दुःखको दर्शन र सार्थकताको खोजी : बुद्ध जयन्तीको आलोक

आजभन्दा झण्डै २६ सय वर्षअघि वैशाख शुक्ल पूर्णिमाको दिन लुम्बिनीको पवित्र उद्यानमा सिद्धार्थ गौतमको जन्म हुनु मानव सभ्यताको इतिहासमा एउटा युगान्तकारी घटना थियो ।

ठिक आजकै दिनलाई बुद्ध जयन्तीको रुपमा विश्व समुदायले मनाउँदै गर्दा बुद्ध जयन्ती केवल एक महापुरुषको जन्म उत्सव मात्र नभएर, यो त दुःखको गहिरो सागरमा रुमल्लिएको मानवताका लागि ‘दर्शन’ र ‘सार्थकता’ को एउटा अपार ज्योतिपुञ्ज पनि हो भन्ने विषयलाई थप उजागर गर्दछ ।

बुद्धको जीवन र दर्शनको प्रस्थानविन्दु नै ‘दुःख’ थियो र यसको अन्तिम गन्तव्य पनि ‘दुःख मुक्ति’ थियो ।

आजको यस विशेष दिनमा यो स्तम्भमा दुःखको दार्शनिक पाटो र बुद्ध जयन्तीको सन्दर्भ र सार्थकताको खोजी गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

दुःखको दार्शनिक आधार र बुद्धको वैराग्य

बुद्धको दर्शनको जग ‘दुःख’ मा उभिएको छ । सिद्धार्थ गौतमले राजदरबारको सुखसयल त्यागेर जङ्गल पस्नुको पछाडि कुनै अभाव कारण थिएन । उनीसँग राज्य थियो, सुन्दरी पत्नी थिइन्, भर्खरै जन्मिएको छोरा थियो र वैभवको कुनै कमी थिएन ।

तर, उनले दरबार बाहिरको संसारमा जब एउटा वृद्ध, एउटा रोगी र एउटा मृत शरीर देखे, तब उनको चेतनामा एउटा भीषण कम्पन पैदा भयो । उनले महसुस गरे कि जुन सुखमा उनी रमाइरहेका छन्, त्यो क्षणभंगुर छ । बुढ्यौली, रोग र मृत्यु त अनिवार्य सत्य रहेछन् ।

यहीँबाट सुरु हुन्छ दुःखको दर्शन । दार्शनिक दृष्टिले दुःख केवल शारीरिक पीडा होइन, यो त अनित्यताको बोध हो । बुद्धले सिकाउनुभयो कि संसारमा कुनै पनि कुरा स्थिर छैन (अनित्य) । हामी जुन कुरालाई समातेर सुख खोज्छौँ, त्यो नै बदलिन्छ र अन्ततः दुःखको कारण बन्छ ।

बुद्ध जयन्तीले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि दुःखको पहिलो सार्थकता यसको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्नुमा छ । जबसम्म हामी दुःख छ भनेर स्वीकार गर्दैनौँ, तबसम्म यसबाट मुक्त हुने बाटो पनि फेला पर्दैन । सिद्धार्थ गौतमको ‘महाभिनिष्क्रमण’ वास्तवमा दुःखको वास्तविक स्वरूप बुझ्ने एक कठोर वैज्ञानिक परीक्षणको सुरुवात थियो ।

चार आर्य सत्य: दुःखको वैज्ञानिक चिरफार

बुद्धले बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गरेपछि जुन पहिलो उपदेश दिए, त्यो ‘चार आर्य सत्य’ (चत्वारि आर्य सत्यानि) मा आधारित थियो । यसलाई आधुनिक चिकित्सा पद्धतिको निदान प्रक्रियासँग तुलना गर्न सकिन्छ । १. दुःख छ (रोगको पहिचान): संसारमा जन्मिनु दुःख हो, प्रियको वियोग दुःख हो, अप्रियको संयोग दुःख हो, र इच्छाएको वस्तु नपाउनु दुःख हो । २. दुःखको कारण छ (रोगको कारण): बुद्धका अनुसार दुःखको मुख्य कारण ‘तृष्णा’ वा आशक्ति हो ।

हामी जे छैन त्यसलाई पाउन खोज्छौँ र जे छ त्यसलाई सधैँका लागि जोगाउन खोज्छौँ, यही नै पीडाको जड हो । ३. दुःखको निवारण सम्भव छ (निको हुने आशा): दुःख स्थायी होइन, यसलाई निर्मूल पार्न सकिन्छ । ४. दुःख निवारणको मार्ग छ (औषधि): बुद्धले अष्टांगिक मार्ग (सही दृष्टि, सही सङ्कल्प, सही वचन, सही कर्म, सही जीविका, सही व्यायाम, सही स्मृति र सही समाधि) को प्रतिपादन गर्नुभयो ।

दुःखले हामीलाई अहङ्कारबाट मुक्त गराई सत्यको नजिक पुर्याउँछ । जब मानिस गहिरो पीडामा हुन्छ, तब मात्र उसले संसारको निस्सारता र आफ्नो आन्तरिक चेतनाको बारेमा सोच्न थाल्छ । त्यसैले, दुःख चेतनाको विकासका लागि एउटा गुरुको रूपमा आउँछ ।

मध्यमार्ग: सन्तुलनमा लुकेको सार्थकता

सिद्धार्थ गौतमले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुअघि कठोर तपस्या गरे । उनले शरीरलाई सुकाएर कंकाल बनाए, तर त्यसले उनलाई सत्यको नजिक पुर्‍याएन । पछि उनले महसुस गरे कि जसरी वीणाको तारलाई धेरै कस्यो भने टुट्छ र धेरै खुकुलो बनायो भने धुन निस्कँदैन, जीवनलाई पनि त्यसरी नै ‘मध्यमार्ग’ मा राख्नुपर्छ ।

आजको भागदौडपूर्ण संसारमा हामी कि त चरम विलासमा डुबेका छौँ कि त मानसिक तनाव र निराशाको दलदलमा । बुद्ध जयन्तीले हामीलाई यही मध्यमार्गको सम्झना गराउँछ । दुःखको सार्थकता हामीलाई सन्तुलन सिकाउनुमा छ । दुःखले हामीलाई विलासको नशाबाट ब्युँझाउँछ भने बुद्धको दर्शनले हामीलाई निराशाको अँध्यारोबाट बाहिर निकाल्छ ।

मध्यमार्ग भनेको दुःखलाई झेल्दै त्यसको माथि उठ्ने कला हो । यो दर्शनले सिकाउँछ कि दुःखलाई सहनु मात्र वीरता होइन, यसको कारण बुझेर जीवनलाई सन्तुलित बनाउनु वास्तविक बुद्धत्व हो ।

करुणाको उदय र सामाजिक सार्थकता

बुद्धको दर्शनमा दुःखको सबैभन्दा ठूलो सार्थकता भनेको ‘करुणा’ को जन्म हुनु हो । जब बुद्धले संसारको दुःखलाई आफ्नै दुःखको रूपमा महसुस गरे, तब उनीभित्र करुणाको महासागर छल्कियो । बुद्ध जयन्तीको अवसरमा हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, दुःखले मानिसलाई अन्य प्राणीहरूसँग जोड्ने काम गर्छ ।

व्यक्तिगत दुःखले मानिसलाई स्वार्थी बनाउन सक्छ, तर दार्शनिक बोधसहितको दुःखले मानिसलाई बोधिसत्वको मार्गमा डोर्याउँछ । “जसरी मलाई पीडा हुन्छ, त्यसरी नै अरूलाई पनि हुन्छ” भन्ने भाव नै करुणाको आधार हो । विश्वमा आज जुन हिंसा, युद्ध र घृणा व्याप्त छ, त्यसको मूल कारण अरूको दुःखलाई बुझ्न नसक्नु नै हो । बुद्धको ‘अहिंसा परमो धर्म’ को सन्देश दुःखको यही गहिरो बुझाइबाट आएको हो । दुःखले मानिसको हृदयलाई कोमल बनाउँछ र अरूको सेवामा समर्पित हुन प्रेरित गर्छ । यसैमा जीवनको उच्चतम सार्थकता लुकेको छ ।

आधुनिक सन्दर्भमा बुद्ध जयन्ती र दुःख

आजको २१ औँ शताब्दीमा प्रविधिको विकासले भौतिक सुख त दिएको छ, तर मानसिक दुःखको आयतन झन् बढेको छ । डिप्रेसन, एन्जाइटी र एक्लोपन आजका प्रमुख समस्या हुन् । बुद्ध जयन्तीको सान्दर्भिकता आज झन् बढेर गएको छ किनकि बुद्धले बाह्य संसारलाई जित्नुभन्दा पहिले आफ्नो मनलाई जित्न सिकाउनुभयो ।

दुःखको सार्थकता यसको निवारणको लागि गरिने आन्तरिक यात्रामा छ । बुद्धले भन्नुभएको छ “अप्प दीपो भव” अर्थात् तिमी आफ्नो प्रकाश आफैँ बन । दुःखले हामीलाई आफ्नै भित्र फर्केर हेर्न बाध्य बनाउँछ । हामी बाहिर समाधान खोज्छौँ, तर समाधान त हाम्रै विचार र दृष्टिकोणको परिवर्तनमा छ । बुद्ध जयन्तीले हामीलाई आफ्ना दुःखहरूको साक्षी बन्न सिकाउँछ । जब हामी आफ्ना दुःखहरूलाई तटस्थ भएर हेर्न थाल्छौँ, ती बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छन् ।

शून्य र निर्वाण: दुःखको परम सार्थकता

बुद्ध दर्शनको चरम उत्कर्ष ‘निर्वाण’ हो । निर्वाण भनेको दुःखको पूर्ण अनुपस्थिति होइन, बरु दुःख दिने तृष्णाको अन्त्य हो । दुःखको अन्तिम सार्थकता भनेकै मानिसलाई निर्वाणको बाटो देखाउनु हो । यदि जीवनमा दुःख हुँदैनथ्यो भने मानिस कहिल्यै पनि मुक्तिको खोजीमा लाग्ने थिएन ।

प्रत्येक व्यक्तिको भित्र एउटा बुद्ध लुकेको छ । दुःख त केवल त्यो बुद्धत्वलाई छोप्ने बादल मात्र हो । बादल फाटेपछि आकाश जसरी निर्मल देखिन्छ, दुःखको कारण हटेपछि मानिसको स्वभाव पनि त्यस्तै शान्त र आनन्दित हुन्छ । दुःखले हामीलाई यो संसारको असारता बुझाएर शाश्वत सत्यतर्फ आकर्षित गर्छ ।

शान्तिको मार्गमा पाइलाहरू

दुःखको दर्शनलाई पुनरव्याख्या गर्दा हामी पाउँछौँ कि दुःख कुनै दण्ड होइन, यो त एउटा प्रक्रिया हो । सिद्धार्थ गौतमको जन्म, ज्ञान प्राप्ति र महापरिनिर्वाण यी तीनै चरणले हामीलाई दुःखलाई बुझ्ने, भोग्ने र त्यसबाट पार पाउने तरिका सिकाउँछन् ।

हामीले बुद्धलाई मूर्तिमा मात्र होइन, उनको विचारमा खोज्नुपर्छ । दुःख छ, यो सत्य हो । तर दुःखको सार्थकता यसमा छ कि यसले हामीलाई करुणा, प्रज्ञा र शान्तिको मार्गमा डोर्याउँछ । बुद्ध जयन्तीको सन्देश यही हो आफ्ना दुःखहरूलाई बुझ, अरूको दुःखमा सारथि बन र एउटा यस्तो समाजको निर्माण गर जहाँ शान्ति र अहिंसाको राज होस् ।

जब हामी दुःखलाई गुरु मानेर बुद्धको मार्गमा हिँड्न थाल्छौँ, तब मात्र हाम्रो जीवन सार्थक हुनेछ र बुद्ध जयन्ती मनाउनुको वास्तविक अर्थ रहनेछ । संसारका सबै प्राणीहरू सुखी होउन्, सबै दुःखबाट मुक्त होउन् । भवतु सब्ब मङ्गलम् ।