+

मान्छे किन दु:खी हुन्छ ?

२०८० माघ  २ गते १२:२७ २०८० माघ २ गते १२:२७
मान्छे किन दु:खी हुन्छ ?

सामान्यतया खुसी, रोदन, निराशा, उत्साह मानवीय स्वभाव हो । मान्छेको जीवनमा केही उतारचढाव आउनु पनि स्वभाविक हो तर आवश्यकभन्दा बढी खुसी वा निराश भइरहने चाहिं रोग पनि हुनसक्छ । अत्यधिक वा अप्रत्यासित निराशापन एक प्रकारको मानसिक रोग हुनसक्छ ।

जैविक (बायोलोजिकल), मनोवैज्ञानिक (साइकोलोजिकल) वा पारिवारिक सामाजिक कारणले मानिसमा डिप्रेसन जस्तो रोग हुनसक्छ । तर यो खालको निराशापनको समयमै उपचार नगरेमा भने यसले ठूलो दुर्घटनासमेत निम्त्याउन सक्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक रूपमा स्वस्थ व्यक्ति मात्र स्वस्थ हुन्छ भनेको छ ।

दु:खी हुने कारण

दु:खी हुने धेरै कारण हुन सक्छन् । एउटा प्रमुख कारण मान्छेको समस्या, जीवन र परिस्थितिलाई हेर्ने तरिकाले निर्धारण गर्छ ।

धेरै महत्त्वाकांक्षा राख्ने तर आफूसँग भएको कुरामा सन्तोष लिन नसक्ने व्यक्तिहरू पनि दु:खी, निराश हुन्छन् । त्यस्ता व्यक्तिलाई आफूसँग भएको कुराले सुख दिंदैन र उनीहरू सुखको पछाडि दौडिरहेका हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा मानिसमा आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न नसक्दा निराश हुने तथा दुःख लाग्ने हुन्छ । यो सामान्य पनि हो तर यो लामो समयसम्म रहन हुँदैन । असफलतालाई आत्मसात गर्न नसक्दा जीवन दु:खी हुन जान्छ ।

हामी दु:खी हुने अर्को कारण अपेक्षा हो । हामी आफ्ना परिवार, सन्तान, साथीसँग अपेक्षा गर्छौं, ताकि आफूले भनेजस्तो सबै कुरा ठीकठाक होस् । यो पनि जहिले हुनुपर्छ भन्ने छैन । कुनै व्यक्ति सबै कुरा पुगे पनि असन्तुष्ट हुने, दु:खी हुने हुन्छ । वंशाणुगत कारणले उसका यो समस्या देखिएको हुनसक्छ । मान्छेको आधारभूत आवश्यकता पूरा नहुँदा पनि मान्छे दु:खी हुन्छ । तर चाहिने भन्दा बढी धनसम्पत्ति भएका मानिसहरू पनि दु:खी भइरहेका हुन्छन् ।

यो त जीवनशैली र सोचका कारण भयो । मान्छेलाई दु:खी बनाउने अर्को कारण मानसिक रोग पनि हो । एन्जाइटी, डिप्रेसन जस्ता मानसिक रोग लागेको खण्डमा मान्छे बिना कारण वा सानो कारणमा अत्यधिक निराश र दु:खी  हुन पुग्छ । सानो-सानो कुरामा चिन्ता गर्ने हुन्छ ।

कसैको स्वभाव नै सानो कुरामा चिन्ता लिने, दु:खी हुने हुन्छ । यो स्वभाव बाल्यकालदेखि नै उसमा देखिन्छ । तर कुनै व्यक्ति भने कुनै घटनाक्रमले गर्दा त्यो घटनापछि उसको स्वभावमा परिवर्तन आउनसक्छ र ऊ दु:खी र निराश हुनसक्छ । यसले मानसिक रोगको संकेत गर्छ ।

मानिसमा हार्मोनल कारण पनि दु:खी, निराश हुने समस्या देखा पर्छ । जस्तै थाइराइड हार्मोनको गडबडी । महिलाहरूमा महिनावारी चक्र, गर्भधारण, रजोनिवृत्ति (महिनावारी बन्द हुने)को समयमा पनि उदासीले सताउँछ ।

दूधग्रन्थीहरूको विकास जस्ता अनेक कुराले महिलाको शरीरमा मात्र होइन, भावनात्मक अवस्थामा पनि गडबडी ल्याइरहेको हुन्छ । महिनावारीको बेलामा तथा गर्भावस्थामा महिलाको शरीरमा सेरोटोनिन हार्मोनको मात्रा घटबढ हुन्छ, जसले भावनात्मक र शारीरिक परिवर्तन हुन्छ ।

निराशा रोग हो कि होइन भनेर कसरी छुट्टाउने ?

केही समस्याले वा नराम्रो घटनाका कारण दु:खी हुनु वा चिन्ता गर्नु स्वभाविक हो । यदि त्यो दु:ख लामो समयसम्म रहिरह्यो र त्यसले दैनिक जीवनमा प्रभाव पारेर पढाइ, काम र सम्बन्धलाई प्रभाव पारिरहेको छ भने त्यो रोग हो कि भनेर सचेत हुनुपर्छ ।

पैसाले मान्छेलाई सुखी बनाउने होइन

आजको समयमा पैसा मानव जीवनको अभिन्न पाटो बनेको छ । मान्छेको आधारभूत आवश्यकता पूरा नहुँदा पनि मान्छे दु:खी हुन्छन्, यो स्वभाविक पनि हो । तर पैसाले नै खुसी भने पक्कै निर्धारण गर्दैन । आजको समयमा पैसा मानव जीवनको अभिन्न पाटो बनेको छ । टन्न पैसा भएपछि खुसी भइन्छ, दु:ख हुँदैन भन्ने आम मान्यता छ । तर धेरै धनसम्पत्ति हुँदैमा मानिसहरू धेरै खुसी हुँदैन, पैसाले सम्पन्न भएका कतिपय व्यक्ति पनि दु:खी नै छन् ।

एउटा अनुसन्धानले के देखायो भने विश्वमा धेरैजसो बौध्दिक क्षमता (आईक्यू) दिमाग बढी तेज भएका व्यक्ति सबैभन्दा धनी रहेनछन्, उनीहरु आर्थिकरुपमा सम्पन्न भएपछि खुसीका अरु स्रोत खोज्दा रहेछन् । उनीहरूलाई थाहा हुन्छ कति मात्रामा पैसा जीवनमा आवश्यक पर्छ । पैसाको पछि लागेर पैसा भएपछि दु:ख हुँदैन सुख मात्र हुन्छ भन्ने कुरा गलत हो भन्ने कुरा उनीहरूलाई थाहा हुन्छ ।

आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न आवश्यक पर्ने पैसा त कमाउनैपर्‍यो । तर चाहिने भन्दा धेरै पैसा भएर खुसी मिल्ने भने होइन । जो गरिब हुन्छ उसलाई पैसा नभएकोमा दु:ख हुन्छ । जो धनी हुन्छ उसलाई धेरै सम्पत्ति छ, त्यसलाई जोगाउनुपर्छ, बढाउनुपर्छ भनेर दु:ख हुन्छ । त्यसैले पैसाले सम्पन्न हुँदैमा व्यक्ति दु:खी हुँदैन भन्ने हुँदैन ।

खुसी हुने तरिका

माथि गरिएका धेरै कुरा हामीले सुन्दै आएका छौं । तर जीवनमा यस कुराहरु भनेजस्तो पालना गर्न पक्कै सजिलो छैन । तर हामी साँच्चै खुसी र शान्ति चाहन्छौं भने आफूमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन प्रयत्न गर्नुपर्छ । यदि हामीले खुसी हुन चाहन्छौं भने मनभित्रको विकार त्याग्नुपर्छ । नकारात्मक धारणा त्याग्नुपर्छ । रिस, राग, ईर्ष्या, लोभलाई त्याग्नुपर्छ, वशमा राख्नुपर्छ । यसले आफूलाई खान दिनुहुन्न र सकिन्छ भने त्याग्न प्रयत्न गर्नुपर्छ । जीवनमा कहिले दु:ख हुन्छ, कहिले सुख, यो अपरिहार्य हो । न सधैं सुख हामीसँग रहन्छ, न दु:खका चरणले नै जीवन बनेको हुन्छ । जहिले जीवन एउटै चरणमा रहँदैन, एउटापछि अर्को आउँछ आउँछ । जसले यो कुरा आत्मसात गर्छ ऊ यस दुवै चरणमा विचलित नभई अगाडि बढ्न सक्छ । त्यसैले जीवनमा आइपर्ने दु:खलाई कसरी सामना गर्ने भन्ने कुरा सिक्नुपर्छ ।

खासमा सुख भन्ने कुरा भौतिक कुराबाट प्राप्त हुने होइन । यद्यपि त्यो खुसीको माध्यम भने बन्न सक्छ । जब मानसिक विकार हटाएर सकारात्मक सोच, धारणाको विकास हुन्छ, खुसी आफैं प्राप्त हुन्छ । खुसी बाँड्नाले खुसी प्राप्त हुन्छ । त्यसैले सुखी जीवनको लागि आफ्नो जीवनशैली पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ । स्वस्थ र सन्तुलित जीवनशैलीले हामीलाई दु:खी हुने अवस्थाबाट बचाउन मद्दत गर्छ । स्वस्थ जीवन र स्वस्थ मन नै खुसीको आधार हो । योग, व्यायाम, प्राणायाम ध्यान जस्ता कुराबाट पनि मनलाई शान्त र खुसी तुल्याउन सकिन्छ ।

नशा लाग्ने चीजहरुले तत्कालको सुखको अनुभूति दिए पनि दीर्घकालमा त्यसले हानि पुर्‍याउँछ । त्यसकारण यस्ता चीजबाट टाढा बस्नु नै राम्रो हुन्छ । यदि मानसिक रोगसम्बन्धी समस्या छ भने तत्काल विषेशज्ञको सल्लाह लिएमा समस्याको सुरुमै पहिचान भएर उपचार गर्न सकिन्छ ।

डा. ऋषभ कोइराला मानसिक स्वास्थ्य
डा. ऋषभ कोइराला
लेखक
डा. ऋषभ कोइराला
मानसिक रोग विशेषज्ञ

डा. कोइराला हाल ललितपुर हरिसिद्धिस्थित नेपाल क्यान्सर अस्पतालमा कार्यरत छन् । उनले मनोचिकित्सामा एमडी र आघात स्वास्थ्यमा पीएचडी गरेका छन् । उनको नेपाल मेडिकल काउन्सिल दर्ता नम्बर ८४१४ हो ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
Khusi chhu

खुसी

Dukhi chhu

दुःखी

Achammit chhu

अचम्मित

Utsahit Chhu

उत्साहित

Akroshit Chhu

आक्रोशित

प्रतिक्रिया

भर्खरै पुराना लोकप्रिय

फिचर

गर्भावस्थामा श्रीमानको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ ?

गर्भावस्थामा श्रीमानको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ ?

यौन दुर्बलताको के छ समाधान ?

यौन दुर्बलताको के छ समाधान ?

नयाँ वर्षमा डाक्टरहरूको के छ संकल्प ?  

नयाँ वर्षमा डाक्टरहरूको के छ संकल्प ?  

‘अहिलेको प्रदूषणले नाक र घाँटीका बिरामी ह्वात्तै बढे’

‘अहिलेको प्रदूषणले नाक र घाँटीका बिरामी ह्वात्तै बढे’

कारण विनाको रोगले ६० लाख सिध्यायो, खर्च अभावले थप उपचारमा समस्या

कारण विनाको रोगले ६० लाख सिध्यायो, खर्च अभावले थप उपचारमा समस्या

चिकित्सकले कपालमा तेल लगाउन सुझाउँदैनन् ?

चिकित्सकले कपालमा तेल लगाउन सुझाउँदैनन् ?