फ्रान्स र नेपालका यी दुई मौन व्याकरण

फ्लोरिअँ जेलेरको चर्चित नाटक बुबा (Le Père) को नेपाली रूपान्तरको काम सिद्धिसकेपछि शिल्पी थिएटरका आर्टिस्टिक डाइरेक्टर घिमिरे युवराजको लस्ट एन्ड फाउन्ड पढ्ने अवसर मिल्यो । पढ्दै जाँदा यी दुई नाटकमा कथा, भूगोल र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि पृथक भए तापनि धेरै समानान्तर पक्षहरू भेट्टाएँ । मेरो यस निबन्धको उद्देश्य यी दुवै नाटकमा समान रूपमा प्रतिध्वनित हुने सामाजिक तथा मानवीय पक्षहरूको चर्चा र तुलनात्मक विश्लेषण गर्नु हो ।

फ्लोरिअँ जेलेर फ्रान्समा बसेर फ्रान्सेली भाषामा लेख्छन् । घिमिरे युवराजको कर्मथलो नेपाल हो र उनी नेपाली भाषामा लेख्छन् । रङ्गमन्च र अभिव्यक्तिको बलियो हतियार हो मातृ भाषा । यी दुवै नाटककार एकै उमेरमा यो पृथ्वीको फरक–फरक भूगोलमा बसेर नाटकमार्फत मानवताको संकट व्यक्त गर्दैछन् । जेलरको नाटक विश्वका धेरै भाषामा अनुदित छन् । उनको नाटक ४५ भन्दा बढी देशमा मञ्चन भइसकेको छ ।

नाटकमाथि सिनेमा बनेर ओस्कार पनि त्यसले जितिसकेको छ । अहिले नेपाली भाषामा अनुवाद भएर मञ्चनको तयारीमा छ । घिमिरे युवराज जेलरलाई खुब मन पराउने रहेछन् । युवराजको नाटक लस्ट एन्ड फाउन्ड पनि नेपालमा धेरै पटक मञ्चन भएर युरोपका ९ वटा शहरमा मञ्चन भैसकेको रहेछ । नेपाली नाटककारलाई लोकेसन देश र भाषाका कारणले विश्वमा पुग्न त्यति सहज छैन । तर एउटै वयका यी दुई नाटककारलाई एउटै फ्रेममा राखेर हेर्न मन लाग्यो । फ्रन्सेली मूल भाषामा मेरो पहुँच भएर पनि सजिलो भयो । नाटक मेरो अधिक रूचि हो । त्यही भएर मैले धेरै फ्रान्सेली नाटक अनुवाद गरें ।

भौतिक परिवेशकै कुरा गरौँ भने, एकतर्फ उच्चवर्गीय पेरिसको फ्ल्याटमा डिमेन्सिया (स्मरणशक्ति ह्रास) बाट ग्रस्त शीर्षपात्र अँद्रे छन् भने, अर्कोतर्फ भूकम्पले भौतिक रूपमा नभए पनि मनोवैज्ञानिक रूपमा क्षतिग्रस्त शहर र त्यहाँ बाँचेका पात्रहरू ।

एकातिर नाटकले स्मरणशक्ति ह्रास ग्रस्त वृद्धको चेतना केलाउँछ भने, अर्कोतिर सामूहिक शोक र विस्थापनको अनुभव बोकेका पात्रहरूको संसार पछ्याउँछ । यी बाहिरी परिवेशका भिन्नताभित्र एउटा गहिरो साम्य लुकेको छ– दुवै नाटकले एउटै व्याकरण बोलिरहेका छन् : विखण्डित समय, अधुरा संवाद र अनुपस्थितिबाट निर्मित पात्रहरूको संसार । जब मान्छे टुक्रिन्छ समयगतिले समेत बाटो बिराउँछ ।

बुबामा डिमेन्सियाले विखण्डित पात्र अँद्रेको संसारमा एउटै दृश्य दोहोरिन्छ, पात्रहरूको अनुहार र व्यवहार बदलिन्छन्, कोठाका फर्निचर हराउँछन्, फेरि प्रकट हुन्छन्। दर्शक वा पाठक स्वयं अँद्रेको चेतनाभित्र रुमल्लिन्छन् । यहाँ समयको प्रवाह घडीको सुईले होइन, स्मृतिको ह्रासले निर्धारण गर्दछ । भूत, वर्तमान र कल्पनाबीचका सीमारेखाहरू क्रमशः धमिलिँदै जान्छन् ।

लस्ट एन्ड फाउन्डमा समय विखण्डनको स्रोत भिन्न प्रकृतिको छ । यहाँ समयलाई बुढ्यौलीको स्मृति हराउने रोगले होइन, आफ्नै जन्मथलोमा अनागरिक बन्न बाध्य कैयौँ युवाहरूको कथा नाटकमा बिलियो गरी आउँछ ।

मुख्य पात्र मध्येकी एक भूमि जो सामाजिक र साँस्कितक अन्धविश्वासभन्दा माथि उठेर बाँच्न चाहन्छे । तर पुरूषप्रधान समाजमा उसको अस्तित्व संकटमा छ । सम्बन्धमा रहेको प्रेमी अचानक बेखबर भएपछि पेटमा भएको बच्चाको अस्तित्व नै संकटमा पर्छ । यो संकट हाम्रो समाजले इतिहासका अनेकौं पत्रैपत्र बनाएर वर्तमानसम्म चाङ लाएको छ ।

एउटै चिया बारम्बार तताइन्छ तर पिइँदैन । एउटा पत्र टेबलबाट झ्यालमा र झ्यालबाट फेरि टेबलमा सर्छ । पात्रहरू हराएको सामानको सूची बनाउँछन्– नागरिकता, फोटो एल्बम, बिहान रेडियोमा बज्ने परिचित धुन– तर त्यो सूची कहिल्यै पूरा हुँदैन । समय यहाँ पनि अगाडि बढ्दैन, ऊ हराएको कुराको वरिपरि घुमिरहन्छ।

दुवै नाटकमा कथानकभन्दा अवस्था र घटनाभन्दा अनुभूति प्रधान छन् । पात्रहरू क्रमिक समयभित्र बाँचिरहेका छैनन्, बरू समयकै भग्नावशेषभित्र अल्झिएका छन् । दुवै नाटकमा विखण्डन केवल विषयवस्तु मात्र होइन, आधारभूत संरचना नै हो ।

संवादको तहमा पनि यी दुई नाटकबीच रोचक समानता भेटिन्छ । बुबा मा संवादहरू अपुरा र बारम्बार दोहोरिन्छन् । अँद्रे उही प्रश्न दोहोर्‍याइरहन्छन्, तर जवाफहरू उस्तै रहँदैनन् । एक दृश्यको सत्य अर्को दृश्यमा विश्वसनीय रहँदैन । संवादहरू एकअर्कासँग संलग्न छैनन्, छेउबाट तर्किन्छन् ।

लस्ट एन्ड फाउन्ड का संवादहरू पनि पूर्ण छैनन् । नेपाली समाजमा शोक प्रायः मौनताबाट व्यक्त हुन्छ । मृतकका लागि संस्कार छन्, तर बाँचेकाहरूका लागि दुःख व्यक्त गर्ने भाषा हुँदैन । पात्रहरू बोल्छन्, तर खुला र पूर्ण बोल्दैनन् । बाँकी कुरा आँखाले, मौनताले र दोहोरिने दैनिक व्यवहारले पूरा गर्छ ।

दुवै नाटकमा मौनताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले पनि त्यसका स्रोत फरक छन् । जेलेरको पात्र सम्झन नसकेर बोल्न सक्दैनन् भने युवराजका पात्रहरू दुःखलाई सहजै भाषामा रूपान्तरण गर्न न सिकाइएको सामाजिक संस्कारका कारण मौन छन् । एउटा मौनता स्मृतिभ्रंशको उपज हो, अर्को सांस्कृतिक संयमको ।

दुवै नाटकका पात्रहरूको परिचय आफूले गुमाएका कुराहरूद्वारा निर्मित छ । अँद्रेको जीवन, व्यक्तित्व र विगतलाई क्रमशः बिलाउँदै गएका उनका स्मृतिहरूमार्फत मात्र देख्न सकिन्छ । लस्ट एन्ड फाउन्डका पात्रहरू पनि हराएका कुराले नै परिभाषित छन्- कसैले पत्र कुरिरहेको छ, कसैले शर्ट मिलाइरहेको छ, कसैले सूची बनाइरहेको छ ।

नाटकले उनीहरूले जोगाउन नसकेको, फर्काउन नसकेको र व्यक्त गर्न नसकेको कुराले नै उनीहरूको परिचयलाई परिभाषित गर्दछ । तसर्थ, नै उनीहरूको सबैभन्दा ठोस परिचय बन्न जान्छ । यस नाटकमा इतिहास र वर्तमानका पात्रहरू संवेदना र अस्तित्वको संकटका कारणले एउटै ठाउँमा भेटिन्छन् । कुनै कुनै बेला एउटै व्यक्तत्वमा मिसिन्छन् । उता सागर सम्बन्धको संकटमा छ । बहुल सम्बन्धमा छ तर आफैँले खडा गरेको नैतिकताको भूमरीमा छ ।

दुवै नाटकमा ‘म को हुँ’ भन्ने परिचयको साथ साथ पहिचानको प्रश्न केन्द्रीय हुन् भने तिनका स्रोत भने भिन्न छन् । बुबा मा अँद्रेको पहिचान स्मृतिको क्रमिक क्षयसँगै भित्रैबाट विघटित हुँदै जान्छ । लस्ट एन्ड फाउन्ड मा पात्रहरूको पहिचान उनीहरूले बोलेका शब्दहरूले भन्दा, बोल्न नसकेका भावनाहरूले परिभाषित गर्री उनीहरूको अस्तित्वको सबैभन्दा प्रखर अभिव्यक्ति बन्दछ ।

तर नाटकका पात्रहरूको परिचय भन्दा पनि दर्दनाक पहिचानको संकट बाह्य, सामाजिक र संस्थागत छ । नागरिकताबाट वञ्चित हुनु भनेको एउटा पञ्जिका परिचय पत्र नपाउनु मात्र होइन, राज्यद्वारा आफ्नो कानुनी अस्तित्व र नागरिक पहिचानबाट समेत वञ्चित हुनु हो । यस अर्थमा एउटा नाटक स्मृतिको विघटनको कथा हो भने अर्को पहिचानको विघटनको मात्र नभएर, मुलुकमै नागरिककै कोखबाट जन्मिए पनि राष्ट्रले प्रदान गर्ने सबै अधिकारबाट बञ्चित अनागरिकको विपत्तिको पनि कथा हो ।

तर जहाँ समानता छ, त्यहाँ भिन्नता पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण छ । बुबाको त्रासदी व्यक्तिगत र आन्तरिक छ । एउटा मानिसको दिमागभित्रको संसार भत्किरहेको छ । तर लस्ट एन्ड फाउन्ड को पीडा केवल व्यक्तिगत मात्र नभई मुख्यतःसामूहिक र बाहिरी छ । यहाँ एउटा व्यक्तिमात्र होइन, एउटा परिवार, एउटा घर र एउटा समाज नै विस्थापनको अनुभवबाट गुज्रिरहेको छ । जेलेरको विघटनले पात्रलाई आफैंभित्र कैद गर्छ; युवराजको विघटनले परिवारलाई चारैतिर छरपस्ट पार्छ ।

दुवै लेखक रहस्य र मौनतालाई शक्तिशाली नाटकीय साधनका रूपमा प्रयोग गर्छन्, तर उनीहरूको उद्देश्य फरक छ । जेलरले दर्शक अँद्रेको चेतनाको अस्थिरताभित्र प्रवेश गर्न सकोस् भनेर उनीहरूलाई अल्मल्याउँछन् । केही कुरा नबोलिनु, केही प्रश्न अनुत्तरित रहनु र केही घाउहरू शब्दभन्दा बाहिर रहनु– यी सबै नेपाली सामाजिक अनुभवका अन्तरङ्ग अंश हुन् । युवराजले भने दर्शकलाई परिचित पीडाको ऐनासामु उभ्याउँछन् ।

अन्ततः भिन्न भूगोल, भिन्न संस्कृति, भिन्न सामाजिक संवेदना र भिन्न ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबाट जन्मिएका यी दुई नाटक अन्ततः एउटै मानवीय प्रश्नको वरिपरि आइपुग्छन् । बुबाको मौनता सम्झन नसक्ने मानिसको मौनता हो । लस्ट एन्ड फाउन्डको मौनता बोल्न नसक्ने समाजको मौनता हो । त्यो भन्दा पनि बढी, मलाई त, यी दुई नाटक एउटै कोठाका दुईतिर फर्केका झ्यालजस्ता पनि लाग्छन् ।

बाहिरका दृश्य फरक छन्, तर कोठाभित्र पस्ने उज्यालो उही मानवीय अनुभूतिकै हो । दुवै नाटकले हामीलाई केही असजिला सत्यहरूको सामु उभ्याउँछन् – सबैभन्दा गहिरा संवाद प्रायः कहिल्यै उच्चारित हुँदैनन् । सबैभन्दा चर्का चित्कारहरूका प्रायः कुनै स्वर हुँदैन । सबैभन्दा गहिरा भावनाहरू हाम्रो हृदयमा गुम्सिएरै रहन बाध्य रहन्छन् ।

वर्षौंअघि पढेको एउटा आध्यात्मिक पुस्तकको एउटा वाक्य स्मरणमा आइरहन्छ– मौनता स्वरभन्दा मुखर हुन्छ, तर त्यसलाई सुन्न हाम्रो कान र मन तयार हुनुपर्छ । बुबा र लस्ट एन्ड फाउन्ड, दुवै नाटकले अन्ततः हामी, दर्शक र पाठकलाई एउटा गहन प्रश्नको उत्तर मागिरहेको छ- के हामी नबोलिएका शब्दहरू, विखण्डित वाक्यहरू, मौनताले बुनेका संवादहरू, र उपस्थितिभन्दा अनुपस्थितिले बढी उजागर गरेका सत्यहरू सुन्न, बुझ्न र मनन गर्न तयार छौँ ?

( कल्पना घिमिरे नुरिस्सोँ विगत २४ वर्षदेखि फ्रान्समा बस्दै आएकी छिन् । उनले दर्जनभन्दा बढी फ्रान्सेली कृति नेपालीमा अनुवाद गरेकी छिन् ।)