के हो पेट्रोडलर ? 

आधुनिक विश्व अर्थतन्त्रको इन्जिन तेल हो र त्यो इन्जिनलाई नियन्त्रण गर्ने साँचो अमेरिकी डलरको हातमा छ ।

पछिल्लो ५० वर्षको विश्वव्यापी भू–राजनीति र अमेरिकी विदेश नीतिलाई बुझ्नका लागि ‘पेट्रोडलर’ प्रणालीलाई बुझ्नु पर्छ । तेल केवल एक वस्तु मात्र नभएर यो विश्वको वित्तीय संरचनाको जग हो, जसले अमेरिकी डलरलाई विश्वको निर्विकल्प सञ्चिति मुद्राको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

सामान ओसारपसार गर्ने ठूला जहाजदेखि लिएर आकाशमा उड्ने विमान र सडकमा गुड्ने गाडीसम्म सबै तेलमा निर्भर छन् ।

यति मात्र होइन, बिजुली उत्पादन, प्लास्टिकको निर्माण, रासायनिक पदार्थ र खेतीपातीमा प्रयोग हुने मलसमेत तेलकै उपज हुन् । यही कारणले गर्दा जसले तेलको व्यापारलाई नियन्त्रण गर्छ, उसैले विश्व अर्थतन्त्रको नाडी छाम्ने शक्ति राख्दछ ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : ब्रेटन वुड्सदेखि निक्सन शकसम्म

दोस्रो विश्वयुद्धपछि सन् १९४४ मा भएको ब्रेटन वुड्स सम्मेलनले अमेरिकालाई आर्थिक रूपमा विश्वको केन्द्रमा राख्यो । त्यसबेला अमेरिकी डलरलाई सुनसँग जोडिएको थियो, जसको अर्थ डलरको मूल्य निश्चित मात्राको सुनद्वारा समर्थित हुन्थ्यो ।

तर, सन् १९७१ मा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनले एउटा ऐतिहासिक कदम चाले, जसलाई ‘निक्सन शक’ भनिन्छ । उनले डलरलाई सुनसँगको सम्बन्धबाट पूर्ण रूपमा अलग गरिदिए । यससँगै विश्व ‘फिएट’ मुद्रा प्रणालीमा प्रवेश गर्‍यो, जहाँ पैसाको मूल्य भौतिक वस्तुमा नभई सरकारप्रतिको विश्वास र अर्थव्यवस्थाको स्थिरतामा निर्भर हुन थाल्यो ।

सुनको समर्थन गुमे पनि अमेरिकी अर्थतन्त्रको आकार र स्थिरताका कारण डलरको वर्चस्व कायम रह्यो । तर यस वर्चस्वलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित गर्न एउटा यस्तो संयन्त्रको आवश्यकता थियो जसले डलरको मागलाई सधैँ उच्च राखोस् ।

सन् १९७४ को गोप्य सम्झौता र पेट्रोडलरको जन्म

सन् १९७३ को तेल संकटले पश्चिमी देशहरूको अर्थतन्त्रलाई तहसनहस बनाएको थियो । अरब राष्ट्रहरूले तेल निर्यातमा लगाएको प्रतिबन्धका कारण तेलको मूल्य चार गुणाले बढ्यो र अमेरिका लगायतका देशमा उच्च मुद्रास्फीति देखियो ।

यस संकटको समाधानका लागि सन् १९७४ मा अमेरिकाले साउदी अरेबियासँग एउटा रणनीतिक र गोप्य सम्झौता गर्‍यो ।

यस सम्झौता अनुसार, साउदी अरेबियाले आफ्नो तेल केवल अमेरिकी डलरमा मात्र बिक्री गर्ने प्रतिबद्धता जनायो । यसको बदलामा, अमेरिकाले साउदी अधिराज्यलाई सैन्य सुरक्षा, अत्याधुनिक हतियार र राजनीतिक समर्थन दिने ग्यारेन्टी गर्‍यो ।

साउदी अरेबिया ओपेक राष्ट्रहरूमध्ये सबैभन्दा प्रभावशाली भएकाले विस्तारै अन्य तेल उत्पादक राष्ट्रहरूले पनि तेलको व्यापार डलरमै गर्न थाले। यही व्यवस्थालाई ‘पेट्रोडलर’ प्रणाली भनिन्छ ।

पेट्रोडलरले कसरी काम गर्छ?

पेट्रोडलर प्रणालीले डलरको मागलाई कृत्रिम तर प्रभावकारी रूपमा सधैँ उच्च राख्दछ। यसका मुख्य तीनवटा स्तम्भहरू छन्:

वर्तमान चुनौती र ‘डि–डलराइजेसन’ को लहर

पछिल्लो समयमा पेट्रोडलर प्रणालीमा केही दरारहरू देखिन थालेका छन् । विश्वका धेरै देशहरू अमेरिकी डलरमाथिको निर्भरता कम गर्न चाहन्छन्, जसलाई ‘डि–डलराइजेसन’ भनिन्छ ।

विशेष गरी रुस, भेनेजुएला, भारत र पाकिस्तान जस्ता देशहरूले तेल र अन्य वस्तुको व्यापारमा यूरो वा चिनियाँ युआन जस्ता वैकल्पिक मुद्राहरू प्रयोग गर्न थालेका छन् । रुस–युक्रेन युद्धपछि रुसमाथि लगाइएको कडा प्रतिबन्धले धेरै देशहरूलाई डलरको हतियारबाट बच्न सतर्क गराएको छ ।

ब्रिक्स गठबन्धनले पनि डलरको विकल्प खोज्ने प्रयास गरिरहेको छ । चीनले तेलको व्यापारका लागि युआनलाई अगाडि बढाइरहेको छ र सुनको बजारलाई प्रयोग गरेर डलरको वित्तीय पकडलाई चुनौती दिइरहेको छ ।

के डलरको अन्त्य नजिक छ ?

विज्ञहरूका अनुसार पेट्रोडलर प्रणाली परिवर्तन हुनु त्यति सजिलो भने छैन । दशकौँदेखि चलिआएका जटिल सम्झौताहरू, हेजिङ प्रणाली र डलरमा रहेको अत्यधिक तरलता का कारण यसलाई प्रतिस्थापन गर्न निकै समय लाग्नेछ । डलरले दिने सुरक्षा र ठूला कारोबार गर्ने क्षमता अन्य कुनै पनि मुद्रामा अहिले नै उपलब्ध छैन ।

चीन र रुसले डलरको प्रयोग घटाउँदै लगे पनि यो कुनै अचानक हुने क्रान्ति नभएर एउटा सुस्त प्रक्रिया हो। यद्यपि, विश्व अब ‘मल्टी–पोलर’ अर्थात् बहु–ध्रुवीय मुद्रा प्रणालीतर्फ उन्मुख भइरहेको छ भन्ने संकेतहरू स्पष्ट छन् ।

निष्कर्ष

पेट्रोडलर प्रणाली केवल एउटा आर्थिक सम्झौता मात्र नभएर यो अमेरिकाको विश्वव्यापी शक्तिको आधारस्तम्भ हो ।

जबसम्म विश्व तेलमा निर्भर रहन्छ र तेलको व्यापार डलरमा हुन्छ, तबसम्म अमेरिकाको भू–राजनीतिक वर्चस्व कायम रहनेछ ।

तर, उर्जाका वैकल्पिक स्रोतहरूको खोजी र उदीयमान अर्थतन्त्रहरूको आफ्नै मुद्राप्रतिको मोहले आगामी दशकहरूमा विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रको स्वरूप कस्तो हुनेछ भन्ने कुरा निर्धारण गर्नेछ ।