गर्भावस्थामा किन हुन्छ बारम्बार केही खाने इच्छा ?

गर्भावस्था महिलाको शरीरमा तीव्र परिवर्तन आउने समय हो । शरीरभित्र शिशुको विकास भइरहँदा हर्मोनदेखि पाचन प्रणाली, स्वाद, गन्ध र भोकसम्ममा परिवर्तन आउन सक्छ ।

यही क्रममा पहिले मन नपर्ने खानेकुरा खान मन लाग्ने, कुनै विशेष स्वादप्रति अचानक आकर्षण बढ्ने वा एउटै खानेकुरा बारम्बार खान मन लाग्ने हुनसक्छ । कसैलाई अमिलो मनपर्छ भने कसैलाई गुलियो, नुनिलो वा पिरो खानेकुराको इच्छा बढी हुन्छ ।

यस्तो अवस्थालाई सामान्यतया ‘क्रेभिङ’ भनिन्छ । धेरै गर्भवतीमा देखिने भएकाले यसलाई गर्भावस्थाको सामान्य अनुभवका रूपमा लिन सकिन्छ । तर गर्भावस्थामा जे खान मन लाग्यो, त्यही जति पनि खान मिल्छ भन्ने होइन । आमाले खाने हरेक खानेकुराले उनको स्वास्थ्यसँगै गर्भमा हुर्किरहेको शिशुको पोषणमा पनि प्रभाव पार्छ ।

त्यसैले, क्रेभिङलाई दबाउनेभन्दा त्यसलाई स्वस्थ तरिकाले व्यवस्थापन गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

गर्भावस्थामा किन हुन्छ क्रेभिङ ?

गर्भावस्थाको सुरुवातसँगै शरीरमा विभिन्न हर्मोनको स्तरमा ठूलो परिवर्तन हुन्छ । विशेषगरी एस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोनजस्ता हर्मोनमा हुने परिवर्तनले स्वाद, गन्ध, भोक र खानाप्रतिको रुचिलाई प्रभावित गर्न सक्छ । यसै कारण गर्भवतीलाई कुनै खानेकुराको गन्ध असह्य लाग्न सक्छ भने अर्को खानेकुराको गन्ध वा स्वादप्रति असामान्य आकर्षण हुनसक्छ ।

गर्भावस्थामा शरीरको ऊर्जा र पोषणसम्बन्धी आवश्यकता पनि बढ्दै जान्छ । शिशुको शरीर, मस्तिष्क, हड्डी र रक्तसञ्चार प्रणाली विकास गर्न आमाको शरीरले थप पोषक तत्व प्रयोग गरिरहेको हुन्छ । त्यसैले भोकमा परिवर्तन आउनु स्वाभाविक हो ।

तर कुनै विशेष खानेकुराको इच्छा हुनु भनेको शरीरमा त्यही पोषक तत्वको कमी भएको प्रमाण हो भन्नेचाहिँ हुँदैन । उदाहरणका लागि, चकलेट खान मन लाग्नु भनेको शरीरमा म्याग्नेसियमको कमी भएको हो वा नुनिलो खानेकुरा खान मन लाग्नु भनेको सोडियमको कमी हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । क्रेभिङका पछाडि हर्मोन, स्वाद, गन्ध, मनोवैज्ञानिक अवस्था, खानाको बानी र सांस्कृतिक प्रभावसमेत जोडिएका हुन सक्छन् ।

गुलियो, अमिलो र नुनिलो किन बढी मनपर्छ ?

गर्भावस्थामा स्वाद र गन्धप्रतिको संवेदनशीलता परिवर्तन हुन सक्छ । कतिपय महिलालाई पहिलेभन्दा गुलियो खानेकुरा बढी मन पर्न सक्छ । कसैलाई अमिलो फलफूल, अचार वा कागतीप्रति आकर्षण बढ्न सक्छ । कतिपयलाई चटपटे, नुनिलो वा पिरो खानेकुरा खान मन लाग्न सक्छ ।
यस्तो इच्छा आउनु आफैँमा असामान्य होइन । तर बारम्बार अत्यधिक गुलियो, नुनिलो वा धेरै प्रशोधित खानेकुरा खाने बानीले भने समस्या निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले स्वादको इच्छा पूरा गर्दा पनि त्यसको स्वस्थ विकल्प रोज्नु राम्रो हुन्छ ।

उदाहरणका लागि, गुलियो खाने इच्छा भए ताजा फलफूल, दहीसँग फलफूल वा सीमित मात्रामा सुक्खा फलफूल रोज्न सकिन्छ । चिप्स वा धेरै नुनिलो खानेकुराको सट्टा भुटेको मकै, मखाना, बदाम वा अन्य पौष्टिक खाजा रोज्न सकिन्छ । अमिलो मन लाग्दा अत्यधिक नुन र मसला भएको अचारभन्दा ताजा फलफूल वा चिकित्सकले उपयुक्त मानेका विकल्प रोज्न सकिन्छ ।

क्रेभिङ र वास्तविक भोक एउटै होइन

गर्भावस्थामा भोक बढ्नु र कुनै विशेष खानेकुराको मात्र इच्छा हुनु फरक कुरा हुन् । वास्तविक भोक लाग्दा शरीरले विभिन्न प्रकारका खाना स्वीकार गर्न सक्छ । तर क्रेभिङमा प्रायः एउटै स्वाद वा खानेकुरा विशेष रूपमा खान मन लाग्छ ।

उदाहरणका लागि, पेट खाली भएर भोक लागेको अवस्थामा भात, रोटी, दाल, तरकारी, फलफूल वा अन्य पौष्टिक खाना खान मन लाग्न सक्छ । तर चकलेट, आइसक्रिम वा चाउचाउ मात्र खान मन लागिरहेको छ भने त्यो विशेष खानेकुराप्रतिको क्रेभिङ हुन सक्छ ।

यद्यपि, दुवै अवस्थालाई छुट्याउन सधैँ सजिलो हुँदैन । त्यसैले, गर्भवतीले दिनभरि लामो समयसम्म पेट खाली नराखी सन्तुलित भोजन र स्वस्थ खाजा खाने बानी बसाल्नु उपयोगी हुन्छ ।

क्रेभिङ हुँदा के खाने ?

गर्भावस्थामा क्रेभिङ आयो भन्दैमा त्यसलाई पूर्ण रूपमा रोक्नुपर्छ भन्ने छैन । बरु मन लागेको स्वादलाई स्वस्थ खानेकुराबाट पूरा गर्ने प्रयास गर्न सकिन्छ ।

गुलियो खाने इच्छा भए फलफूल, दही, दूध वा सीमित मात्रामा सुक्खा फलफूल लिन सकिन्छ । चकलेट नै खान मन लागेमा सानो मात्रा लिएर बाँकी आहार सन्तुलित बनाउन सकिन्छ ।

कुरकुरे वा चिप्सजस्ता नुनिला खानेकुरा खान मन लाग्दा घरमै कम नुन र कम तेल प्रयोग गरेर बनाइएका खाजा, भुटेको मकै, मखाना, चना वा बदाम रोज्न सकिन्छ ।

प्रोटिनका लागि दाल, गेडागुडी, अण्डा, दूध तथा दूधजन्य पदार्थ, माछा, मासु वा चिकित्सकले उपयुक्त मानेका अन्य स्रोत उपयोगी हुन्छन् । फलफूल र हरियो सागसब्जीबाट विभिन्न भिटामिन, खनिज र फाइबर प्राप्त हुन्छ । सम्पूर्ण अन्न तथा पर्याप्त पानीले पनि दैनिक आहारलाई सन्तुलित बनाउन सहयोग गर्छ ।

सानो–सानो मात्रामा पटक–पटक खानु उपयोगी

गर्भावस्थामा लामो समयसम्म पेट खाली राख्दा कमजोरी, वाकवाकी वा अचानक धेरै खाने इच्छा हुन सक्छ । त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार दिनभरि सानो–सानो मात्रामा सन्तुलित भोजन र खाजा लिन सकिन्छ ।

बिहानको खाना, दिउँसो र बेलुकाको मुख्य खानासँगै आवश्यकताअनुसार स्वस्थ खाजा लिन सकिन्छ । यसले शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा उपलब्ध गराउन र अत्यधिक भोक लागेर एकैपटक धेरै खाने अवस्था कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।

तर गर्भावस्थामा ‘दुई जनाका लागि खाना खानुपर्छ’ भन्ने पुरानो धारणा सही होइन । आमाको पोषण आवश्यकता बढे पनि यसको अर्थ दोब्बर खाना खानुपर्छ भन्ने होइन । गुणस्तरीय, सन्तुलित र पर्याप्त पोषणयुक्त खाना रोज्नु बढी महत्वपूर्ण हुन्छ ।

पानी र निद्रालाई पनि बेवास्ता नगर्नुहोस्

कहिलेकाहीँ शरीरलाई पानी आवश्यक हुँदा पनि भोक वा केही खाने इच्छा भएको जस्तो महसुस हुन सक्छ । त्यसैले गर्भावस्थामा पर्याप्त पानी पिउने बानी महत्वपूर्ण हुन्छ । कति पानी आवश्यक पर्छ भन्ने कुरा मौसम, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ ।

त्यस्तै, पर्याप्त निद्रा नपाउँदा थकान र खानाप्रतिको रुचिमा परिवर्तन आउन सक्छ । त्यसैले सकेसम्म नियमित निद्रा, आराम र हल्का शारीरिक गतिविधिलाई दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउनुपर्छ । व्यायामका विषयमा भने गर्भावस्थाको अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

कुन खानेकुरामा सावधानी अपनाउने ?

गर्भावस्थामा अत्यधिक प्रशोधित, धेरै चिनी, नुन वा अस्वस्थ बोसो भएका खानेकुरालाई नियमित आहारको हिस्सा बनाउनु उचित हुँदैन । यस्ता खानेकुरा धेरै खाँदा अनावश्यक तौल बढ्ने मधुमेह र उच्च रक्तचापजस्ता समस्याको जोखिम बढ्न सक्छ ।

काँचो वा राम्रोसँग नपकाइएको मासु, अण्डा वा माछा, असुरक्षित वा अपाश्चरित दूधजन्य पदार्थ तथा सरसफाइमा शंका लाग्ने खानेकुराबाट पनि सावधानी अपनाउनुपर्छ । क्याफिनको मात्रा पनि चिकित्सकको सल्लाहअनुसार सीमित गर्नुपर्छ । मदिरा भने गर्भावस्थामा सेवन नगर्नु नै सुरक्षित हुन्छ।

औषधि र सप्लिमेन्ट नछुटाउनुहोस्

गर्भावस्थामा शरीरलाई आइरन, फोलिक एसिड, आयोडिन, क्याल्सियम, भिटामिन डी तथा अन्य पोषक तत्वको आवश्यकता पर्न सक्छ । चिकित्सकले जाँच र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार आवश्यक सप्लिमेन्ट सिफारिस गर्न सक्छन् ।

क्रेभिङ भएको भन्दै कुनै विशेष भिटामिन वा खनिजको कमी छ भनेर आफैँ औषधि सुरु गर्नु उचित हुँदैन । चिकित्सकले दिएको फलाम, फोलिक एसिड वा अन्य सप्लिमेन्ट भने नियमित र तोकिएको मात्रामा सेवन गर्नुपर्छ ।

कहिले चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्ने ?

क्रेभिङ सामान्य भए पनि केही अवस्थामा चिकित्सकीय सल्लाह आवश्यक हुन्छ । खानेकुरा खानै नसक्ने गरी वाकवाकी वा बान्ता हुने, अत्यधिक कमजोरी हुने, असामान्य वस्तु खाने इच्छा हुने, तौलमा असामान्य परिवर्तन देखिने वा मधुमेह, उच्च रक्तचापजस्ता समस्या भए चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ ।