गर्भपतन : सुरक्षित भनिएको देशमा किन भइरहेका छन् असुरक्षित मृत्यु ?

बुटवलको एउटा चिसो कोठामा एउटा जीवन सदाका लागि शान्त भयो । तर, यो मृत्यु अचानक आएको तुफान होइन, यो त एउटा योजनाबद्ध श्रृंखला र संरचनागत असफलताको परिणाम हो । एउटा ढोकाबाट अर्को ढोका, एउटा गल्लीबाट अर्को गल्ली धाउँदा धाउँदै जब अस्पतालको इमर्जेन्सी कक्षमा पुगिन्, उनको प्राणपखेरु उडिसकेको थियो ।

आज प्रश्न यो मात्र होइन कि उनी किन मरिन् ?

उनलाई यसरी मर्न बाध्य पार्ने ‘अदृश्य हत्यारा’ को हुन् ? भन्ने प्रश्न मुख्य हो ।

नेपालमा सुरक्षित गर्भपतनले कानुनी मान्यता पाएको दुई दशक नाघिसक्यो । सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा यो सेवा निःशुल्क छ । कागजमा हेर्दा हामी दक्षिण एसियाकै प्रगतिशील देखिन्छौँ । तर, जब यो कानुन जमिनमा ओर्लिन्छ, तब एउटा भयावह खाडल देखिन्छ । जसले महिलालाई सुरक्षित भनिएको अस्पतालको उज्यालोबाट खेदेर असुरक्षित गल्लीका अँध्यारा कोठाहरूमा हुत्याइदिन्छ ।

गीता पाण्डे अनपढ थिइनन् । उनी त स्वास्थ्यकै सिपाही थिइन्, जसले रगतको महत्त्व र जीवनको मूल्य बुझ्थिन् । तर, मानिसको निर्णय सधैँ मस्तिष्कले मात्र लिँदैन । कहिलेकाहीँ यसलाई डरले चलाउँछ, त कहिले सामाजिक ‘लाज’ ले घेर्छ ।

‘कसैले थाहा नपाओस्’ भन्ने एउटा लघुताभासले कहिलेकाहीँ सही बाटोलाई निकै टाढा पारिदिन्छ । विज्ञान बुझेकी उनले पनि सायद त्यही गोपनीयताको मृगतृष्णामा गलत ढोका ढकढक्याइन् । र विडम्बना, त्यो ढोका उनको जीवनकै लागि अन्तिम बन्यो ।

यो पनि पढ्नुहोस

गर्भपतन गराउन नर्सिङ होम र क्लिनिक धाउँदा-धाउँदै २९ वर्षीया महिलाको गयो ज्यान

यहाँ सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न हाम्रो स्वास्थ्य प्रणाली र व्यावसायिक नैतिकता माथि उब्जिएको छ । किन एउटा नर्सिङ होमले बिरामीलाई ‘लोकेसन म्याप’ दिएर फार्मेसीमा पठाउँछ ? किन एउटा फार्मेसीले प्रिस्क्रिप्सन तथा परामर्श बिना नै मृत्युको प्याकेट जस्तो औषधि थमाइदिन्छ ? किन बिरामीलाई अस्पतालको मुख्य द्वारबाट होइन, ‘पछाडिको बाटो’ हुँदै लुकाएर क्लिनिक पुर्‍याइन्छ ?

चिकित्सा विज्ञानले सिकाएको मर्यादा– जाँच, परामर्श, सहमति र निगरानीहरू कहाँ हराए ? किन लेनदेनको तराजुमा जोखिएर हराएको छ ? बिरामीको ज्यान भन्दा ‘व्यवस्थापन’ र ‘आर्थिक लाभ’ हाबी हुनु चिकित्सा पेसाकै कलंक होइन र ?

चिकित्सकीय दृष्टिले १२ हप्तासम्मको गर्भपतन सही पद्धतिबाट गर्दा अत्यन्तै सुरक्षित मानिन्छ । ‘मिफेप्रिस्टोन’ र ‘मिसोप्रोस्टोल’ जस्ता औषधिहरू जीवन बचाउन बनेका हुन् । तर, जब यी औषधिहरू दक्ष हात र सुरक्षित संस्था भन्दा बाहिर पुग्छन् । तब यिनले जीवन रक्षा होइन, जीवन हरण गर्छन् ।

दोष विज्ञानको होइन, दोष त त्यसलाई व्यापार बनाउने विकृत मानसिकताको हो । यहाँ उस्तै भएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

अब कुरा गरौँ जिम्मेवारीको । के केवल त्यो औषधि दिने हातहरू मात्र दोषी होइनन् । कानुनी रूपमा, प्रोटोकल मिच्ने र ज्यान जोखिममा पार्ने स्वास्थ्यकर्मीहरू कठघरामा उभिनै पर्छ । तर यतिमै रोकिनु सत्यको सतही विश्लेषण मात्र हुनेछ । यस्तो मृत्यु पहिलो होइन् । यस्ता मृत्युहरुको नेपथ्यमा हाम्रो सामाजिक संरचना पनि उस्तै जिम्मेवार छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

गर्भवती मृत्यु प्रकरण : डाक्टर डीबी खत्री र सतिश रुपाखेती प्रहरी नियन्त्रणमा

हामीले गर्भपतनलाई अधिकार त भन्यौँ । तर यसलाई अझै पनि ‘पाप’ वा ’गोप्य’ राख्नुपर्ने विषयको रूपमा व्याख्या गर्न छाडेनौँ । अझै पनि महिलाको प्रजनन निर्णयमाथि परिवार र समाजले प्रश्न ठड्याउँछ । यही सामाजिक मौनता र तिरस्कारको डरले महिलालाई सुरक्षित अस्पताल जानबाट रोक्छ । जब समाजले सही विकल्पहरूलाई साँघुरो र लज्जास्पद बनाउँछ । तब मानिसले गलत विकल्पलाई नै एक मात्र सहारा ठान्न पुग्छ । यो यर्थाथ हो ।

गीता पाण्डेको मृत्यु एउटा घटना मात्र होइन, यो त हाम्रा चारवटा असफलताको संगम हो । पहिलो: कानुन । जुन मौलिक अधिकार र सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन् अधिकारले कागजमा उल्लेख गरेको छ । तर पीडितको पहुँचसम्म अझै पुग्न सकेको छैन ।

दोस्रो: सुरक्षित गर्भपतन सेवा र हाम्रो प्रणली । जसले शहरका गल्लीमा चलिरहेका ‘अवैध व्यापार’ लाई नियमन गर्न सकेन । तेस्रो: नैतिकता । जहाँ सेवा भन्दा मुनाफा ठूलो भयो । र चोथौ समाज: जसको मौन दबाबले एउटा सचेत महिलालाई समेत असुरक्षित बाटो रोज्न विवश पार्यो ।

गीता पाण्डेको अवसान एउटा समाचार मात्र होइन । यो त हामीले हेर्न नचाहेको हाम्रो आफ्नै कुरूप अनुहार देखाउने ऐना हो । जबसम्म हामी यो ऐनामा आफूलाई नियालेर सुधार्न तयार हुँदैनौँ । तबसम्म यस्ता मृत्युहरू केवल तथ्याङ्कमा सीमित भइरहनेछन् ।

अन्ततः, सुरक्षित भनिएको देशमा असुरक्षित मृत्युहरू किन भइरहेका छन् ? यसको उत्तर सायद अस्पतालका फाइलहरूमा हुँदैन । हाम्रो व्यवहार र सामाजिक सोचको अँध्यारो कुनामा लुकेका छन् । र, जबसम्म हामी त्यो अन्धकार हटाउन तयार हुँदैनौँ । तबसम्म कुनै न कुनै गीता, कुनै न कुनै ‘पछाडिको बाटो’ हुँदै मृत्युको काखमा चुपचाप हराई रहने छिन् ।