सीले ट्रम्पलाई स्मरण गराएको ‘थुसिडाइड्स ट्र्याप’ के हो ?

जब बिहीबार बेइजिङमा संयुक्त राज्य अमेरिका र चीनका नेताहरूबीच भेटघाट भयो, सी जिनपिङको मस्तिष्कमा एउटा निकै पुरानो प्रतिद्वन्द्वीता खेलिरहेको थियो। चिनियाँ राष्ट्रपतिले ग्रिक नगर-राज्यहरू एथेन्स र स्पार्टाबीच युद्ध भएको शास्त्रीय युगको एउटा चेतावनीलाई स्मरण गराए । उनले संयुक्त राज्य अमेरिका र चीनले आफ्नो सम्बन्धमा ‘थुसिडाइड्स ट्र्याप’ बाट बच्नुपर्ने बताए।

हालैका दशकहरूमा लोकप्रिय बनेको यो अवधारणालाई उद्धृत गर्दै सीले चेतावनी दिए कि यदि राष्ट्रपति ट्रम्पले ताइवानमाथि चीनको बढ्दो प्रभावलाई रोक्ने प्रयास गरे भने, बेइजिङ र वासिङ्टन ‘अत्यन्तै खतरनाक मोड’ मा प्रवेश गर्न सक्छन्।

सीले उल्लेख गरेको यो ‘ट्रयाप’ को नाम प्राचीन एथेन्सका जनरल थुसिडाइड्सको नामबाट राखिएको हो । ईसापूर्व ४३१ देखि ४०४ सम्म चलेको ‘दोस्रो पेलोपोनेसियन युद्ध’ को उनको विवरणलाई विश्वको पहिलो लिखित सैन्य इतिहासहरू मध्ये एक मानिन्छ।

यसमा थुसिडाइड्सले तर्क गरेका छन् कि एथेन्स र स्पार्टा बीचको युद्धको मुख्य कारण एउटा स्थापित शक्ति (स्पार्टा ) का लागि शक्ति सञ्चय गर्दै गरेको अर्को शक्ति (एथेन्स) ले खडा गरेको ‘खतरा’ थियो। थुसिडाइड्सले लेखेका छन्, ‘एथेन्सको उदयले स्पार्टालाई त्रसित बनायो र उनीहरूलाई युद्धका लागि बाध्य तुल्यायो।’ (यद्यपि, यसको सटीक अनुवादका बारेमा शास्त्रीय विद्वानहरू बीच अझै विवाद छ)।

केही विद्वानहरूका लागि यो युद्ध र त्यो प्राचीन अंशमा दिइएको व्याख्या त्यसपछिका लगभग हरेक ठूला द्वन्द्वका पूर्वसंकेतहरू थिए। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका सिद्धान्तकार ग्राहम एलीसनले सन् २०१० को दशकको सुरुतिर यसलाई ‘थुसिडाइड्स ट्र्याप’ को संज्ञा दिएका थिए।

‘जब एउटा स्थापित र महान् शक्तिले उदीयमान शक्तिको सामना गर्छ, तब यी दुई बीचको द्वन्द्व अपरिहार्य नभए पनि सम्भावना भने पक्कै रहन्छ,’ क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका क्लासिकिस्ट र थुसिडाइड्सका अध्येता ड्यानियल सटनले बिहीबार भने।

सी जिनपिङको यो तुलनामा, एउटा साहसी चीनलाई एथेन्स र अमेरिकालाई स्पार्टाको रूपमा हेरिएको छ।

आफ्नो सिद्धान्त प्रमाणित गर्न प्राध्यापक एलीसनले इतिहासका १६ त्यस्ता समयहरू पहिचान गरे जहाँ उदीयमान शक्तिले सत्तारुढ शक्तिलाई विस्थापित गर्ने खतरा पैदा गरेको थियो। उनको गणना अनुसार , ती १६ मध्ये १२ वटा प्रतिद्वन्द्वीताहरू द्वन्द्वमा समाप्त भएका थिए।

एक दशकभन्दा बढी समयदेखि, सी र उच्च तहका चिनियाँ कूटनीतिज्ञहरूले यस अवधारणालाई उद्धृत गर्दै आएका छन्। तर, उनीहरूले यसलाई एक ‘अपरिहार्य नियति’ का रूपमा नभई ‘चेतावनीपूर्ण कथा’ का रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

‘संसारमा ‘थुसिडाइड्स ट्र्याप’ भनिने यस्तो कुनै कुराको अस्तित्व नै छैन,’ सन् २०१५ मा पूर्व विदेशमन्त्री हेनरी किसिन्जर समेत सहभागी रहेको एक समारोहमा सीले भनेका थिए।

तर, बिहीबार यो विषय उनको मस्तिष्कमा पुनः बल्झिएको देखियो। ‘ग्रेट हल अफ द पिपल’ मा राष्ट्रपति ट्रम्पको अगाडि बोल्दै सीले विश्व अहिले एउटा नयाँ दोबाटोमा आइपुगेको बताए। उनले प्रश्न गरे, ‘के चीन र संयुक्त राज्य अमेरिकाले ‘थुसिडाइड्स ट्र्याप’ लाई पार गरेर ठूला शक्तिहरूबीचको सम्बन्धको एउटा नयाँ नमुना (प्याराडाइम) स्थापित गर्न सक्छन्?’

जर्मनीको ‘बन इन्टरनेसनल सेन्टर फर कन्फ्लिक्ट स्टडिज’ का चीन-अमेरिका सम्बन्ध विज्ञ रायन स्वानका अनुसार, सीले यस अवधारणालाई पटक-पटक प्रयोग गर्नु बेइजिङको त्यो फराकिलो कूटनीतिक प्रयासको हिस्सा हो, जसले आफूलाई अमेरिकाको ‘शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्व’ मा रहन सक्ने एक ‘जिम्मेवार महाशक्ति’ को रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्छ।

सन् २०१२ मा पदभार ग्रहण गरेदेखि नै सी जिनपिङले संयुक्त राज्य अमेरिकाले चीनलाई एक ‘समान शक्ति’का रूपमा व्यवहार गरोस् र बेइजिङको ‘ब्याकयार्ड’ (छिमेकी क्षेत्र) मा हस्तक्षेप नगरोस् भन्ने कुरामा जोड दिँदै आएका छन्। चिनियाँ अधिकारीहरूको विश्वास छ कि यस्तो मान्यताले नै दुई देशबीच अझ बढी स्थिर सह-अस्तित्व पैदा गर्नेछ।

‘चीनले ‘थुसिडाइड्स ट्र्याप’ लाई पश्चिमी वृत्तहरूमा कहिलेकाहीँ प्रयोग गरिने प्रेडिक्टिभ मोडलको रूपमा होइन, बरु एउटा यस्तो खतराको रूपमा हेर्छ जसलाई टार्न सकिन्छ र टार्नुपर्छ,’ स्वानले भने।