+

मिर्गौला कसरी स्वस्थ र सुरक्षित राख्ने ?

२०७९ पुष  ३ गते १४:४३ २०७९ पुष ३ गते १४:४३
मिर्गौला कसरी स्वस्थ र सुरक्षित राख्ने ?

मेरुदण्डको दायाँ र बायाँ एक-एकवटा मिर्गौला हुन्छ । मुटु, फोक्सो जस्तै शरीरको अभिन्न अंग हो मिर्गौंला, जसको मुख्य काम शरीरमा तरल पदार्थ नियन्त्रण गर्नु हो ।

हामीले खाएको झोल पदार्थबाट आवश्यक तत्व शरीरले लिन्छ र बाँकी तत्व पिसाबको माध्यमबाट बाहिर निकाल्छ । मिर्गौलाले खासगरी रसायनको स्तर सही राख्ने काम गर्छ । उच्च रक्तचाप नियन्त्रणका लागि मुटुको जस्तै मिर्गौलाको पनि खास भूमिका हुन्छ ।

मिर्गौला र खानपानको साइनो

कुनै तन्दुरुस्त व्यक्ति छ र आफ्नै भान्साको ताजा खानपान गर्छ भने त्यसले मिर्गौलालाई फाइदा नै गर्छ । पोषिलो र ताजा खानेकुरा, मौसमी सागपात र फलफूल, पर्याप्त झोलिलो खानेकुरा खाँदा मिर्गौला स्वस्थ हुन्छ ।

त्यस विपरीत खराब खानपानले मिर्गौलालाई हानि गर्छ । प्याकेटबन्द एवं प्रशोधित खानेकुरा, मदिरा, चुरोट राम्रो मानिंदैन । अध्ययन नभएका र नाम पहिचान नभएका औषधि, जडिबुटीहरु खाँदा पनि मिर्गौलामा क्षति पुग्न सक्छ । एन्टिबायोटिक, पेनकिलरजस्तो औषधिले मिर्गौलालाई नराम्रो असर गर्छ ।

मिर्गौलालाई असर गर्ने भनेको उच्च रक्तचाप, मधुमेहजस्ता दीर्घरोग हुन् । यस्ता रोग लाग्ने वा अनियन्त्रित हुने खानेकुरा खान भएन ।

कस्तो आनीबानीले मिर्गौलालाई हानि गर्छ ?

खानपान पनि आनीबानीभित्रै पर्ने कुरा हो । त्यसबाहेक हामीले अपनाउने दिनचर्या वा गतिविधि यसमा समेटिन्छन् । जस्तो निष्क्रिय बस्नु, तनावग्रस्त रहनु, सुत्ने-उठ्ने तालिका नमिलाउनु, पिसाब च्यापेर बस्नुजस्ता आनीबानी खराब हुन्, जसको प्रत्यक्ष असर मिर्गौलामा पर्छ ।

मानसिक स्थितिको असर मिर्गौलामा

डा. निशान्त आचार्य

हाम्रो मानसिक स्थितिले प्रत्यक्ष–परोक्ष शरीरका अंगहरुलाई असर गर्छ । किनभने शरीर र मन एकअर्कासँग अभिन्न रुपमा जोडिएको हुन्छ । जस्तो हामी चिन्ता लिन्छौं, पिर गर्छौं भने त्यसले मुटुलगायतमा असर गर्छ । मुटुमा समस्या भएमा कारण मिर्गौला खराब हुने जोखिम हुन्छ ।

यदि मानसिक रोग वा डिप्रेसन छ भने उनीहरुले यसको नियन्त्रण गर्ने औषधि खाइरहेका हुनसक्छन् । त्यस्ता औषधि उच्च मात्रामा खाँदा पनि समस्या हुन्छ ।

मिर्गौला सुरक्षित राख्ने काइदा

मिर्गौला स्वस्थ राख्न स्वस्थ जीवनपायन जरुरी हुन्छ । यसको लागि सही खानपान, सही दिनचर्या, सही मानसिक स्थिति । तपाईंले ताजा, पोषिलो र सन्तुलिन खाना खानुपर्ने हुन्छ । सकेसम्म आफ्नै भान्सामा पाकेको खानेकुरा खानु उचित हो । खानामा झोल, सागपात, सलाद अनिवार्य हुनुपर्छ । त्यसैगरी पर्याप्त मात्रामा पानी पिउनुपर्छ ।

बिहान उठ्ने र राति सुत्ने समय निश्चित हुनुपर्छ । किनभने गहिरो र पर्याप्त निद्रा पनि औषधि बराबर हो । बिहान उठेपछि व्यायाम गर्ने, योग गर्नेजस्ता गतिविधि एकदमै राम्रो हुन्छ । दिनमा पनि सक्रिय रहने गर्नुपर्छ । तनाव हुने काम–कुरा एवं व्यवहार त्याग्नुपर्छ । तपार्ईं स्वस्थ खानुहुन्छ, सही मात्रामा खानुहुन्छ, सही समयमा सुत्ने र उठ्ने गर्नुहुन्छ भने तपाईंको मानसिक स्थिती पनि सही रहन्छ । यसले गर्दा मिर्गौला सुरक्षित र स्वस्थ हुन्छ ।

मिर्गौला खराब भएको संकेत

मिर्गौला खराब हुँदा वाकवाक लाग्ने, श्वासप्रश्वासमा अहसज हुने, पेट दुख्ने, निद्रा नलाग्ने, हातगोडा सुन्निने र झम्झमाउने, श्वास गनाउने, जिब्रोको स्वाद बदिलएमा, शरीरको ऊर्जा नभएको महसुस हुने, ढाड दुख्ने, मुख सुनिन्ने, खानेकुरामा रुचि घट्दै जाने जस्ता संकेत देखिन्छ ।

जब शरीरमा भएको विषाक्त तत्व मिर्गौलाले छान्न सक्दैन तब यस्ता संकेत देखिन्छ । यी संकेत मिर्गौला खराब भैसकेपछि तेस्रो चरणमा देखिन्छ । कसैमा विना लक्षण भित्रभित्रै असर गरिरहेको पनि हुनसक्छ । चाडो पहिचान गर्न सकिएन भने मिर्गौला उपचार ढिलो हुन्छ ।

मिर्गौला खराब हुने मुख्य कारण

मिर्गौला खराब हुने मूल कारण उच्च रक्तचाप, मिर्गौलामा हुने नेफ्राइटिस, मिर्गौलामा संक्रमण र पत्थरी भएमा, प्रोस्टेटको समस्या भएर पिसाब रोकिने समस्या भएमा र जथाभावी रुपमा औषधि सेवन गर्दा मिर्गौला बिग्रिने समस्या हुनसक्छ ।

मिर्गौला खराब भएपछि कस्तो उपचार ?

मिर्गौला खराब भएपछि सुरुमा अस्पताल गएर परीक्षण गराएर कुन स्टेजको हो भन्ने पत्ता लाग्छ । नेपालमा दीर्घकालीन मिर्गौला रोगको अन्तिम अवस्थामै अधिकांश व्यक्ति चिकित्सकसमक्ष पुग्ने गरेका छन् ।

मिर्गौला खराब हुँदा पाँचवटा चरण हुन्छन् । पाँचौं चरण अन्तिम चरण हो । चौथो चरणसम्मका बिरामीलाई औषधि सेवनले नै ठीक पार्छ । चारवटा चरणमा भने औषधि खाएर नै ठीक हुन्छ । पहिलो चरणमा छ भने दोस्रोमा जान नदिने दोस्रोमा भए तेस्रोमा जान नदिने गर्दै औषधिले रोक्दै रोक्दै जान्छौं । त्यसपछि औषधि नियमित खानुपर्छ ।

तर अन्तिम अर्थात् पाँचौं चरणमा बिरामी पुगेको छ भने डायलाइसिस मात्र एउटा विकल्प हुन्छ । डायलाइसिस गराउनेहरुले औषधि नियमित खानुका साथै खानपानमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । उनीहरुले पानी त्यसपछि खान हुँदैन । मिर्गौलाले काम गर्न छाडिसकेपछि पिसाब छान्निएर नजाने हुँदा पानी नखानु भनिएको हो । खानैपर्ने भए बढीमा एक लिटरसम्म मात्रै पानी खानुपर्छ ।

डायलाइसिसको विधि र अवधि

डायलाइसिस भनेको रगत सफा गर्ने विधि हो । यसलाई कृत्रिम मिर्गौला वा मेसिनरी किड्नी पनि भनिन्छ । डायलाइसिस गराउनु भन्नुको अर्थ मिर्गौलालाई बाह्य सहयोग चाहिन्छ भनिएको हो ।

मिर्गौला खराब भइसकेपछि पिसाब बनाउने र छान्ने काम डायलाइसिसले गर्छ । डायलाइसिसमा हुने डाइलाइजर (फिल्टरिङ मेम्ब्रेन) बिरामीको रगत हालेर छान्ने र पानी फाल्ने र सफा गरेर पुनः बिरामीमा फर्काउने काम हुन्छ ।

यो साताको दुईपटक गर्ने गरिन्छ । चार घण्टाको अवधिमा गरिसकिन्छ । यो धेरै लामो समयसम्म गर्नुपर्छ । डायलाइसिस रोकिएपछि उपचार अघि बढ्दैन । प्रत्यारोपण नगर्ने अवधिसम्म र गर्न नमिल्नेमा गराउनुपर्ने हुन्छ । डायलाइसिस १५–१६ वर्षसम्म पनि गराइरहेका बिरामीहरु दैनिक कामकाज सजिलै गरिरहेका छन् ।

डायलाइसिस दुई प्रकारको हुन्छ, हेमोडायलाइसिस र पेरिटोनियल ।

हेमोडायलाइसिसमा रगतलाई नलीको माध्यमबाट कृत्रिम मिर्गौला मेसिनमा पठाइन्छ र शुद्धीकरण गरेर पुनः नलीका माध्यमबाट शरीरमै फिर्ता गरिन्छ । पेरिटोनियल डायलाइसिसमा आफ्नै पेटको भित्री सतहको सहायतामा रगतलाई डायलाइसेट नामक तरल पदार्थको माध्यमबाट शुद्ध पारिन्छ । दुवै नेपालमा उपलब्ध छ ।

पेटबाट गर्ने डायलाइसिसलाई घरबाट पनि गर्न सकिन्छ । पहिला अस्पतालमा गएर बिरामीलाई सिकाइन्छ । पछि उनीहरुले घरमै बसेर गर्न सक्छन् । डायलाइसिस गर्नेले दैनिक जीवनमा पनि काम गरिरहेका छन् ।

मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेपछि मान्छे पूर्ण स्वस्थ हुन्छ ?

मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेपछि मान्छे पूर्णतया स्वस्थ हुन्छन् । गुणस्तरयुक्त जीवन पनि बिताएका छन् । प्रत्यारोपणपछि १० वर्षको अवधि राम्रो भनिएको हुन्छ । यो मान्यता मात्र हो १० वर्षपछि पनि राम्रो जीवन बिताएका छन् । आजीवन औषधि खानुपर्छ । त्यो औषधि पनि छुटाउन हुँदैन ।

तर मिर्गौला प्रत्यारोपण सबैमा रिजेक्सन नहुने भन्ने हुँदैन । कसैमा मिर्गौलामा पछि कम्लिकेसन आयो भने चाहिं अर्को प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने हुन्छ ।  प्रत्यारोपण छिटो हुन्छ र चाँडै अस्पतालबाट डिस्चार्ज हुन्छन् । दाता सबैभन्दा छिटो ठीक हुन्छन् ।

कस्तो व्यक्तिमा प्रत्यारोपण गर्न सकिंदैन ?

बिरामीमा मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेर फाइदा छैन, गरे पनि फाइदा नगर्ने केस छ भने प्रत्यारोपण गरिंदैन । कतिपयको रगत नलीहरुमा अरुमा नमिल्ने हुँदा पनि हुँदा प्रत्यारोपण गर्न सक्दैनौं । कसैको दाता नभेटिने, कसैको प्रत्यारोपणको इच्छा नराख्ने डायलसिस मात्र गराउने हुन्छन् । पहिला रगतको समूह नमिलेर पनि प्रत्यारोपण सम्भव थिएन । अहिले भने फरक समूहको रगत हुँदा पनि प्रत्यारोपण गर्न मिल्ने प्रविधि भित्रिसकेको छ ।

हरेक मिर्गौला प्रत्यारोपण सफल हुन्छ ?

मिर्गौला प्रत्यारोपण सफल हुने संख्या उच्च छ । प्रत्यारोपण रगत नाताभित्रमा गर्नुपर्ने मान्यता छ । १२ वर्षदेखि नेपालमा यसको अभ्यास भइरहेको छ । विरलै मात्रामा मात्र विफल भएको घटना छ ।

(मिर्गौलारोग विशेषज्ञ डा. आचार्यसँग मनिषा थापाले गरेको कुराकानीमा आधारित)

मिर्गौला स्वास्थ्य
लेखक
डा. निशान्त आचार्य
यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
Khusi chhu

खुसी

Dukhi chhu

दुःखी

Achammit chhu

अचम्मित

Utsahit Chhu

उत्साहित

Akroshit Chhu

आक्रोशित

प्रतिक्रिया

भर्खरै पुराना लोकप्रिय

फिचर

‘तौल घटाउन ८० प्रतिशत भूमिका खानाको हुन्छ’ (भिडियो)

‘तौल घटाउन ८० प्रतिशत भूमिका खानाको हुन्छ’ (भिडियो)

यौन जीवनले कसरी मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्छ ?

यौन जीवनले कसरी मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्छ ?

ओमेगा-३ सप्लिमेन्ट : कति र किन खाने ?

ओमेगा-३ सप्लिमेन्ट : कति र किन खाने ?

‘कलेजोमा बोसो जम्यो, अब के गर्ने ?’

‘कलेजोमा बोसो जम्यो, अब के गर्ने ?’

८ गल्ती, जसले मुटुरोग लाग्न सक्छ

८ गल्ती, जसले मुटुरोग लाग्न सक्छ

डेंगुको खास औषधि छैन, निको हुने उपाय के छ ?

डेंगुको खास औषधि छैन, निको हुने उपाय के छ ?