कांग्रेसका लागि नयाँ अध्याय : सङ्क्रमणको घडीमा केही मन्थन

आठ दशकदेखि नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासको केन्द्रमा रहँदै आएको नेपाली कांग्रेस आफ्नो १५औं महाधिवेशनतर्फ अघि बढिरहेको छ; र यो घडी स्मरण र मनन दुवैको अवसर हो। यसले केही प्रश्न सोध्ने मौका पनि दिएको छ।

कांग्रेसले प्रतिनिधित्व गरेको लोकतान्त्रिक परम्पराले नेपालका लागि के अर्थ राखेको छ ? पार्टीले आधुनिक स्वरूप दिन लागिपरेको देश कसरी बदलिएको छ ? पार्टी आज कहाँ उभिएको छ ? र त्यो परम्परा सान्दर्भिक रहिरहन अब के आवश्यक छ ?

नेपालमा लोकतन्त्रका लागि भएको सङ्घर्ष, राजनीतिक सहभागिताको विस्तार र आधुनिक राजनीतिक संस्थाहरूको निर्माणसँग नेपाली कांग्रेसको परम्परा जति निकट रूपमा अरू कुनै परम्परा जोडिएको छैन। त्यो सङ्घर्षको नेतृत्व कांग्रेसले नै गर्दै आयो; हरेक चरणमा उसले लोकतान्त्रिक मागहरू तय गर्यो, आन्दोलनलाई निरन्तरता दियो र उपलब्धिहरूलाई संस्थागत स्वरूप दियो।

यसको महत्त्व एउटा सङ्गठनको इतिहासमा मात्र सीमित छैन; नेपालले नागरिक अधिकार, प्रतिनिधित्व, संवैधानिक शासन र लोकतान्त्रिक राजनीतिका सम्भावनालाई कसरी बुझ्यो र अभ्यास गर्यो ? भन्ने ठूलो कथाको यो एउटा महत्त्वपूर्ण अंश हो।

यो इतिहास नेपालको लामो यात्रासँग गाँसिएको छ। नेपाल अत्यन्त सीमित राजनीतिक अधिकार भएको व्यवस्थाबाट क्रमशः खुला र प्रतिनिधिमूलक व्यवस्थातर्फ अघि बढ्यो र त्यसै क्रममा राजनीतिक सहभागिताको अर्थ पनि फराकिलो हुँदै गयो।

नेपाली कांग्रेस त्यो लोकतान्त्रिक यात्राको प्रमुख ध्वजावाहक थियो, र विभिन्न चरणमा उसले अन्य लोकतान्त्रिक, वाम तथा प्रगतिशील शक्तिहरूसँग साझा उद्देश्यका साथ सहकार्य गर्यो। कांग्रेसको आफ्नै यात्रामा राजसंस्थासँगको सहकार्यका चरण पनि थिए। लोकतान्त्रिक व्यवस्था स्थापना गर्ने बेलादेखि संवैधानिक व्यवस्थाभित्र काम गर्ने बेलासम्म यस्तो सहकार्य चल्यो; तर वि.सं. २०६१ सालमा राजसंस्थाले फेरि प्रत्यक्ष राजनीतिक अधिकार आफ्नो हातमा लिएपछि त्यो सहकार्य अन्त्य भयो।

अन्य राजनीतिक शक्तिहरूको यात्रा फरक थियो। सङ्घर्ष, प्रतिस्पर्धा, अनुकूलन र समझदारीका चरण पार गर्दै कुनै समय फरक परम्परा बोकेका दलहरू पनि उदार लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा र नेपालको संसदीय अनुभवका अभिन्न हिस्सा बने। त्यसैले इतिहासबाट प्राप्त विरासत कुनै एक सङ्गठनको सीमाभित्र अट्दैन। त्यसमा नेपाललाई थप सहभागितामूलक बनाउने आकाङ्क्षा, संस्था र अभ्यासहरू समेटिएका छन्; जसले पछिल्ला पुस्तालाई देशको भविष्य निर्माणमा भूमिका खेल्ने फराकिलो ठाउँ दिए।

यस्तो अवसरमा विगतका उपलब्धिप्रति गर्व गर्दै पछाडि फर्केर हेर्नु स्वाभाविक हो। तर अझ महत्त्वपूर्ण प्रश्न सायद अर्को हो।

नेपाल कस्तो देश बनेको छ ? के कुरा अझै अधुरा छन् ? अबको चरणले के माग गर्छ ?

अघिल्ला सङ्घर्ष लडिएको राजनीतिक र सामाजिक संसार अब उस्तै छैन। नेपाल अझ खुला, जोडिएको, गतिशील र सामाजिक रूपमा विविध भएको छ। र शिक्षा, प्रविधि, बसाइँसराइ, सञ्चार र आर्थिक अवसरसँगै मानिसका अपेक्षा पनि बढेका छन्।

कुनै लोकतान्त्रिक विरासत आफ्नो समयका उपलब्धिका कारण मात्र सान्दर्भिक रहन सक्दैन। त्यसको निरन्तर महत्त्व दुई कुरामा निर्भर हुन्छ :
१. त्यसलाई अर्थ दिने सिद्धान्त र उद्देश्यलाई त्यसले अघि बढाउन सकेको छ।

२. आफ्नै इतिहासबाट बनेको आजको नेपालसँग अर्थपूर्ण संवाद गर्न सकेको छ।

२०८३ को निर्वाचनमा कांग्रेसलगायत स्थापित दलहरूले व्यहोरेको झट्काले यी प्रश्नलाई अझ टड्कारो बनाएको छ। त्यो संसद्को अङ्कगणितमा आएको परिवर्तन मात्र थिएन; त्यसले जनअपेक्षा बदलिएको र नागरिक तथा स्थापित राजनीतिक परम्पराबीचको सम्बन्ध फेरिँदै गएको सङ्केत पनि दियो।

यही परिदृश्यमा पार्टीको १५औं महाधिवेशन हुँदै छ। सङ्गठनात्मक वैधता र नेतृत्वबारेको विवाद अझै अन्तिम रूपमा निरूपण भइनसकेको यो अवस्थामा तात्कालिक प्रश्न महत्त्वपूर्ण छन्। तर यति धेरै बदलिएको देशमा एउटा राजनीतिक परम्पराले आफ्नो सान्दर्भिकता कसरी नवीकरण गर्न सक्छ ? भन्ने नै कांग्रेसका सामु खडा भएको अझ महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो।

युवा र बाहिरी संसारसँग बढी जोडिएको पुस्ताले अब राजनीतिलाई ऐतिहासिक उपलब्धि वा वैचारिक प्रतिबद्धताका आधारमा मात्र जाँच्दैन। उसले सरकारको कामको गुणस्तर, मानिसले पाउने अवसर र दैनिक जीवनका समस्या राज्यका निकायले कति प्रभावकारी रूपमा समाधान गर्छन् ? भन्ने पनि हेर्छ।

नेपालको केन्द्रीय कार्यभार अब नागरिकको प्रतिनिधित्व गर्न सक्ने राजनीतिक व्यवस्था बनाउनुमा मात्र सीमित छैन। त्यो व्यवस्थालाई गहिरो आर्थिक रूपान्तरण, सक्षम सरकार र उत्थानशील समृद्धि दिन सक्ने बनाउनु अब आवश्यक छ।

तलका खण्डमा त्यसका लागि के आवश्यक पर्छ ? भन्ने कुरा चर्चा गरिएको छ।

राजनीतिक परिवर्तनदेखि आर्थिक नवीकरणसम्म

नेपालको राजनीतिक परिवर्तनले संस्थागत आधार तयार गर्यो, र त्यही आधारमा व्यापक सामाजिक र आर्थिक परिवर्तन सम्भव भयो। त्यसयता पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सञ्चार, सार्वजनिक संस्था र बजारको विस्तार भएको छ। राज्यको उपस्थिति देशभर पहिलेभन्दा निकै बढेको छ, र अघिल्ला पुस्तालाई प्रायः उपलब्ध नभएका अवसर र सञ्चारका माध्यममा नागरिकको पहुँच पनि विस्तार भएको छ।

तर उत्पादनशील अर्थतन्त्र त्यही गतिमा अघि बढ्न सकेको छैन। नेपालमा औद्योगिक आधार बनेको छ, तर उद्योगमा उच्च उत्पादकत्व र संरचनागत रूपान्तरण ल्याउन सक्ने गहिराइ र विस्तार आएको छैन। लामो समय औद्योगिकीकरणको बाटो हिँडेका देशमा उद्योगले ठूलो सङ्ख्यामा श्रमिकलाई रोजगारी दियो, नेपालमा त्यस्तो भएन।

घरेलु उत्पादन, प्रविधिगत सिकाइ र मूल्य अभिवृद्धिको क्षमता पनि पर्याप्त विकास भएन। कृषि अझै महत्त्वपूर्ण छ र बजारसँग बढ्दो रूपमा जोडिँदै छ, तर त्यो जोडाइ अझै अपर्याप्त छ; सेवा क्षेत्र भने उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।

परिणामतः नेपालको सामाजिक र संस्थागत परिदृश्य त्यो उत्पादनशील आधारभन्दा अघि पुगेको छ; जसले अन्ततः त्यसलाई टिकाउनुपर्ने हुन्छ।

भूगोल यो चुनौतीको केन्द्रमा छ- अवरोध र सम्पत्ति दुवै रूपमा। भारत र चीनको बीचमा रहेको अवस्थिति नेपालका लागि सम्भावनाको स्रोत हो, तर अवस्थिति मात्रले सम्पर्क वा आर्थिक एकीकरण सुनिश्चित गर्दैन। उत्तरतर्फको सम्पर्क दुर्गम हिमाली भूभाग र सीमित पूर्वाधारका कारण अझै कठिन छ; र त्यसले मानिस, वस्तु र लगानीको आवागमन कठिन र खर्चिलो बनाउँछ।

नेपालको अवस्थिति कति मूल्यवान् हुन्छ ? भन्ने कुरा पूर्वाधार, संस्था र उत्पादनशील क्षमतामा निर्भर हुन्छ; किनकि यिनले नै निकटतालाई व्यावहारिक आर्थिक अवसरमा बदल्न सक्छन्।

त्यही भूगोलले नेपाललाई केही ठूला आर्थिक सम्पत्ति पनि दिएको छ। नदी र उचाइले ठूलो जलविद्युत् सम्भावना बनाएका छन्; हिमाल, जैविक विविधता र सांस्कृतिक भूदृश्यले पर्यटनलाई आधार दिएका छन्; पारिस्थितिक विविधताले विशिष्ट खालको कृषि र स्थानीय आर्थिक गतिविधिलाई सहयोग गर्छ। तर यी सम्पत्तिको आर्थिक मूल्य पूर्वाधार, सीप, लगानी र बजारमा भर पर्छ; किनकि तिनले नै यिनको दिगो र उत्पादनशील उपयोग सम्भव बनाउँछन्।

भविष्य एउटै नयाँ आर्थिक इन्जिन खोज्नेमा भर पर्दैन। त्यो उत्पादनशील सम्भावनाका विभिन्न स्रोतले एकअर्कालाई बल पुर्याउने अवस्था बनाउनेमा बढी भर पर्छ। जलविद्युत् उद्योग र बजारसँग, पर्यटन पूर्वाधार र स्थानीय उद्यमसँग, कृषि प्रविधि, वित्त, भण्डारण र प्रशोधनसँग, अनि डिजिटल सम्पर्क सीप र लगानीसँग जोडिनुपर्छ। क्षेत्रीय एकीकरणमा नेपाली उत्पादक र व्यवसायले प्रभावकारी रूपमा भाग लिन सकून् भनेर भरपर्दा भौतिक र संस्थागत सञ्जाल चाहिन्छ।

सेवा क्षेत्रमा पनि फराकिलो सम्भावना छ : सूचना तथा सञ्चार, वित्त, शिक्षा, स्वास्थ्य र ज्ञानमा आधारित अन्य गतिविधिमा यो देखिन्छ। हरेक क्षेत्रमा चुनौती उही हो : सम्भावनालाई उत्पादनशील गतिविधि, रोजगारी र घरेलु मूल्य अभिवृद्धिमा बदल्ने; र अर्थतन्त्रका विभिन्न पक्षबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउने।

आर्थिक प्रगतिलाई समग्र आर्थिक वृद्धिको आँकडाले मात्र मापन गर्न सकिँदैन। अर्थतन्त्रले उत्पादनशील रोजगारी सिर्जना गर्छ कि गर्दैन ? भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण छ।

‘उत्पादकत्व बढ्छ कि बढ्दैन ?’, ‘लगानी र नवप्रवर्तनले प्रोत्साहन पाउँछ कि पाउँदैन ?’, ‘घरेलु मूल्य अभिवृद्धि विस्तार हुन्छ कि हुँदैन ?’, र ‘धेरै मानिसले गतिशील अर्थतन्त्रमा सहभागी हुने अवसर पाउँछन् कि पाउँदैनन् ?’ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। नेपालको कठिनाइ स्रोतको अभाव होइन; ती स्रोतलाई जोड्न चाहिने उद्यम, पूर्वाधार, सीप र संस्थाको अभाव हो।

बदलिँदो समाज र नयाँ अपेक्षाहरू

बसाइँसराइ नेपालको बदलिँदो आर्थिक र सामाजिक संरचनाको सबैभन्दा स्पष्ट अभिव्यक्तिमध्ये एक हो। आन्तरिक बसाइँसराइले देशको जनसाङ्ख्यिक भूगोल बदलेको छ भने वैदेशिक बसाइँसराइ घरपरिवारको जीविकोपार्जन र समग्र अर्थतन्त्रसँग गहिरोसँग गाँसिएको छ।

विप्रेषणले परिवार र समुदायलाई महत्त्वपूर्ण सहारा दिएको छ, र उपभोग, शिक्षा, आवास र अन्य लगानीलाई पनि सहयोग गरेको छ। तर ठूलो सङ्ख्यामा मानिस बाहिरिनु देशभित्र पर्याप्त उत्पादनशील रोजगारी दिन नसक्ने अर्थतन्त्रको सीमित क्षमताको सङ्केत पनि हो।

दीर्घकालीन प्रश्न बसाइँसराइलाई समस्या मान्ने कि समाधान ? भन्ने होइन। यो नेपालको आर्थिक जीवनको हिस्सा बनिसकेको छ। अझ उपयोगी लक्ष्य के हो भने बसाइँसराइबाट प्राप्त सीप, अनुभव, सञ्जाल र स्रोतलाई देशभित्रकै उत्पादनशील गतिविधिसँग नजिकबाट जोड्नु हो। आफ्ना मानिसले उपभोग गर्ने वस्तुको ठूलो हिस्सा आयात गर्ने र श्रम निर्यातमा सधैं भर पर्ने अर्थतन्त्र टिकाउ हुँदैन। आवागमन क्षमताको स्रोत बन्नुपर्छ, देशभित्रको अवसरको विकल्प होइन।

नेपाल अझ सहरी, गतिशील र शिक्षित बन्दै छ, र युवा पुस्ता देशबाहिरका अवसर र जीवनस्तरबारे बढी जानकार छ। शिक्षा, सीप, स्वास्थ्य, रोजगारी र उद्यमले मानव क्षमताको उत्पादनशील उपयोग गर्न सके यो परिवर्तन गतिशीलताको स्रोत बन्न सक्छ। तर जनसाङ्ख्यिक लाभांश आफैं प्राप्त हुँदैन।

प्रविधिले पनि सम्भावनाको नयाँ क्षेत्र खोलिरहेको छ। डिजिटल सम्पर्कले भूगोलले ल्याएका केही सीमितता घटाउन सक्छ। यसले बजार र सेवामा पहुँच बढाउन, उद्यम र रोजगारीका नयाँ रूप ल्याउन र सार्वजनिक सेवा प्रवाह सुधार्न मद्दत गर्न सक्छ। तर प्रविधिले आफैं संरचनागत कमजोरी हटाउँदैन; यसका लाभ त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्ने आर्थिक तथा संस्थागत क्षमतामा भर पर्छन्।

जलवायु परिवर्तनले यसमा अर्को आयाम थपेको छ। विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नेपालको योगदान नगण्य छ, तर जलवायुजन्य जोखिमको असर उल्लेख्य छ। जलवायु परिवर्तनले कृषि र जीविकोपार्जन, पानीको उपलब्धता, जलविद्युत्, सडक तथा अन्य पूर्वाधार, पर्यटन, बस्ती र पारिस्थितिक प्रणालीमा असर पार्न सक्छ। जलवायु उत्थानशीलतालाई विकासबाट अलग वातावरणीय विषय मान्न मिल्दैन; जीविकोपार्जन र समृद्धि निर्भर रहेका क्षेत्रको योजना र व्यवस्थापनमै यसलाई समेट्नुपर्छ।

यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा पनि विशिष्ट स्थान दिन्छ। उत्सर्जनमा नगण्य योगदान हुनु र जोखिमको गम्भीर असरमा रहनु : यी दुवै कुराले जलवायु न्याय, अनुकूलन, उत्थानशीलता र पर्वतीय तथा हिमाली क्षेत्रका सरोकारमा बलियो आवाज उठाउने आधार दिन्छन्। त्यो आवाज अझ प्रभावकारी हुनेछ, यदि देशभित्र बढ्दो जोखिमबाट मानिस र उत्पादनशील सम्पत्ति जोगाउने बलियो क्षमता पनि बनेको छ भने।

राजनीतिक समझदारीदेखि प्रभावकारी सरकारसम्म

यी परिवर्तनले राज्यमाथि प्रत्यक्ष प्रभाव पारेका छन्। नागरिकले उत्तरदायी संस्था, गुणस्तरीय सार्वजनिक सेवा, पारदर्शीता र जवाफदेहिता खोज्छन्। राजनीतिक वैधता सहभागिता र प्रतिनिधित्वबाट मात्र होइन, सरकारको दैनिक कार्यसम्पादनबाट पनि अनुभूत हुन्छ, र सार्वजनिक प्रशासनको गुणस्तरले नागरिकले राज्यलाई कसरी अनुभव गर्छन् ? भन्ने कुरा बढ्दो रूपमा प्रभावित गर्छ।

नेपालको राजनीतिक यात्राले ठोस संवैधानिक र संस्थागत व्यवस्था बनाएको छ। सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रतर्फको सङ्क्रमण, थप समावेशी संविधान, व्यापक प्रतिनिधित्व र अधिकारको विकेन्द्रीकरणले राज्यको सङ्गठन र नागरिकको सहभागिता निकै बदलेको छ।

अहिलेका लागि चुनौती थप पुनर्संरचना होइन; यी व्यवस्थालाई अझ सुसङ्गत, सक्षम र उत्तरदायी ढङ्गले चलाउनु नै मुख्य चुनौती हो। सङ्घीय संरचना र निर्वाचन प्रणालीबारेको बहस जारी रहनेछ र केही समायोजन आवश्यक पर्न पनि सक्छ; तर नागरिकले अब यस व्यवस्थालाई मुख्यतः त्यसले कत्तिको राम्रोसँग काम गर्छ ? भन्ने आधारमा मूल्याङ्कन गर्छन्।

सङ्घीयता यस नयाँ संरचनाको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। यसले सरकारलाई नागरिकको नजिक ल्याएको छ र स्थानीय आवश्यकतामा आधारित विकासका लागि थप ठाउँ पनि बनाएको छ। तर सरकारका तहबीचको कमजोर समन्वय र प्रशासनिक, प्राविधिक तथा वित्तीय स्रोतको असमानताले यसको सम्भावना सीमित गरेको छ। स्थानीय सरकारमा वास्तविक सम्भावना छ, तर नागरिकको नजिक हुनु मात्र राम्रो शासनको ग्यारेन्टी होइन।

व्यावसायिक सार्वजनिक प्रशासन बलियो बनाउने, जिम्मेवारी स्पष्ट गर्ने र तहगत समन्वय सुधार्ने काम आगामी वर्षहरूको केन्द्रमा रहनुपर्छ।

घरेलु प्रशासनभन्दा बाहिर पनि यही कुरा लागू हुन्छ। आर्थिक विकास, पूर्वाधार, बसाइँसराइ, सहरीकरण, प्रविधि र जलवायु उत्थानशीलताका लागि विभिन्न अधिकार क्षेत्र र तहबीच समन्वय बढ्दो रूपमा आवश्यक छ। भारत र चीनसँगको सम्बन्ध, बदलिँदो क्षेत्रीय अर्थतन्त्रमा नेपालको स्थान, विश्व बजारसँगको बढ्दो संलग्नता र जलवायु कूटनीतिले पनि सुसङ्गत र निरन्तर राष्ट्रिय नीति माग गर्छन्। नेपाललाई देशभित्र काम गर्न सक्ने राज्य चाहिन्छ; साथै दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितका लागि जटिल क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा अघि बढ्न सक्ने राज्य पनि चाहिन्छ।

वर्तमान संवैधानिक व्यवस्थाको वास्तविक मापन अब कार्यान्वयनमै हुनेछ। ‘सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर, सरकारका तहले एकअर्कासँग मिलेर काम गर्न सक्ने क्षमता, राज्यका निकायको सक्षमता, र नेपालका सम्भावनालाई मानिसको जीवनमा देखिने सुधारमा बदल्न सक्ने क्षमता कति छ ?’ भन्ने कुराले यसको प्रभावकारिता निर्धारण गर्नेछ।

नवीकरण र निरन्तरता

वर्तमान क्षणको महत्त्व यो महाधिवेशनभन्दा व्यापक छ। राजनीति र सरकारबारेका अपेक्षामा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको समाजसँगै नेपालको राजनीतिक व्यवस्था विकसित भएको छ। तर माथि उल्लेख गरिएका उत्पादनशीलता र संस्थागत क्षमतासम्बन्धी कमजोरी अझै कायम छन्; र तिनलाई राजनीतिक परिवर्तनले मात्र समाधान गर्न सक्दैन। लोकतान्त्रिक संस्थाले आफूले बनाउन सघाएको समाज र त्यसले जन्माएका अपेक्षालाई निरन्तर सम्बोधन गर्नुपर्छ।

नेपाली कांग्रेसका लागि यो क्षण तत्काल सामना गर्नुपर्ने सङ्गठनात्मक प्रश्नका कारण मात्र महत्त्वपूर्ण होइन। नेपालको इतिहासमा अतुलनीय भूमिका खेलेको एउटा राजनीतिक परम्पराको भविष्यबारे यसले गहिरो प्रश्न उठाएको छ। आठ दशकमा जम्मा भएको अनुभव, लोकतान्त्रिक प्रतिबद्धता र सार्वजनिक सेवाको भावना आज सारभूत रूपमा बदलिएको समाजमा पनि सान्दर्भिक रहनुपर्छ।

अहिले देखिएका मतभेदहरूको महत्व अन्ततः कुनै एउटा संगठनात्मक प्रतिस्पर्धाको परिणामले मात्र निर्धारण गर्ने कुरा होइन। कांग्रेस अझ स्पष्ट उद्देश्यबोध, जनतासँग अझ गहिरो सम्बन्ध र बदलिँदो नेपालका मागहरू पूरा गर्न अझ बढी क्षमता लिएर अगाडि आउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने परीक्षाका रूपमा हेर्नु बढी महत्त्वपूर्ण हुनेछ।  कांग्रेसका गहिरा लोकतान्त्रिक र राष्ट्रिय उद्देश्यहरूले आफूले सेवा गर्न खोजेको जनताको विश्वास निरन्तर प्राप्त गरिरहन सक्छन् कि सक्दैनन्, र त्यो विरासतलाई आफ्नो समयको नेपालको सन्दर्भमा सार्थक बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने नै यसको अन्तिम मापक हो।

अबको काम सोचविचारपूर्ण नवीकरण हो : के जोगाउन लायक छ ? के परिवर्तन गर्नुपर्छ ? र भविष्यले के माग गर्छ ? भन्ने बुझ्नु नै त्यसको सार हो।

यो नवीकरणले राजनीतिक उपलब्धि र संस्थागत कार्यसम्पादनबीच अझ घनिष्ठ सम्बन्ध माग गर्छ। प्रतिनिधित्व आधारभूत रहन्छ, तर त्यसका साथ सक्षम सरकार र उपयोगी अवसर पनि चाहिन्छ। विगतका उपलब्धिलाई सक्षम राज्य र व्यापक समृद्धिमा बदल्न सकिन्छ कि सकिँदैन ? भन्ने नै नेपालको राजनीतिक व्यवस्थाको ठूलो परीक्षा हो।

यहाँ राजनीतिक परम्पराको महत्त्व पनि कायमै छ। परम्पराले समयक्रममा जम्मा भएका सङ्घर्षका स्मृति, संस्थागत अनुभव र जनविश्वास बोकेको हुन्छ। राष्ट्रका लागि योगदान गरेको परम्परामा जोगाउनुपर्ने धेरै कुरा हुन्छन्; तर जोगाउनु भनेको यथास्थितिमा रहनु होइन।

इतिहासले आधार दिन सक्छ, तर निरन्तर सान्दर्भिकता र जनविश्वासको ग्यारेन्टी दिन सक्दैन; ती फेरि आर्जन गर्नुपर्छ। त्यसका लागि देश जसरी बदलिँदै छ, त्यसलाई बुझ्नुपर्छ र भविष्यलाई आकार दिनेहरूका आकाङ्क्षालाई उत्तरदायी ढङ्गले सम्बोधन गर्नुपर्छ।

कुनै परम्परा मानिसका लागि अर्थपूर्ण र राष्ट्रका लागि उपयोगी किन भयो ? भनेर सोध्ने साहस पनि चाहिन्छ, अनि ती गुणलाई बदलिएको परिस्थितिमा नयाँ रूप दिनुपर्छ। लोकतान्त्रिक प्रतिबद्धता, साधारण मानिससँगको सम्बन्ध, सार्वजनिक सेवाको भावना र बृहत् राष्ट्रिय उद्देश्यप्रतिको समर्पण विगतका अवशेष होइनन्; प्रत्येक नयाँ पुस्ताले तिनलाई कसरी अघि बढाउँछ ? भन्नेमा तिनको मूल्य निहित छ।

विगतलाई स्नेहका साथ सम्झनुमा कुनै दोष छैन। राजनीतिक यात्रा संस्था र विचारले मात्र बनेको हुँदैन; त्यसमा मित्रता, त्याग, साझा सङ्घर्ष र समय बितिसकेपछि पनि मनमा रहिरहने स्मृति पनि हुन्छन्। यस्तो यात्राको हिस्सा बनेका मानिसका लागि लगाव स्वाभाविक रूपमा व्यक्तिगत हुन्छ।

लामो समयदेखि कांग्रेसमा आबद्ध व्यक्ति मेरा लागि पनि यो कृतज्ञता र शान्त गर्वको विषय हो कि : आफूभन्दा ठूलो उद्देश्य, अर्थात् लोकतन्त्रको उन्नति र राष्ट्र निर्माणका, जतिसुकै सानो रूपमा भए पनि साझेदार हुन पाएँ। यो आबद्धतासँग जिम्मेवारी पनि जोडिएको छ। वर्तमानलाई स्पष्टता र इमानदारीका साथ हेर्नु, सङ्क्रमणको यस चरणमा देखिएका मतभेद र तनाव स्वीकार गर्नु, र भविष्यप्रति विश्वास राख्नु नै त्यो जिम्मेवारी हो।

कुनै राजनीतिक परम्परालाई माया गर्नु भनेको त्यसलाई कठिन सत्यबाट वा परिवर्तनको आवश्यकताबाट जोगाउनु होइन। माया भनेको त्यो परम्पराले मानिससँगको सम्बन्ध, निर्माण हुँदै गएको नेपालको सेवा गर्ने क्षमता र सार्वजनिक उद्देश्य जोगाओस् भन्ने चाहना हो। यही विरासत महत्त्वपूर्ण भएकाले त्यसलाई आलोचनारहित प्रशंसा पनि गर्न मिल्दैन, सजिलै अस्वीकार गर्न पनि मिल्दैन। के जोगाउनुपर्छ ? के परिवर्तन गर्नुपर्छ ? र यात्राका क्रममा के–के गुमेको हुन सक्छ ? भन्नेबारे इमानदार आत्मचिन्तन चाहिन्छ।

हरेक राजनीतिक पुस्ताले अन्ततः अर्को पुस्ताका लागि ठाउँ खाली गर्छ। तर लोकतान्त्रिक नवीकरणका लागि दुई पुस्ताबीचको सम्बन्ध तोडिनु पनि पर्दैन। नयाँ नेतृत्वले नेपाललाई केही फरक दृष्टिले हेर्नेछ, फरक अनुभव भएका मानिससँग अझ प्रत्यक्ष संवाद गर्नेछ, र अघिल्ला पुस्ताका नेताले पूर्ण रूपमा अनुमान गर्न नसकेका अपेक्षा पनि ल्याउनेछ। तर नयाँ नेतृत्वले विरासतमा एउटा ऋणभार पनि पाउँछन्।

त्यो भार : स्वतन्त्रताको ध्येय बोकेका अग्रजप्रति; साधारण मानिसको गरिमा र कल्याणमा आफूलाई समर्पित गर्नेहरूप्रति; आधुनिक नेपालका निर्माताप्रति; त्यो जिम्मेवारी अघि बढाउनेहरूप्रति; र त्यसका लागि जीवन अर्पण गर्ने सहिदप्रति रहन्छ।

उनीहरूको त्यागले यो परम्परालाई अर्थ दियो, र यसको गहिरो विरासत स्मृति मात्र होइन, नयाँलाई सुम्पिएको लोकतान्त्रिक र राष्ट्रिय उद्देश्य हो। लामो राजनीतिक अनुभवमा सञ्चित ज्ञानले बाटो देखाउन सक्छ; तर त्यसपछि आउनेहरूलाई लोकतान्त्रिक यात्रामा आफ्नै भाषा, प्राथमिकता र कल्पनाशक्ति ल्याउने स्वतन्त्रता पनि चाहिन्छ। निरन्तरताले नवीकरणलाई आधार दिन्छ; नवीकरणले निरन्तरतालाई भविष्य दिन्छ।

नयाँ अध्यायले अघिल्ला पानाहरू मेटाउँदैन। परिस्थिति बदलिएको स्वीकार गर्दै यसले ती पानाका शिक्षा साथमा लिएर अघि बढ्छ। आशा विगतको कुनै राजनीतिक क्षणमा फर्किने होइन, परिवर्तनकै लागि परिवर्तन गर्ने पनि होइन। आशा यस्तो भविष्यको हो— जसले आधुनिक नेपाल निर्माणमा योगदान गरेका लोकतान्त्रिक परम्पराका सबैभन्दा सबल पक्ष जोगाओस्, जे काम गरेन त्यसबाट इमानदारीपूर्वक सिकोस्, र प्रत्येक नयाँ पुस्तालाई आफ्नो अनुभव र कल्पनाशक्तिसहित त्यो विरासतमा योगदान गर्ने स्वतन्त्रता देओस्।

र्फ फर्केर हेर्दा पार्टीले सम्पन्न यात्राप्रति कृतज्ञता, बाँकी अधुरा कामबारे इमानदारी, निर्माण भएका उपलब्धिप्रति आत्मीयता र काम अघि बढाउनेहरूमाथि विश्वास व्यक्त गर्न सक्नुपर्छ। वर्तमान असहमतिको अवधि सङ्गठनात्मक विवादका रूपमा भन्दा पनि कांग्रेसको महत्त्वपूर्ण परीक्षा अझ सबल उद्देश्यबोध, जनतासँग अझ गहिरो सम्बन्ध र बदलिँदो नेपालका आवश्यकता सामना गर्ने बलियो क्षमता लिएर महाधिवेशनबाट यो अघि बढ्छ कि बढ्दैन ? भन्ने हुनेछ।

जुन जनताको सेवा गर्न खोजिएको थियो, उनीहरूको विश्वास कांग्रेसको गहिरो लोकतान्त्रिक र राष्ट्रिय उद्देश्यले कायम राख्न सक्छ कि सक्दैन ? र त्यो विरासतलाई आफ्नो समयको नेपालका लागि अर्थपूर्ण बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन ? भन्ने नै अन्तिम मापन हुनेछ।

अबको अध्यायले त्यो विरासतलाई आजको नेपालसम्म पुर्याओस्, र त्यसको लोकतान्त्रिक उद्देश्यलाई नयाँ पुस्ताका लागि नवीकरण गरोस्। जसलाई यसको जिम्मेवारी दिइएको छ, उनीहरू नयाँ दृष्टि, नयाँ ऊर्जा र नवीकृत उद्देश्यबोधका साथ अघि बढून्; र आफ्नो काम सम्भव बनाउने अनुभवबाट बुद्धि पनि ग्रहण गरून्।

अनि यो निरन्तर यात्राले सबैसामु रहेको अधुरो, तर महत्त्वपूर्ण कर्तव्य : अझ समृद्ध, समावेशी, सक्षम र उत्थानशील नेपाल निर्माणको कर्तव्यपालन गर्न योगदान पुर्‍याओस्।