वर्षायाममा फुड पोइजनिङबाट कसरी बच्ने ? ७ महत्वपूर्ण उपाय

वर्षाले चर्को गर्मीबाट केही राहत दिलाए पनि यस मौसममा स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विभिन्न समस्या बढ्ने गर्छन् । विशेषगरी गर्मी, आद्र्रता र पानी दूषित हुने सम्भावनाका कारण खानामा हानिकारक ब्याक्टेरिया, भाइरस तथा अन्य सूक्ष्मजीव छिटो बढ्न सक्छन् । यही कारण वर्षायाममा फुड पोइजनिङको जोखिम बढ्छ ।

दूषित खाना वा पानी सेवन गरेपछि बान्ता, पखाला, पेट दुख्ने, पेट मरोडिने, वाकवाकी लाग्ने, ज्वरो आउने, कमजोरी तथा शरीरमा पानीको कमी हुनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन् । कतिपय अवस्थामा संक्रमण गम्भीर भएर अस्पताल भर्ना गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ । त्यसैले वर्षायाममा खाना बनाउँदा, पकाउँदा, भण्डारण गर्दा र खाँदा विशेष सावधानी अपनाउनु आवश्यक हुन्छ।

वर्षायाममा फुड पोइजनिङ किन बढ्छ ?

वर्षायाममा वातावरणमा आद्र्रता बढ्छ । यस्तो वातावरण धेरै प्रकारका ब्याक्टेरिया तथा अन्य सूक्ष्मजीवका लागि अनुकूल हुन्छ । खाना लामो समयसम्म बाहिर राख्दा त्यसमा ब्याक्टेरिया बढ्न सक्छन् । त्यस्तै, वर्षाको पानी मिसिएको वा प्रदूषित भएको पानी प्रयोग गर्दा पनि संक्रमणको जोखिम बढ्न सक्छ ।

खुला ठाउँमा राखिएको खाना झिँगा, धुलो, फोहोर पानी र अन्य प्रदूषकको सम्पर्कमा आउन सक्छ । काँचो मासु र पकाएको खाना एउटै चक्कु वा काट्ने बोर्डबाट तयार गर्दा पनि ब्याक्टेरिया एक खानाबाट अर्को खानामा सर्न सक्छन् । यसलाई क्रस–कन्टामिनेसन भनिन्छ ।

फुड पोइजनिङका सामान्य लक्षण के हुन् ?

फुड पोइजनिङ भएपछि सबै व्यक्तिमा एउटै लक्षण देखिन्छ भन्ने हुँदैन । दूषित खाना वा पानीमा भएको जीवाणु तथा संक्रमणको प्रकारअनुसार लक्षण फरक हुन सक्छन् ।

कस्ता लक्षण देखिन्छ ?

–पखाला लाग्नु

–बारम्बार बान्ता हुनु

–पेट दुख्नु वा मरोडिनु

–वाकवाकी लाग्नु

–ज्वरो आउनु

–टाउको दुख्नु

–शरीर कमजोर हुनु

–भोक कम लाग्नु

शरीरमा पानी तथा इलेक्ट्रोलाइटको कमी हुनु जस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।

विशेषगरी लगातार पखाला वा बान्ता हुँदा शरीरबाट पानी र आवश्यक लवण बाहिरिने भएकाले डिहाइड्रेसन हुन सक्छ । मुख सुक्नु, धेरै तिर्खा लाग्नु, पिसाब कम हुनु, चक्कर लाग्नु तथा अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु डिहाइड्रेसनका संकेत हुन सक्छन् ।

वर्षायाममा फुड पोइजनिङबाट बच्ने ७ महत्वपूर्ण उपाय

१. हात र भान्साको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिने

फुड पोइजनिङबाट बच्ने सबैभन्दा सरल र प्रभावकारी उपाय हातको सरसफाइ हो । खाना बनाउनुअघि र खानुअघि साबुन र सफा पानीले हात राम्ररी धुनुपर्छ ।

त्यस्तै, शौचालय प्रयोग गरेपछि, काँचो मासु वा माछा छोएपछि, फोहोर छोएपछि, बच्चाको डायपर परिवर्तन गरेपछि तथा बाहिरबाट घर फर्किएपछि पनि हात सफा गर्नुपर्छ ।

भान्साको स्ल्याब, चक्कु, काट्ने बोर्ड, प्लेट, चम्चा तथा खाना बनाउने अन्य सामग्री नियमित रूपमा सफा राख्नुपर्छ । भान्सामा प्रयोग हुने कपडा लामो समयसम्म नधोई राख्नु पनि ब्याक्टेरिया फैलिने कारण बन्न सक्छ । वर्षायाममा झिँगा तथा अन्य कीरा बढी देखिन सक्ने भएकाले खाना खुला नराखी छोपेर राख्नु राम्रो हुन्छ ।

२. काँचो र पकाएको खाना अलग राख्ने

काँचो मासु, कुखुरा, माछा र अण्डामा हानिकारक ब्याक्टेरिया हुन सक्छन् । त्यसैले यस्ता खाद्य पदार्थलाई पकाएको वा खानका लागि तयार अवस्थामा रहेको खानाबाट अलग राख्नुपर्छ । काँचो मासु काट्न प्रयोग गरिएको चक्कु वा काट्ने बोर्ड नधोई तरकारी, फलफूल वा पकाएको खाना काट्न प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

फ्रिजमा पनि काँचो मासु तथा काँचो खानेकुरालाई बन्द कन्टेनरमा राखेर अन्य तयार खानाभन्दा अलग राख्नु सुरक्षित हुन्छ । यसरी सावधानी अपनाउँदा काँचो खानाबाट पकाएको खानामा ब्याक्टेरिया सर्ने सम्भावना कम हुन्छ ।

३. मासु, माछा, अण्डालगायत खाना राम्ररी पकाउने

आधापकाएको खाना फुड पोइजनिङको महत्वपूर्ण कारण हुन सक्छ । विशेषगरी मासु, कुखुरा, माछा, अण्डा र कीमा राम्ररी पकाएर मात्र खानुपर्छ । खाना पकाउँदा बाहिरबाट मात्र पाकेको जस्तो देखिएर हुँदैन । भित्रसम्म राम्रोसँग पाकेको हुनुपर्छ । बाँकी रहेको खाना पुनः खानुअघि पनि राम्ररी तताउनु आवश्यक हुन्छ ।

विशेषगरी धेरै मानिसका लागि एकैपटक पकाइने खाना, पार्टी वा कार्यक्रमका लागि बनाइने खाना र लामो समयसम्म राखिने परिकारमा अझ बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

४. पकाएको खाना कोठाको तापक्रममा धेरै समय नराख्ने

गर्मी र आद्र्र वातावरणमा ब्याक्टेरिया छिटो बढ्न सक्छन् । त्यसैले पकाएको खाना लामो समयसम्म भान्साको टेबल वा कोठाको तापक्रममा राखेर खानु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ ।

छिटो बिग्रिने खाना सकेसम्म चाँडै सुरक्षित रूपमा फ्रिजमा राख्नुहोस् । तर फ्रिजमा राख्दैमा खाना सधैँ सुरक्षित हुन्छ भन्ने हुँदैन । धेरै दिनसम्म राखिएको खाना खानुअघि त्यसको गन्ध, स्वाद र अवस्था जाँच गर्नुहोस्। शंका लागेमा नखानु नै सुरक्षित हुन्छ ।

५. पिउने र खाना पकाउने पानी सुरक्षित हुनुपर्छ

वर्षायाममा पानीका स्रोत प्रदूषित हुने सम्भावना बढ्न सक्छ । त्यसैले पिउन, खाना पकाउन, फलफूल तथा तरकारी धुन र बरफ बनाउन सुरक्षित पानी प्रयोग गर्नुपर्छ ।

पानीको शुद्धतामा शंका छ भने सम्बन्धित स्वास्थ्य मापदण्डअनुसार सुरक्षित बनाएको पानी प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ । बाहिरबाट पाइने पेय पदार्थ वा सफाइमा शंका लाग्ने बरफ प्रयोग गर्नु हुँदैन । फलफूल र तरकारीलाई पनि सफा पानीले राम्रोसँग धोएर मात्र खानुपर्छ । काँचै खाने फलफूल तथा तरकारीमा अझ बढी ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ ।

६. सडक तथा खुला ठाउँमा पाइने खानामा सावधानी अपनाउने

वर्षायाममा सडकमा खुला राखिएको खाना फोहोर पानी, झिँगा, धुलो तथा अन्य प्रदूषकको सम्पर्कमा आउन सक्छ । त्यसैले खाना खुला राखिएको, भाँडा तथा पानी सफा नदेखिएको वा खाना लामो समयदेखि बाहिर राखिएको ठाउँमा खानाबाट बच्नु राम्रो हुन्छ ।

विशेषगरी खुला चटनी, काटेर राखिएका फलफूल, सलाद, पानीपुरीको पानी, लामो समयदेखि राखिएको पकौडा तथा अन्य तयार खाद्य पदार्थमा सावधानी अपनाउनुपर्छ । सडक किनारमा खाना खानुपरेमा खाना ताजा, राम्ररी पकाइएको र सफा वातावरणमा तयार गरिएको छ कि छैन भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ।

७. खाद्य पदार्थ किन्दा र भण्डारण गर्दा पनि सावधानी अपनाउने

फुड पोइजनिङ खाना पकाउने क्रममा मात्र हुँदैन । बजारबाट खाद्य सामग्री किन्दादेखि नै सावधानी आवश्यक हुन्छ । प्याकेटमा राखिएका खाद्य पदार्थ किन्दा उत्पादन मिति, म्याद सकिने मिति, प्याकेटको अवस्था र भण्डारणसम्बन्धी जानकारी हेर्नुपछ । प्याकेट फुलेको, चुहिएको वा क्षतिग्रस्त देखिएमा त्यस्तो खाद्य पदार्थ नकिन्नु राम्रो हुन्छ ।

मासु, दूध, दही, पनीर, अण्डा तथा अन्य छिटो बिग्रिने खाद्य पदार्थलाई उचित तापक्रममा राख्नुपर्छ । किनमेल गरेर घर फर्किएपछि यस्ता सामग्रीलाई लामो समयसम्म बाहिर नराखी आवश्यकताअनुसार फ्रिजमा राख्नुपर्छ ।

खाना बिग्रिएको कसरी थाहा पाउने ?

खानाको रङ, गन्ध, बनावट वा स्वाद असामान्य भएको छ भने त्यसलाई नखानु राम्रो हुन्छ । तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने खाना हेर्दा वा सुँघ्दा सामान्य देखिए पनि त्यसमा हानिकारक सूक्ष्मजीव हुन सक्छन् । त्यसैले केवल गन्ध वा स्वादमा भर पर्नुभन्दा खाना सुरक्षित रूपमा पकाउने, भण्डारण गर्ने र प्रयोग गर्ने बानी बसाल्नु आवश्यक हुन्छ ।

कसले बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ ?

फुड पोइजनिङ जुनसुकै व्यक्तिलाई हुन सक्छ । तर साना बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्तिमा खाद्यजन्य संक्रमण गम्भीर हुन सक्ने भएकाले उनीहरूले खाना र पानीको सुरक्षामा अझ बढी ध्यान दिनुपर्छ ।

फुड पोइजनिङ भएमा के गर्ने ?

पखाला वा बान्ता भएको अवस्थामा शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन पर्याप्त तरल पदार्थ लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ । आवश्यक परे चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार ओरल रिहाइड्रेसन सोलुसन प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

तर लगातार बान्ता वा पखाला भइरहेमा, दिसामा रगत देखिएमा, उच्च ज्वरो आएमा, अत्यधिक पेट दुखेमा, धेरै कमजोरी वा डिहाइड्रेसनका लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ । साना बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अन्य जोखिम समूहमा लक्षण देखिएमा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ ।