उपचारमा लैंगिक विभेद, छोरी बिरामी हुँदा खर्च गर्दैनन् परिवार

तराईबाट आउने परिवारमा छोरीभन्दा छोराको उपचारप्रति बढी प्रतिबद्धता देखिन्थ्यो

डा. अञ्जली पण्डित, बाल क्यान्सर रोग विशेषज्ञ

२०११ मा म कान्ति अस्पतालको क्यान्सर विभागमा मेडिकल अफिसरको रूपमा काम गर्दा गर्थेँ । त्यो बेला बाल क्यान्सरका बिरामीहरूमा छोरा र छोरीप्रति स्पष्ट भेदभाव देखिन्थ्यो । धेरैजसो तराई क्षेत्रबाट आउने परिवारहरूले छोरीलाई क्यान्सर देखिँदा उपचार गर्ने कुरामा कन्जुस्याइँ गर्थे । उपचारमा ६ महिना देखि २ वर्षसम्म लाग्न सक्छ । लामो समयसम्म काठमाडौंमा बस्न नसक्ने, अन्य बच्चा वा घरको गाईभैंसी तथा खेतीको समस्या हुने, आर्थिक भार आदि कारण देखाएर उपचार नगरी फिर्ता लैजान्थे ।

तर छोरा भएमा उही परिवारहरूले जतिसुकै समय लागे पनि बस्न र उपचार तयार हुन्थे । उपचार पूरा गरेर बच्चालाई निको बनाएर लैजान्थे । सरकारी अस्पताल भएकाले खर्च कम लाग्ने भए पनि छोरीको हकमा यो प्रवृत्ति निकै प्रबल थियो ।

२०१५ मा एमडी सकेर पुनः कान्तिको क्यान्सर विभागमा फर्किंदा पनि यही समस्या दोहोरियो । छोरीलाई उपचार सुरु गरे पनि २–३ महिनापछि आर्थिक÷पारिवारिक कारण देखाएर बीचमै छोडेर घर फर्किने केस धेरै देखिन्थ्यो । बरू आयुर्वेदिक तथा जडीबुटीका उपचार आदि विकल्पमा लाग्ने परिवारहरू धेरै थिए । छोराको हकमा भने उपचार पूरा गरेर निको पार्ने उदाहरणहरू बढी देखिन्थे । त्यतिबेला देशभर क्यान्सर विशेषज्ञ र बाल क्यान्सर विशेषज्ञहरूको जनशक्ति निकै कम थियो, काठमाडौं बाहिर उपचारको सुविधा र औषधि उपलब्ध थिएन, जसले समस्या झन् बढाएको थियो ।

२०१५ देखि २०१८ सम्मको तीन वर्षमा पनि यो अवस्था उस्तै रह्यो । छोरीलाई बचाउनुपर्छ भन्दा पनि ‘घरमै गएर आयुर्वेदिक उपचार गर्ने’ भन्ने विकल्प रोज्थे, जबकि प्रोपर केमो÷रेडियोथेरापी गर्ने प्रतिबद्धता निकै कम हुन्थ्यो ।

तर अहिले सात वर्षदेखि हरिसिद्धिमा काम गर्दाको अनुभव फरक देखिन्छ । यो भेदभाव निकै कम भएको छ । यहाँ आउने अधिकांश परिवारहरू छोरा होस् वा छोरी दुवैको उपचार पूरा गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँछन् । सानो गाँठो आए पनि जाँच गराउन आउनेहरू बढेका छन्, र उपचारबाट बञ्चित हुने अवस्था निकै न्यून छ । यस अस्पतालमा प्राय स्वास्थ्यप्रति सचेत र पहुँच भएका व्यक्तिहरू बढी आउँदा यो सकारात्मक परिवर्तन देखिएको छ ।
यसबाट मलाई व्यक्तिगत रूपमा पनि सन्तुष्टि मिलेको छ, किनकि पहिले छोरीहरूलाई उपचारबाट वञ्चित भएको देख्दा चिकित्सकको हैसियतले निकै मन दुख्थ्यो, तर बाध्यता थियो । अहिले त्यो पीडा कम भएको छ ।

स्वास्थ्य पहुँचको अभाव र लैंगिक असमानताले उपचार निरन्तरता कठिन

डा. अजय कुमार झा, क्यान्सर रोग विशेषज्ञ

तराई–मधेश क्षेत्रमा महिला तथा बालिकामा क्यान्सरको उपचार धेरैजसो बीचमै छोडिनुको कारण केवल चिकित्सकीय समस्या मात्र होइन, सामाजिक र आर्थिक संरचनासँग जोडिएको जटिल समस्या हो । मधेसका धेरै जिल्लामा स्वास्थ्य संरचना कमजोर छन्, आधुनिक प्रविधि र विशेषज्ञ सेवा सीमित छन्, र क्यान्सर जाँच तथा उपचारका लागि बिरामीले प्रायः काठमाडौं, भरतपुर वा भारतसम्म जानुपर्ने बाध्यता हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा गरिब तथा अशिक्षित परिवारका मानिसहरूका लागि उपचार सुरु गर्नु नै ठूलो चुनौती बन्छ । उपचार सुरु गरेपछि झन् समस्या बढ्छ, किनकि क्यान्सरको उपचार लामो समय लाग्ने प्रक्रिया हो ।

कहिलेकाहीँ ६ महिनादेखि एक वर्षसम्म निरन्तर अस्पतालको निगरानीमा बस्नुपर्छ । तर अधिकांश परिवारमा युवा सदस्यहरू विदेशमा हुन्छन्, घरमा वृद्ध अभिभावक मात्र हुन्छन् । बिरामीलाई शहरमा लामो समय बसाएर उपचार गराउने आर्थिक र पारिवारिक क्षमता हुँदैन । यही कारणले उपचार सुरु गरे पनि धेरै बिरामी, विशेषगरी महिला र बालबालिका, केही समयपछि घर फर्कन बाध्य हुन्छन् ।

तराईमा गरिबी, अशिक्षा र जनचेतनाको कमीले पनि समस्या झन् गम्भीर बनाएको छ । धेरै परिवारमा स्वास्थ्यसम्बन्धी लक्षणलाई लुकाउने वा ढिला गरेर मात्र अस्पताल जाने प्रवृत्ति हुन्छ, जसले गर्दा क्यान्सर प्रायः ढिलो चरणमा मात्र पत्ता लाग्छ । यस्तो अवस्थामा उपचार महँगो र लामो हुन्छ, जसले आर्थिक भार झन् बढाउँछ ।

यसका साथै समाजमा रहेको लैंगिक असमानताले पनि महिलाको उपचारमा प्रत्यक्ष असर पार्छ । परिवारमा सीमित स्रोत भएको अवस्थामा धेरैजसो प्राथमिकता पुरुष सदस्यलाई दिइन्छ, जबकि महिलाको उपचारलाई पछि सार्ने वा बीचमै रोक्ने प्रवृत्ति देखिन्छ ।

क्यान्सर उपचारका लागि आउने बिरामीमध्ये पुरुषको संख्या धेरै हुन्छ, जबकि महिलाहरू प्रायः त्यतिबेला मात्र अस्पताल पुग्छन् जब रोग धेरै बढिसकेको हुन्छ । गरिब परिवारका महिलाहरू त उपचार सुरु गरेपछि पनि निरन्तर अस्पतालमा बस्न नसक्ने, घरपरिवार सम्हाल्ने कोही नहुने, वा आर्थिक स्रोत सकिने कारणले बीचमै उपचार छोड्न बाध्य हुने अवस्था धेरै देखिन्छ ।

बालबालिकाको हकमा पनि अवस्था त्यति नै कठिन छ । धेरै अभिभावकका लागि बच्चाको क्यान्सर उपचारका लागि महिनौँसम्म शहरमा बस्नु आर्थिक र सामाजिक रूपमा सम्भव हुँदैन । गाउँमा घर, पशुपालन, खेतीपाती, वृद्ध अभिभावक जस्ता जिम्मेवारी हुन्छन्, जसलाई छोडेर लामो समय बाहिर बस्न गाह्रो हुन्छ । त्यसमाथि उपचारको खर्च पनि चरणबद्ध रूपमा बढ्दै जाने भएकाले सुरुमा उत्साहित भएर उपचार थालेका परिवारहरू केही महिनापछि आर्थिक रूपमा थकित भइहाल्छन् ।

धेरै क्यान्सरको उपचार तीन–चार लाख रुपैयाँमै सम्भव हुन सक्छ, तर व्यवस्थापनको कमजोरी, बारम्बार सहर आउनुपर्ने अवस्था, बसाइ खर्च, जाँच खर्च र समयको अभावका कारण त्यो रकम बढ्दै जाँदा धेरै परिवारले उपचार निरन्तरता दिन सक्दैनन् ।

तराईमा महिला तथा बालबालिकाको क्यान्सर उपचार बीचमै छोडिनुको मुख्य कारण गरिबी, अशिक्षा, स्वास्थ्य सेवाको पहुँचको कमी, सामाजिक संरचनाको कमजोरी र लैंगिक विभेदको संयुक्त प्रभाव हो ।

यदि स्थानीय स्तरमै क्यान्सर जाँच र उपचारको आधारभूत व्यवस्था, चिकित्सकको नेटवर्क र ‘रेफर ब्याक’ प्रणाली विकास गर्न सकियो भने बिरामीलाई आफ्नो नजिकै उपचार जारी राख्न सजिलो हुने थियो र उपचार बीचमै छोड्ने समस्या पनि उल्लेखनीय रूपमा कम हुन सक्थ्यो ।