मुटुसँग सम्बन्धित परीक्षण ईसीजी र इको, यी दुईमा फरक के छ ?

मुटुको स्वास्थ्य जाँच गर्न चिकित्सकले प्रायः ईसीजी र इको परीक्षण गर्न सल्लाह दिन्छन् । नाम मिल्दोजुल्दो भएकाले धेरै मानिसले यी दुईलाई एउटै परीक्षण ठान्छन् । तर यी दुवै परीक्षणको उद्देश्य र यसले दिने जानकारी फरक हुन्छ ।

ईसीजीले मुटुको विद्युतीय गतिविधि र धड्कनको रिदम जाँच गर्छ भने इकोले मुटुको बनावट, भल्भ, मांसपेशी र रगत पम्प गर्ने क्षमताको मूल्यांकन गर्छ ।

छाती दुख्ने, मुटुको धड्कन अनियमित हुने वा हार्ट अट्याकको शंका भएको अवस्थामा ईसीजी प्रायः सबैभन्दा पहिले गरिने परीक्षण हो । तर, ईसीजी सामान्य देखिए पनि मुटुसम्बन्धी समस्या पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन । आवश्यक परे चिकित्सकले पुनः ईसीजी, रगतमा ट्रोपोनिन परीक्षण वा अन्य जाँच गर्न सक्छन् ।

त्यस्तै, मुटुको पम्पिङ क्षमता कमजोर भएको, भल्भमा समस्या भएको, हार्ट फेलियर वा अन्य संरचनात्मक समस्या भएको आशंका भएमा इको परीक्षण उपयोगी हुन्छ ।

ईसीजी र इकोबीचका मुख्य फरक

ईसीजी

– मुटुको विद्युतीय गतिविधि र धड्कनको रिदम जाँच गर्छ ।

– मुटुको धड्कन धेरै छिटो, ढिलो वा अनियमित छ कि छैन भन्ने जानकारी दिन्छ ।

– हार्ट अट्याकको शंका हुँदा प्रारम्भिक परीक्षणका रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

– छाती, हात र खुट्टामा साना इलेक्ट्रोड टाँसेर गरिन्छ ।

– मुटुको विद्युतीय संकेत रेकर्ड गर्छ ।

– परीक्षण सामान्यतया केही मिनेटमै सकिन्छ ।

– आपत्कालीन अवस्थामा तुरुन्त गर्न सकिन्छ ।

– यसको लागत तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ ।

इको

– मुटुको बनावट र कार्यक्षमता जाँच गर्छ ।

– मुटुको भल्भ, मांसपेशी र पम्पिङ क्षमता मूल्यांकन गर्छ ।

– हार्ट फेलियर, भल्भको समस्या र जन्मजात मुटुरोग पत्ता लगाउन उपयोगी हुन्छ ।

– छातीमा अल्ट्रासाउन्ड प्रोब राखेर गरिन्छ ।

– मुटुको प्रत्यक्ष तस्बिर हेर्न सकिन्छ ।

– मुटुले कति प्रभावकारी रूपमा रगत पम्प गरिरहेको छ भन्ने जानकारी दिन्छ ।

– हार्ट अट्याकपछि मुटुमा भएको क्षतिको मूल्यांकनमा पनि उपयोगी हुन्छ ।

– ईसीजीभन्दा विस्तृत परीक्षण भएकाले सामान्यतया खर्च बढी हुन्छ ।

ईसीजी परीक्षण के हो ?

ईसीजी मुटुको प्रत्येक धड्कनसँग उत्पन्न हुने विद्युतीय संकेतलाई रेकर्ड गर्ने परीक्षण हो । यसबाट मुटुको धड्कन नियमित छ कि छैन, धेरै छिटो वा ढिलो छ कि छैन तथा मुटुमा विद्युतीय गतिविधिसम्बन्धी समस्या छ कि छैन भन्ने जानकारी प्राप्त हुन्छ ।

ईसीजी कहिले आवश्यक पर्छ ?

– हार्ट अट्याकको शंका हुँदा

– छातीमा दुखाइ वा दबाब महसुस हुँदा

– मुटुको धड्कन अनियमित हुँदा

– मुटुको रिदममा समस्या देखिँदा

– पहिले हार्ट अट्याक भइसकेको अवस्थामा अनुगमनका लागि

– सास फेर्न गाह्रो, अत्यधिक थकान वा कमजोरी भएमा

सामान्य ईसीजी आए पनि समस्या नहुन सक्छ ?

ईसीजी सामान्य आउँदैमा मुटु पूर्ण रूपमा स्वस्थ छ भन्ने हुँदैन । केही अवस्थामा कोरोनरी धमनीमा अवरोध, मुटुको भल्भको समस्या वा मुटुको पम्पिङ क्षमतामा कमी भए पनि ईसीजी सामान्य देखिन सक्छ।

विशेषगरी हार्ट अट्याकको सुरुवाती अवस्थामा पनि केही बिरामीको ईसीजी सामान्य देखिन सक्छ । त्यसैले लक्षण र चिकित्सकीय अवस्थाअनुसार चिकित्सकले पुनः ईसीजी, ट्रोपोनिनलगायत रगत परीक्षण तथा इको वा अन्य आवश्यक परीक्षण गर्न सक्छन् ।

इको परीक्षण के हो ?

इको मुटुको अल्ट्रासाउन्ड परीक्षण हो । यसमा ध्वनि तरंगको प्रयोग गरेर मुटुको प्रत्यक्ष तस्बिर बनाइन्छ । यसले मुटुको आकार, भल्भ, मांसपेशी, मुटुको विभिन्न भागको चालचलन र रगत पम्प गर्ने क्षमताको मूल्यांकन गर्न मद्दत गर्छ ।

इकोबाट मुटुको वरिपरि पानी जम्मा भएको छ कि छैन, मुटुको भल्भमा समस्या छ कि छैन तथा फोक्सोतर्फ जाने रक्तचाप बढेको अनुमान गर्न पनि सहयोग मिल्न सक्छ ।

इको कहिले आवश्यक पर्छ ?

– मुटुको भल्भमा समस्या भएको शंका भएमा

– हार्ट फेलियरको मूल्यांकन गर्न

– जन्मजात मुटुरोग पत्ता लगाउन

– मुटुको मांसपेशी कमजोर भएको आशंका हुँदा

– मुटुको पम्पिङ क्षमता जाँच गर्न

– मुटुभित्र रगतको थक्का वा अन्य संरचनात्मक समस्या हेर्न आवश्यक परेमा

– उपचारपछि मुटुको अवस्था मूल्यांकन गर्न

परीक्षण गर्ने तरिका

ईसीजी

छाती, हात र खुट्टामा साना इलेक्ट्रोड टाँसिन्छ । ती इलेक्ट्रोडले मुटुको विद्युतीय संकेत रेकर्ड गर्छन् । परीक्षण सामान्यतया केही मिनेटमै सम्पन्न हुन्छ ।

इको

छातीमा विशेष जेल लगाएर अल्ट्रासाउन्ड प्रोब चलाइन्छ । यसबाट मुटुको संरचना र चालचलनको प्रत्यक्ष तस्वीर हेर्न सकिन्छ । परीक्षण सामान्यतया १५–३० मिनेटसम्म लाग्न सक्छ ।

ईसीजी र इको गर्न कति खर्च लाग्छ ?

ईसीजी र इकोको शुल्क अस्पताल, स्वास्थ्य संस्था तथा सेवाको प्रकारअनुसार फरक पर्न सक्छ । सामान्यतया नेपालमा ईसीजी गर्न करिब २५० देखि ५०० रुपैयाँ र इको गर्न करिब १,५०० देखि ३,५०० रुपैयाँसम्म खर्च लाग्न सक्छ । निजी अस्पताल वा विशेष प्रकृतिको इको परीक्षणमा शुल्क अझ फरक हुन सक्छ । त्यसैले परीक्षण गर्नुअघि सम्बन्धित अस्पताल वा स्वास्थ्य संस्थाबाट हालको शुल्कबारे जानकारी लिनु उचित हुन्छ ।

के यी परीक्षण सुरक्षित छन् ?

ईसीजी र सामान्य इको दुवै सामान्यतया सुरक्षित र पीडारहित परीक्षण हुन् । यी परीक्षणमा चिरफार वा शल्यक्रिया आवश्यक पर्दैन र एक्स–रेजस्तो रेडिएसन पनि प्रयोग हुँदैन । सामान्य अवस्थामा विशेष तयारीको आवश्यकता पर्दैन ।

ईसीजी र इको एउटै समयमा गर्न सकिन्छ ?

धेरै अवस्थामा चिकित्सकले दुवै परीक्षण सँगै गर्न सिफारिस गर्न सक्छन् । ईसीजीले मुटुको विद्युतीय गतिविधि र धड्कनबारे जानकारी दिन्छ भने इकोले मुटुको संरचना र कार्यक्षमताबारे विस्तृत जानकारी दिन्छ । दुवै परीक्षणको नतिजालाई बिरामीका लक्षण तथा अन्य जाँचसँग मिलाएर हेर्दा सही निदान गर्न सहयोग पुग्छ ।

कुन परीक्षण राम्रो‍ : ईसीजी कि इको ?

ईसीजी र इकोमध्ये एउटालाई अर्कोभन्दा राम्रो भन्न मिल्दैन, किनकि दुवैको उद्देश्य फरक हुन्छ । छाती दुखेको वा हार्ट अट्याकको शंका भएको अवस्थामा ईसीजी प्रारम्भिक र महत्त्वपूर्ण परीक्षण हो । मुटुको भल्भ, मांसपेशी, बनावट वा पम्पिङ क्षमताको विस्तृत मूल्यांकन गर्न भने इको आवश्यक पर्न सक्छ । त्यसैले कुन परीक्षण गर्ने भन्ने निर्णय बिरामीको लक्षण, स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको मूल्यांकनका आधारमा गरिन्छ ।

यी लक्षण देखिए तत्काल चिकित्सकीय सहायता लिनुपर्छ

– छातीमा अचानक दुखाइ, भारीपन वा दबाब महसुस हुनु

– दुखाइ हात, काँध, बङ्गारा वा ढाडतिर फैलिनु

– सास फेर्न गाह्रो हुनु

– मुटुको धड्कन अत्यधिक छिटो वा अनियमित हुनु

– चक्कर लाग्नु वा बेहोस हुनु

– असामान्य कमजोरी वा अत्यधिक पसिना आउनु

यस्ता लक्षण विशेषगरी अचानक देखिएमा ईसीजी सामान्य आउँदैमा ढुक्क भएर बस्नु हुँदैन । चिकित्सकले आवश्यक ठानेमा थप परीक्षण गर्न सक्छन्।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा

ईसीजी र इको दुवै मुटुरोग पहिचानका महत्त्वपूर्ण परीक्षण हुन्। ईसीजीले मुटुको विद्युतीय गतिविधि र रिदमबारे जानकारी दिन्छ भने इकोले मुटुको बनावट र कार्यक्षमताको विस्तृत मूल्यांकन गर्छ । परीक्षणको रिपोर्ट योग्य चिकित्सकले बिरामीको लक्षण, शारीरिक अवस्था र अन्य परीक्षणसँग मिलाएर मात्र व्याख्या गर्नुपर्छ ।