरा–रुबेला खोपको दोस्रो मात्रा र टाइफाइड कन्जुगेट खोप दिइन्छ । दादुरा–रुबेलाको दोस्रो मात्रा पहिलो मात्राबाट बनेको प्रतिरक्षालाई थप मजबुत बनाउन महत्वपूर्ण हुन्छ भने टाइफाइड कन्जुगेट खोपले टाइफाइड संक्रमणबाट बचाउन मद्दत गर्छ ।

१५ महिनादेखि ५ वर्षसम्स

नेपालको नियमित राष्ट्रिय खोप तालिकाअनुसार बालबालिकाका प्रमुख नियमित खोपहरू १५ महिनासम्ममा पूरा हुने गरी व्यवस्था गरिएको छ। त्यसैले १५ महिनापछि ५ वर्षसम्म भारतको खोप तालिकाजस्तो सबै बालबालिकालाई अनिवार्य रूपमा छुट्टै डिपिटी वा पोलियो बुस्टर दिने भनेर उल्लेख गर्नु उपयुक्त हुँदैन ।

तर कुनै बच्चाको खोप छुटेको छ भने स्वास्थ्य संस्थामा लगेर खोप कार्ड जाँच गराउनुपर्छ। बच्चाको अवस्था र पहिले लगाएका खोपका आधारमा स्वास्थ्यकर्मीले बाँकी खोप पूरा गर्ने तालिका बनाउन सक्छन् ।

राष्ट्रिय नियमित खोप कार्यक्रमबाहेक इन्फ्लुएन्जा, चिकेनपक्स, हेपाटाइटिस एलगायतका केही खोप बच्चाको स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार दिन सकिन्छ ।

जन्मदेखि ६ महिनासम्म विशेष ध्यान

बच्चा जन्मिएपछि पहिलो केही महिनामा दिइने खोप अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । जन्मनेबित्तिकै दिइने बीसीजी खोपले क्षयरोगबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। त्यसपछि ६, १० र १४ हप्तामा क्रमशः पोलियो, रोटाभाइरस र डिफ्थेरिया, कालीखोकी, टिटेनस, हेपाटाइटिस बी तथा हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा बीविरुद्धका खोपका विभिन्न मात्रा दिइन्छन् । निमोकोकल संक्रमणबाट बचाउने खोप पनि निर्धारित समयमा दिइन्छ् । यस अवधिमा खोपको कुनै मात्रा छुट्न नदिन अभिभावक विशेष रूपमा सचेत हुनुपर्छ ।

९ देखि १५ महिनासम्मका खोप

९ महिनामा दादुरा–रुबेला खोपको पहिलो मात्रा, पोलियोविरुद्धको आंशिक मात्रा र निमोकोकल कन्जुगेट खोपको बुस्टर मात्रा दिइन्छ ।

१२ महिनामा जापानिज इन्सेफलाइटिसविरुद्धको खोप र १५ महिनामा दादुरा–रुबेला खोपको दोस्रो मात्रा तथा टाइफाइड कन्जुगेट खोप दिइन्छ ।

यसरी १५ महिनासम्म राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमअन्तर्गतका बालबालिकाका प्रमुख नियमित खोप पूरा गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

कुनै खोप छुट्यो भने के गर्ने ?

कुनै कारणले बच्चाको खोप छुट्यो भन्दैमा अभिभावक आत्तिनु पर्दैन बच्चाको खोप कार्ड लिएर स्वास्थ्य संस्थामा गएमा स्वास्थ्यकर्मीले पहिले लगाएका खोपको विवरण हेरेर बाँकी मात्रा पूरा गर्ने व्यवस्था मिलाउन सक्छन् ।

खोप छुटेको अवस्थामा सुरुदेखि नै सबै खोप दोहोर्‍याउनुपर्ने हुन्छ भन्ने छैन । स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार छुटेको खोप पूरा गर्ने अर्थात् क्याच–अप खोप लगाउन सकिन्छ ।

अभिभावकले प्रत्येक पटक खोप लगाएपछि खोप कार्डमा विवरण अद्यावधिक गराउनुपर्छ । खोप लगाएपछि सामान्य ज्वरो आउने, सुई लगाएको ठाउँमा दुख्ने वा हल्का सुन्निनेजस्ता सामान्य प्रतिक्रिया देखिन सक्छन् । तर असामान्य वा गम्भीर प्रतिक्रिया देखिएमा तत्काल स्वास्थ्यकर्मीलाई जानकारी गराउनुपर्छ ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा

बालबालिकालाई समयमै सबै आवश्यक खोप लगाउनु उनीहरूको स्वास्थ्य सुरक्षाको महत्वपूर्ण आधार हो । एकैपटक धेरै खोप दिँदा बच्चालाई हानि हुन्छ भन्ने भ्रमका कारण खोप ढिला गर्नु उचित हुँदैन ।

अभिभावकले बच्चाको खोप कार्ड सुरक्षित राख्ने, तोकिएको मितिमा खोप लगाउने र कुनै मात्रा छुटेमा सकेसम्म चाँडो स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्ने गर्नुपर्छ ।

नेपालको राष्ट्रिय खोप तालिकाअनुसार १५ महिनासम्मका सबै नियमित खोप पूरा गर्नु विशेष महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसपछि ५ वर्षसम्म बच्चालाई आवश्यक पर्ने थप खोप भने बच्चाको स्वास्थ्य अवस्था, राष्ट्रिय कार्यक्रम तथा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार फरक हुन सक्छ ।