पेटमा जम्मा हुने बोसो शरीरका अन्य भागको भन्दा खतरनाक

आजभोलिको व्यस्त जीवनशैली, लामो समयसम्म कुर्सीमा बसेर काम गर्ने बानी, अनियमित खानपान र शारीरिक गतिविधिको कमीका कारण मोटोपन विश्वव्यापी स्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखापरेको छ । विशेषगरी पेट वरिपरि बोसो जम्ने समस्या धेरै मानिसमा सामान्य बन्दै गएको छ ।

धेरैले यसलाई केवल शारीरिक आकर्षण वा फिटनेससँग जोडेर हेर्ने गरे पनि चिकित्सकहरूका अनुसार पेटमा जम्मा हुने बोसो शरीरका अन्य भागको बोसोभन्दा धेरै खतरनाक हुन्छ ।

सबै बोसो समान हुँदैन

शरीरमा मुख्य रूपमा दुई प्रकारका बोसो पाइन्छन् । पहिलो, छालामुनि जम्मा हुने ‘सबक्युटेनियस फ्याट’ र दोस्रो, पेटभित्रका महत्वपूर्ण अंगहरू वरिपरि जम्मा हुने ‘भिसेरल फ्याट’ । सबक्युटेनियस फ्याटले शरीरको आकार र तौल बढाउन सक्छ, तर भिसेरल फ्याट स्वास्थ्यका लागि अझ बढी जोखिमपूर्ण मानिन्छ ।

भिसेरल फ्याट पेटभित्र गहिरो भागमा रहेको कलेजो, अग्न्याशय, आन्द्रा तथा अन्य महत्वपूर्ण अंगहरू वरिपरि जम्मा हुन्छ । यही कारणले यसलाई ‘सक्रिय बोसो’ पनि भनिन्छ । यो बोसोले विभिन्न हर्मोन, सूजन बढाउने रसायन र जैविक तत्व उत्पादन गर्छ, जसले शरीरको सामान्य कार्यप्रणालीमा असर पुर्‍याउँछ ।

शरीरभित्र मौन रूपमा बढ्दै जाने खतरा

भिसेरल फ्याटको सबैभन्दा ठूलो समस्या यसको बाहिरी रूपमा सजिलै नदेखिनु हो । कतिपय मानिसको तौल सामान्य देखिए पनि पेटभित्र अत्यधिक भिसेरल फ्याट हुन सक्छ । यस अवस्थालाई केही विशेषज्ञहरूले बाहिर पातलो भित्र मोटो समेत भन्ने गरेका छन् ।

भिसेरल फ्याटले शरीरमा दीर्घकालीन सुन्निने समस्याको अवस्था सिर्जना गर्छ । यो तत्काल महसुस नहुन सक्छ, तर वर्षौंसम्म शरीरभित्र रहँदा विभिन्न गम्भीर रोगको आधार तयार पार्न सक्छ ।

मधुमेहको प्रमुख कारक

पेटको बोसो र टाइप–२ मधुमेहबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् । पेटमा अत्यधिक बोसो जम्दा शरीरमा ‘इन्सुलिन रेजिस्टेन्स’ विकास हुन सक्छ । यस अवस्थामा शरीरका कोषिकाहरूले इन्सुलिनलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्दैनन् ।

फलस्वरूप रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढ्न थाल्छ र मधुमेहको जोखिम बढ्छ । चिकित्सकहरूका अनुसार पेटको घेराइ बढ्दै जानु मधुमेहको प्रारम्भिक चेतावनी संकेतहरूमध्ये एक हुन सक्छ ।

मुटु र रक्तनलीका रोगसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध

पेटको बोसोले मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम पनि उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ । यसले खराब कोलेस्टेरोल र ट्राइग्लिसेराइडको मात्रा बढाउन तथा राम्रो कोलेस्टेरोल घटाउन सक्छ ।

यसका साथै उच्च रक्तचाप, धमनीमा बोसो जम्ने समस्या, हृदयघात र स्ट्रोकको सम्भावना समेत बढ्न सक्छ । विश्वभर मुटुरोगका प्रमुख जोखिम कारकमध्ये पेटको मोटोपनलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

कलेजोमा समेत असर

अत्यधिक भिसेरल फ्याट भएका व्यक्तिमा ‘फ्याटी लिभर’ अर्थात् कलेजोमा बोसो जम्ने समस्या देखिन सक्छ । प्रारम्भिक अवस्थामा कुनै लक्षण नदेखिए पनि समयमै नियन्त्रण नगरिए कलेजोको कार्यक्षमता घट्न सक्छ र गम्भीर अवस्थामा लिभर सिरोसिससम्मको जोखिम हुन सक्छ ।

क्यान्सरसँग पनि सम्बन्ध

अनुसन्धानहरूले पेटको मोटोपन र केही प्रकारका क्यान्सरबीच सम्बन्ध रहेको संकेत गरेका छन् । विशेषगरी आन्द्रा, स्तन, अग्न्याशय, कलेजो तथा गर्भाशयसम्बन्धी केही क्यान्सरको जोखिम पेटमा बढी बोसो भएका व्यक्तिमा उच्च हुन सक्ने देखिएको छ । यसको प्रमुख कारण दीर्घकालीन सूजन र हर्मोनको असन्तुलन मानिन्छ ।

निद्रा र मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव

पेटको अत्यधिक बोसोले निद्रासम्बन्धी समस्या पनि निम्त्याउन सक्छ । मोटोपन भएका व्यक्तिमा ‘स्लीप एपनिया’ अर्थात् निद्राका बेला सास रोकिने समस्या बढी देखिन्छ । यसले गुणस्तरीय निद्रा घटाउने, दिनभर थकान महसुस हुने तथा मानसिक स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक असर पुर्‍याउने गर्छ।

तनाव र पेटको बोसोबीच दोहोरो सम्बन्ध हुन्छ । लामो समयसम्म तनाव हुँदा शरीरमा कोर्टिसोल हर्मोनको मात्रा बढ्छ, जसले पेट वरिपरि बोसो जम्मा हुन प्रोत्साहन गर्छ । फेरि पेटको मोटोपनले आत्मविश्वास घटाउने, चिन्ता र तनाव बढाउने अवस्था पनि सिर्जना गर्न सक्छ ।

महिलाहरूमा किन बढ्छ जोखिम ?

महिलाहरूमा विशेषगरी रजोनिवृत्ति (मेनोपज) पछि इस्ट्रोजेन हर्मोनको मात्रा घट्दै जाँदा शरीरमा बोसो वितरणको ढाँचा परिवर्तन हुन्छ । यसले पेट वरिपरि बोसो जम्ने सम्भावना बढाउँछ । यही कारणले मध्यम उमेरपछि महिलाहरूमा पेटको मोटोपन तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

पेटको बोसो बढ्नुका प्रमुख कारण

-अत्यधिक क्यालोरीयुक्त खाना सेवन

-चिनी मिसिएका पेय पदार्थको नियमित प्रयोग

-प्रशोधित तथा जंक फुडको बढी सेवन

शारीरिक गतिविधिको कमी

-लामो समयसम्म बसेर काम गर्ने बानी

-पर्याप्त निद्राको अभाव

-दीर्घकालीन तनाव

-मदिरा सेवन

-बढ्दो उमेर

-वंशाणुगत कारण

-हर्मोनसम्बन्धी असन्तुलन

पेटको बोसो कम गर्न के गर्ने ?

पेटको बोसो घटाउन कुनै चमत्कारी उपाय हुँदैन । दीर्घकालीन जीवनशैली परिवर्तन नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो ।

-दैनिक शारीरिक व्यायाम गर्ने

-हिँडडुल, दौड, साइकलिङ तथा शक्ति बढाउने व्यायामलाई प्राथमिकता दिने

-फलफूल, सागसब्जी, सम्पूर्ण अन्न र प्रोटिनयुक्त खाना खाने

-चिनी र प्रशोधित खाद्य पदार्थ कम गर्ने

पर्याप्त पानी पिउने

-दैनिक ७–९ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा लिने

-तनाव व्यवस्थापनका लागि योग, ध्यान वा अन्य गतिविधि अपनाउने

-धूम्रपान र अत्यधिक मदिरा सेवनबाट टाढा रहने

-कम्मरको घेराइ पनि महत्त्वपूर्ण सूचक

केवल तौल वा पेटको बोसो मात्र होइन, कम्मरको घेराइ पनि स्वास्थ्य जोखिम मापन गर्ने महत्वपूर्ण सूचक हो । सामान्यतया पुरुषमा ९० सेन्टिमिटर (३६ इन्च) र महिलामा ८० सेन्टिमिटर (३२ इन्च) भन्दा बढी कम्मरको घेराइ भएमा पेटको बोसोसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य जोखिम बढ्न सक्छ ।